phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, danh mục từ viết tắt, mục lục, nội dung chính của luận văn được kết cấu gồm 03 chương: Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận về chế tài đối với hành vi xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân. Chƣơng 2: Qui định của pháp luật dân sự Việt Nam về chế tài đối với hành vi xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân. Chƣơng 3: Thực tiễn áp dụng pháp luật về chế tài đối với hành vi xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân và kiến nghị hoàn thiện. 8 z CHƢƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẾ TÀI ĐỐI VỚI HÀNH VI XÂM PHẠM DANH DỰ, NHÂN PHẨM, UY TÍN CỦA CÁ NHÂN 1.
CHẾ TÀI DÂN SỰ 1. Khái niệm chế tài dân sự Chế tài dân sự với tư cách là một chế tài pháp lý có lịch sử hình thành và phát triển một cách lâu dài. Thời kỳ thái cổ, khi chính quyền trong xã hội còn chưa được tổ chức một cách vững chãi, trong trường hợp nếu quyền của một cá nhân bị xâm phạm thì người đó được phép áp dụng chế độ “tư nhân phục cừu” đối với người đã gây thiệt hại cho mình. Theo đó, cá nhân bị thiệt hại được tự ý trả thù đối phương để trừng phạt, bắt đối phương làm nô lệ hoặc lấy tài sản của người có hành vi gây thiệt hại.
Giai đoạn thứ hai, để tránh sự trả thù, người gây thiệt hại có thể nộp tiền chuộc hay thục kim cho nạn nhân. Tiến lên một bước nữa, chính quyền nhận thấy việc áp dụng chế độ thục kim thực sự đem lại hiệu quả, có thể chấm dứt chế độ phục cừu, do đó họ đã ấn định cả ngạch số các khoản tiền chuộc. Số tiền này vừa được coi là hình phạt, vừa mang tính chất như một khoản bồi thường. Trước đây, pháp luật châu Á nói chung và pháp luật Việt Nam nói riêng không có sự phân biệt giữa chế tài dân sự và chế tài hình sự.
Trong cuốn Việt Nam Dân luật lược khảo của Vũ Văn Mẫu có đoạn viết: “Theo tinh thần của luật pháp Đông phương, Cổ luật Việt Nam thường không quy định những vấn 9 z đề liên hệ đến ngành tư pháp (Droit privé), và chỉ giải quyết các vấn đề thuộc trật tự công. Vì vậy, các điều khoản trong các bộ luật cổ như bộ Quốc triều Hình luật của nhà Lê hay Hoàng Việt luật lệ của Gia Long đều có tính cách các điều khoản thuộc về luật hình. Những điều khoản liên quan đến các vấn đề trách nhiệm cũng không thoát khỏi thông lệ ấy”.439] Trong khi đó, một số trường hợp, luật La Mã đã tiến tới sự phân biệt giữa chế tài dân sự và chế tài hình sự. Mặc dù các nhà làm luật thời kỳ này chưa quy định được hẳn một nguyên tắc trách nhiệm dân sự tổng quát nhưng có thể thấy, người La Mã đã có công lao rất lớn trong việc phân biệt giữa hai khái niệm này.
Trong luật La Mã, đạo luật Aquilia về trách nhiệm dân sự chỉ dự trù trường hợp một người nô lệ hay một súc vật bị thương hoặc bị chết, hay một vài trường hợp đồ vật khác bị tổn thiệt. Tuy các pháp quan La Mã cũng tìm cách nới rộng phạm vi áp dụng đạo luật Aquilia, song cũng không đề lập được một nguyên tắc tổng quát về các vấn đề trách nhiệm [18, tr. Đến năm 1804, Bộ Dân luật Nã – phá – Luân ra đời đã đặt ra một nguyên tắc tổng quát về trách nhiệm dân sự. Theo đó, tại Điều 1382 có quy định: “Phàm một tác động do người làm đã gây tổn thiệt cho người khác, thì người có lỗi làm tác động ấy phải bồi thường sự tổn thiệt”[18, tr.
