Chương 1 TỔNG QUAN NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỊNH THỪA KẾ THEO PHÁP LUẬT NƢỚC CỘNG HÒA DÂN CHỦ NHÂN DÂN LÀO 1. Khái niệm thừa kế Thừa kế là một quan hệ xã hội có mầm mống và xuất hiện từ thời sơ khai của xã hội loài ngƣời. Tuy nhiên, ở thời kỳ đó nó còn đƣợc hiểu đơn giản rằng thừa kế là việc di chuyển tài sản của ngƣời chết sang cho những ngƣời còn sống đƣợc tiến hành dựa trên quan hệ huyết thống và do những phong tục tập quán riêng của từng bộ lạc, thị tộc quyết định và chƣa đƣợc quy định thành văn bản và phức tạp nhƣ bây giờ. Chính Ph.Anghen viết: “Theo chế độ mẫu quyền, nghĩa là chừng nào mà huyết tộc chỉ kể về bên mẹ theo tập tục thừa kế nguyên thủy trong thị tộc mới đƣợc thừa kế những ngƣời trong thị tộc chết.
Tài sản phải để lại trong thị tộc, vì tài sản để lại không có giá trị lớn, nên lâu nay trong thực tiễn có lẽ ngƣời ta vẫn trao tài sản đó cho những bà con thân thích nhất, nghĩa là trao cho những ngƣời cùng huyết tộc với ngƣời mẹ” [14; tr. Nhƣ vậy, chúng ta thấy trong giai đoạn đầu của chế độ thị tộc, bộ lạc vai trò của ngƣời mẹ rất quan trọng, vì trong khi xã hội chƣa phân chia giai cấp, mọi ngƣời sống theo kiểu quần hôn thì đứa trẻ sinh ra không thể xác định đƣợc ngƣời cha mà chỉ có thể phụ thuộc vào dòng máu của ngƣời mẹ. Sự kế thừa tài sản trong thị tộc, bộ lạc theo chế độ mẫu hệ đã đặt nền móng ban đầu cho sự hình thành và phản ánh tính tất yếu của việc thừa kế tài sản theo huyết thống. Hiện nay, ở Lào và một số nƣớc trên thế giới vẫn tồn tại một bộ phận dân cƣ vẫn duy trì việc thừa kế di sản theo huyết thống của ngƣời mẹ.
Cũng chính từ thời sơ khai đó, khi mà nhà nƣớc chƣa xuất hiện, pháp luật chƣa ra đời thì quyền sở hữu và thừa kế đã xuất hiện nhƣ một tất yếu 7 z khách quan và mang tính chất nhƣ một phạm trù kinh tế, giữa hai quan hệ đó có mối liên quan ràng buộc qua lại với nhau. Mối quan hệ giữa sở hữu và thừa kế phát sinh trong xã hội rất mật thiết và đƣợc thể hiện ở chỗ: Nếu sở hữu là yếu tố tiền đề để thừa kế phát sinh, thì ngƣợc lại thừa kế lại là phƣơng tiện để duy trì, cũng cố và phát triển sở hữu tài sản. Thừa kế là một thực tế xã hội đƣợc thể hiện ở sự chuyển dịch tài sản của ngƣời chết cho ngƣời còn sống, nó gắn với lợi ích cá nhân, gia đình, dòng họ, vì thế trong bất kỳ chế độ xã hội nào cũng có sự tác động của các quy tắc xã hội. Quy tắc đó đƣợc biểu hiện ở những yếu tố nhƣ phong tục tập quán và cao hơn nữa là các quy phạm pháp luật.