Khi các nước trở thành thuộc địa của thực dân Pháp, bên cạnh việc du nhập văn hóa thì pháp luật cũng đã phần nào bị ảnh hưởng. Từ đây, chế tài dân sự (trách nhiệm dân sự) mới chính thức hình thành với tư cách là một chế định biệt lập. Có thể thấy, những quy định của pháp luật về chế tài dân sự có lịch sử hình thành cùng với sự xuất hiện của chế độ tư hữu và nhà nước. Trong mỗi chế độ xã hội khác nhau thì những biện pháp chế tài cũng được áp dụng rất khác nhau đối với người gây ra thiệt hại.
10 z Xoay quanh khái niệm chế tài dân sự (trách nhiệm dân sự), các học giả trong và ngoài nước đã đưa ra nhiều quan điểm khác nhau. Chẳng hạn, phản ánh quan điểm của hầu hết các luật gia Nga, O. Ioffe đưa ra định nghĩa: “Trách nhiệm dân sự – đó là những chế tài đối với vi phạm nghĩa vụ mà việc áp dụng những chế tài đó sẽ dẫn đến hậu quả pháp lý bất lợi cho bên vi phạm dưới hình thức tước quyền dân sự và/hoặc bằng hình thức đặt ra cho họ những nghĩa vụ mới hoặc nghĩa vụ bổ sung như nghĩa vụ bồi thường thiệt hại, nộp phạt vi phạm hoặc trả tiền lãi đối với khoản nợ chậm trả”. Hay các luật gia Việt Nam Cộng Hòa có quan niệm: “Trách nhiệm dân sự là một nguồn gốc của nghĩa vụ căn cứ vào hành vi mà Dân luật coi như là trái luật (illicite).
Do đó dân luật đã bắt buộc người làm ra hành vi trái luật phải bồi thường cho người bị thiệt hại. Tóm lại, trách nhiệm dân sự phát sinh ra nghĩa vụ bồi thường đối với người nào đã làm ra một hành vi gì trái luật mà gây tổn thiệt cho người khác” [37] Bên cạnh đó, Vũ Văn Mẫu cũng khẳng định: Trách nhiệm dân sự là một nguồn gốc của nghĩa vụ không căn cứ vào ý chí của đương sự, tức là nguồn gốc bất hợp pháp; vì vậy trách nhiệm dân sự làm phát sinh ra nghĩa vụ bồi thường đối với người đã làm một hành vi trái luật gây tổn thiệt cho một người khác.431] Trải qua từng thời kỳ, những quy định về chế tài dân sự cũng đã dần hoàn thiện hơn. Mặc dù vậy, cho đến nay các nhà làm luật mới chỉ theo hướng liệt kê các biện pháp chế tài, các căn cứ phát sinh trách nhiệm, năng lực chịu trách nhiệm,. mà vẫn chưa đưa ra một khái niệm cụ thể nào về chế tài dân sự.
Vào thời La Mã cổ đại, đối với trường hợp xâm phạm thân thể của người khác không những về sức khỏe, tính mạng mà còn về tinh thần như 11 z hành vi lăng nhục người khác, hành vi xúc phạm phụ nữ nơi công cộng đều phải chịu chế tài. Trong trường hợp người bị thiệt hại là nô lệ, chủ nô chỉ có quyền kiện nếu người gây hại cố ý gây hại cho nô lệ nhằm mục đích xúc phạm chủ nô.17] Cũng về vấn đề này, vào thế kỷ thứ V và VI SCN, có một bộ luật rất điển hình là Bộ luật Xalíc (Lox Salica) của quốc gia Frăng được ban hành vào đầu thế kỷ thứ VI. Tại đây, có rất nhiều quy định bảo vệ quyền nhân thân của người Frăng tự do. Theo đó, luật quy định: “cướp một cô gái tự do, mỗi một người trong những kẻ đồng phạm bị phạt 30 xôlit.