Theo tiến trình phát triển của xã hội loài ngƣời cùng với sự phát triển của lực lƣợng sản xuất, năng xuất lao động đƣợc nâng cao làm cho xã hội có sự phân chia giai cấp do từ sự dƣ thừa sản phẩm, một số ngƣời đã chiếm làm của riêng, từ đó xuất hiện tầng lớp tƣ hữu và cũng đồng nghĩa với việc các thị tộc, bộ lạc chế độ cộng sản nguyên thủy dần bị phá vỡ và điều tất nhiên, khi giai cấp xuất hiện (gồm giai cấp thống trị và giai cấp bị trị) thì các giai cấp có quyền lợi đối lập nhau, giai cấp nào cũng muốn bảo vệ quyền lợi của tầng lớp mình. Do đó, xảy ra những cuộc đấu tranh gay gắt giữa các giai cấp. Khi các cuộc chiến xảy ra thì cũng là lúc các tổ chức thị tộc bộ lạc sẽ không còn phù hợp với sự tồn tại của nó nữa. Lúc này “Xã hội đòi hỏi phải có một tổ chức mới đủ sức để dập tắt cuộc xung đột công khai giữa các giai cấp ấy hoặc để cùng lắm là để cho cuộc đấu tranh giai cấp diễn ra trong lĩnh vực kinh tế, dƣới một hình thức gọi là hợp pháp.
Tổ chức đó là Nhà nƣớc và Nhà nƣớc đã xuất hiện” [15; tr. Cùng với nó là sự phân công lao động trong xã hội khi ngƣời đàn ông đã tạo ra nhiều của cải nuôi sống các thành viên trong thị tộc, bộ lạc nhiều hơn ngƣời phụ nữ đã làm thay đổi quan hệ xã hội. Sự thiết lập địa vị của ngƣời đàn ông trong gia đình và trong từng thị tộc, bộ lạc làm căn 8 z cứ cho sự sắp xếp lại trật tự của thị tộc, bộ lạc. Theo đó quan hệ mẫu hệ đƣợc thay bằng phụ hệ.
Các con trong gia đình sinh ra có quan hệ huyết thống với ngƣời cha, mang họ của cha và thừa kế tài sản của ngƣời cha đƣợc xác lập. Nếu trƣớc đây, thừa kế trong xã hội thị tộc đƣợc dịch chuyển theo phong tục tập quán thì khi Nhà nƣớc xuất hiện, quá trình dịch chuyển tài sản từ một ngƣời đã chết cho một ngƣời còn sống đã có sự tác động bằng ý chí của Nhà nƣớc, để phù hợp với lợi ích giai cấp thống trị (Nhà nƣớc). Giai cấp thống trị thông qua bộ máy nhà nƣớc để ban hành các quy định điều chỉnh các quan hệ trong việc xác định phạm vi chủ thể, nội dung, hình thức, điều kiện. Qua nhiều vấn đề xảy ra phức tạp trên thực tế, ngày nay ngƣời ta hiểu thừa kế là một chế định dân sự, là tổng hợp các quy phạm pháp luật điều chỉnh việc chuyển dịch tài sản của ngƣời chết cho ngƣời khác theo di chúc hoặc theo một trình tự pháp luật nhất định, đồng thời quy định phạm vi, quyền nghĩa vụ và phƣơng thức bảo vệ các quyền và nghĩa vụ của ngƣời thừa kế.
Ngƣời thừa kế theo pháp luật chỉ là cá nhân và phải là ngƣời có quan hệ hôn nhân huyết thống hoặc nuôi dƣỡng đối với ngƣời để lại di sản. Còn ngƣời thừa kế theo di chúc có thể là cá nhân, tổ chức hoặc Nhà nƣớc cho dù di sản do ngƣời chết để lại thuộc về cá nhân hay tổ chức đƣợc hƣởng thừa kế thì nó vấn tồn tại chung cho xã hội vì khi di sản ấy đƣợc đƣa ra sử dụng, khai thác hợp lý thì cũng mang lại hiệu quả kinh tế không chỉ đối với ngƣời đƣợc hƣởng thừa kế mà còn cho những ngƣời xung quanh nói riêng và toàn xã hội nói chung. Ở Lào, trong các triều đại phong kiến trƣớc đây, pháp luật về thừa kế cũng đƣợc manh nha hình thành và dựa trên cơ sở lễ giáo phong kiến. Đồng thời ở “đất nƣớc triệu voi” này chịu nhiều tác động của nền văn hóa khác nhau, cả một thời kỳ lãnh thổ của Lào nhƣ là những vùng phụ thuộc của Việt Nam, chịu phụ thuộc triều đình Huế, rồi bị trao quyền kiểm soát cho Pháp.