Nếu như số người tham gia việc cướp cô gái tự do lớn hơn 3 thì mỗi người phạm pháp chịu phạt 5 xôlit”[17, tr. Bên cạnh đó, luật này còn quy định cụ thể về khoản phạt đối với các hành vi gây thiệt hại về danh dự của cá nhân như: “Hãm hiếp cô dâu trong thời điểm rước dâu bị phạt 200 xôlit, cướp vợ của một người tự do cũng bị phạt tương tự, giết một phụ nữ tự do đang trong thời kỳ mang thai bị phạt 600 thậm chí tới 700 xôlit. Một người cầm ngón tay của cô gái tự do ngoài ý muốn của người đó sẽ bị phạt 15 xôlit; nếu nắm cổ bàn tay sẽ bị phạt đến 30 xôlit; nếu nắm tay cô gái tự do tới trên khuỷu tay sẽ bị phạt tới 35 xôlit; nếu cắt đuôi sam (đoạn cuối mái tóc) của một cô gái tự do sẽ bị phạt 45 xôlit”[17, tr.19] Trong lịch sử pháp luật Việt Nam, có thể nói chế tài dân sự là một trong những chế định ra đời từ rất sớm. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, những quy định về chế tài dân sự còn khá sơ sài, tản mạn và chưa có sự phân biệt rạch ròi giữa chế tài dân sự và chế tài hình sự.
Pháp luật cổ Việt Nam mới chỉ dừng lại ở những quy định chung chung dựa trên nguyên tắc “người gây thiệt hại phải bồi thường thiệt hại cho người bị thiệt hại”. 12 z Chẳng hạn, Điều 472 Bộ luật Hồng Đức quy định về trường hợp kẻ dưới đánh quan lại, quan lại đánh lẫn nhau thì “khi một người đánh quan chức bị thương, ngoài việc phải chịu hình phạt, đền bù thương tổn còn phải đền tiền tạ. Trái lại, nếu đánh người không phải quan chức, theo quy định tại các điều luật khác thì không phải chịu khoản tiền tạ. Điều 473 quy định khả năng kẻ dưới mắng nhiếc quan lại, quan lại mắng nhiếc nhau.
Quy định này đã không những chỉ đưa ra hình phạt mà còn quy định phạt tiền tạ nếu phạm tội lăng mạ quan chức, các trường hợp khác không phải chịu tiền tạ. Điều 474 cũng dự liệu trường hợp đánh người thân thuộc trong hoàng tộc cũng quy định trách nhiệm tiền tạ, nếu đánh hoặc lăng mạ người trong hoàng tộc từ hàng cháu năm đời của vua trở lên. Từ những phân tích trên đây, ta có thể khái quát về chế tài dân sự như sau: Chế tài dân sự là những hậu quả pháp lý bất lợi khi một chủ thể vi phạm nghĩa vụ pháp lý của mình mà xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của người khác phải gánh chịu. Do đó, chế tài dân sự luôn được coi là một phương tiện pháp lý để bảo vệ các quan hệ dân sự, bảo vệ những quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể trong quan hệ pháp luật dân sự khỏi bị xâm phạm bởi các hành vi trái pháp luật.
Đặc điểm và vai trò của chế tài dân sự 1. Đặc điểm của chế tài dân sự Chế tài trong pháp luật dân sự mang một số đặc điểm cơ bản sau: Thứ nhất, chế tài dân sự mang tính đa dạng. Biểu hiện là chế tài dân sự có nhiều hậu quả pháp lý khác nhau được áp dụng cho từng hành vi vi phạm tương ứng. Tùy vào tính chất, mức độ của hành vi vi phạm mà áp dụng chế tài mang tính tinh thần như xin lỗi, cải chính hay chế tài mang tính vật chất như bồi thường thiệt hại, buộc thực hiện nghĩa vụ dân sự.