9 z Nên Pháp đã áp đặt một khái niệm quốc gia kiểu Châu Âu lên những quan hệ phong kiến đó, và từ đó dựng lên một tuyên bố chủ quyền về lãnh thổ đối với toàn bộ lãnh thổ từng thuộc về vƣơng quốc Lān Xāng. Do vậy, pháp luật nói chung và Luật thừa kế nói riêng cũng theo đó mà ảnh hƣởng. Pháp luật về thừa kế thời kỳ này còn nhằm mục đích duy trì, bảo vệ những truyền thống chế độ gia đình phụ quyền và hiếu nghĩa của con cháu đối với dòng họ. Những quan niệm về gia đình, lễ giáo, tín ngƣỡng và chuẩn mực đạo đức thờ cúng tổ tiên đã tác động mạnh lên quan hệ thừa kế.
Vì vậy, quan hệ thừa kế thời kỳ này còn thể hiện rõ sự bất bình đẳng giữa vợ chồng, giữa nam và nữ. Có sự khác nhau khi để lại di sản giữa các tài sản khác và đất hƣơng hỏa dùng thờ cúng ông bà tổ tiên. Quyền để lại di sản cho ngƣời còn sống thời kỳ này còn mang tính trói buộc, nó chƣa thật sự tôn trọng quyền tự do định đoạt của chủ sở hữu. Đối với tài sản giữa vợ và chồng trong thời kỳ này nếu mà một bên đã chết ngƣời nào còn sống sẽ đƣợc quản lý và có quyền sử dụng di sản của ngƣời chết, nhƣng họ sẽ căn cứ trên văn miệng nhiều hơn bằng văn bản.
Sau khi bị Pháp đô hộ hệ thống pháp luật Lào nói chung đã dựa theo truyền thống, trình tự, quy tắc pháp luật của Pháp, rồi đến Nhật chiếm, đất nƣớc Lào đã chịu nhiều ảnh hƣởng từ đời sống văn hóa đến các tập tục của các nƣớc phƣơng Tây. Do đó, pháp luật thừa kế thời kỳ này ít nhiều chịu ảnh hƣởng của các nƣớc đô hộ Lào, mang tính bình đẳng và dân chủ hơn so với trƣớc kia. Thời kỳ này không còn các quan niệm gò bó của các tập tục lạc hậu ảnh hƣởng lên đời sống pháp luật của đất nƣớc Lào. Đặc biệt, với sự ra đời của Hiến pháp năm 1991 đã thể hiện sự tiến bộ vƣợt trội trong việc tôn trọng quyền sở hữu tài sản, quyền thừa kế của mọi công dân.
Tóm lại, pháp luật thừa kế là một phạm trù mang tính khả biến. Tính khả biến đƣợc thể hiện bằng các quy phạm pháp luật mà các quy phạm này không những phụ thuộc vào mức độ phát triển trong một chế độ xã hội nhất 10 z định, nghĩa là cũng có quy định khác nhau trong việc điều chỉnh mối quan hệ về thừa kế. Thừa kế khi đó không những là phạm trù kinh tế, phạm trù pháp luật, mà còn mang tính lịch sử, bởi vì nó thể hiện rõ nét quá trình phát triển kinh tế-xã hội của các chế độ xã hội khác nhau và của một chế độ xã hội theo từng giai đoạn phát triển nhất định. Các phƣơng thức thừa kế Nói đến phƣơng thức đó là cách thức thực hiện một vấn đề nào đó.
Phƣơng thức thừa kế tức là cách thức mà pháp luật quy định cho phép những ngƣời có liên quan đƣợc thực hiện quyền mình trong phạm vi cách thức pháp luật cho phép. Pháp luật thừa kế của Lào cũng nhƣ các nƣớc đều quy định hai phƣơng thức thừa kế chủ yếu là phƣơng thức thừa kế bằng di chúc và phƣơng thức thừa kế theo pháp luật. Luật La Mã quy định hai hình thức cơ bản là thừa kế theo di chúc (testato) và thừa kế theo luật (intestato), ngoài ra còn có thừa kế theo lệnh của các quan. Ở thời kỳ đầu, hình thức chủ yếu là thừa kế theo luật, sau đó thừa kế theo di chúc trở thành phổ biến hơn.