ĐẶT VẤN ĐỀ Tai biến mạch máu não (TBMMN) trong nhiều thập kỷ qua đã và đang trở thành vấn đề cấp thiết của y học nói chung và phục hồi chức năng (PHCN) nói riêng đối với mọi quốc gia, dân tộc. TBMMN có thể gây tử vong nhanh chóng hoặc để lại nhiều di chứng nặng nề dẫn đến giảm chức năng, tàn tật nhiều nhất và từ đó ảnh hƣởng đến chất lƣợng cuộc sống. Hiệp hội tim mạch Hoa Kỳ ƣớc tính hàng năm có khoảng trên 700.000 ngƣời mắc TBMMN, trong số đó có hơn 160.000 ngƣời chết vì TBMMN với khoảng 4,8 triệu ngƣời sống sót sau TBMMN, phần lớn trong số họ có nhu cầu chăm sóc, điều trị lâu dài. Bệnh do nhiều nguyên nhân khác nhau, có thể gây tử vong nhanh chóng.
Nó để lại hậu quả nặng nề về thể chất tinh thần và phí tổn tài chính cho chính bản thân ngƣời bệnh, gia đình và xã hội [21]. Theo công bố của tổ chức Y tế thế giới (WHO) TBMMN là nguyên nhân hàng đầu gây tàn phế cho con ngƣời và đứng hàng thứ ba trong các bệnh gây tử vong chỉ sau tim mạch và ung thƣ [8]. Trong điều trị TBMMN, vấn đề đặt ra, không phải chỉ giúp kéo dài tuổi thọ, mà còn phải nâng cao CLCS. Muốn vậy, ngoài việc luyện tập thể chấ t, tinh thần, CLCS của ngƣời bệnh cũng rất cần đƣợc quan tâm [9].
Chất lƣợng cuộc sống sau TBMMN bao gồm 4 tiêu ch í lớn: Sức khỏe thể chất, sức khỏe chức năng, yếu tố tâm sinh, yếu tố gia đình và xã hội. Nghiên cứu về CLCS sẽ giúp chúng ta hiểu đƣợc bức tranh toàn diện về sự phục hồi của ngƣời bệnh. Biết đƣợc các yếu tố liên quan đến CLCS của ngƣời bệnh sẽ giúp cho chúng ta đƣa ra đƣợc các chiến lƣợc để nâng cao chất lƣợng cuộc sống cho ngƣời bệnh TBMMN. Ở nƣớc ngoài, đã có nhiều nghiên cứu về vấn đề này.
Tuy nhiên ở Việt Nam, mới có một số nghiên cứu về những khía cạnh đơn lẻ liên quan đến CLCS của ngƣời bệnh. Bởi vậy, một số chƣơng trình điều trị kết hợp sẽ làm giảm tối đa các di chứng, sớm đƣa ngƣời bệnh trở lại cuộc sống độc lập của họ tại gia đình và giúp họ tái hội nhập với cộng đồng, cải thiện CLCS cho ngƣời bệnh là cần thiết và khá cấp bách cho nền y học hiện nay. 2 Tại Khánh Hòa, Bệnh viện Y học cổ truyền và Phục hồi chức năng (YHCT & PHCN) đã và đang điều trị rất tốt những khiếm khuyết vận động do bệnh tật mang lại cho ngƣời bệnh. Bên cạnh việc dùng thuốc sau giai đoạn cấp, chúng tôi đã phối hợp y học hiện đại với YHCT, kết hợp vật lý trị liệu – châm cứu, Oxy cao áp, Lazes nội mạch…đem lại kết quả rất tốt cho ngƣời bệnh cả về mặt thể chất lẫn tinh thần.
Nhƣng CLCS của ngƣời bệnh, các yếu tố liên quan đến CLCS của ngƣời bệnh sau TBMMN là một mối quan tâm mà chƣa có nghiên cứu nào tại Bệnh viện đề cập đến. Do đó, bệnh nhân TBMMN sau khi đƣợc chăm sóc và điều trị có thể phục hồi về thể chất nhƣng di chứng sau tai biến để lại là không hề nhỏ, nó ảnh hƣởng rấ t lớn đến CLCS của ngƣời bệnh khi tái hòa nhập với gia đình, cộng đồng và xã hộ i. Xuất phát từ mối quan tâm thiết thực trên, chúng tôi tiến hành thực hiện nghiên cứu “Chất lượng cuộc sống của người bệnh tai biến mạch máu não sau điều trị và một số yếu tố liên quan tại bệnh viện Y học cổ truyền và phục hồi chức năng Khánh Hòa năm 2014” với mong muốn đóng góp phần nào những đề xuất giúp cho công tác chẩn đoán, chăm sóc và điều trị ngƣời bệnh TBMMN. 3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1.
Mô tả chất lƣợng cuộc sống của ngƣời bệnh tai biến mạch máu não sau điều trị tại bệnh viện Y học cổ truyền và Phục hồi chức năng Khánh Hòa năm 2014. Xác định một số yếu tố liên quan đến chất lƣợng cuộc sống của ngƣời bệnh tai biến mạch máu não sau điều trị tại bệnh viện Y học cổ truyền và Phục hồi chức năng Khánh Hòa năm 2014. 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm cơ bản về tai biến mạch máu não 1.
Định nghĩa tai biến mạch máu não Theo Tổ chức y tế thế giới (WHO-1990), TBMMN là tình trạng bệnh lý não biểu hiện bởi các thiếu sót chức năng thần kinh xảy ra đột ngột với các triệu chứng khu trú hơn là lan tỏa, tồn tại quá 24 giờ hoặc gây tử vong trong 24 giờ, loại trừ nguyên nhân chấn thƣơng sọ não [14]. Phân loại: Tai biến mạch máu não gồm hai loại chính - Nhồi máu não: Là tình trạng khi một mạch máu bị tắc nghẽn, khu vực não mà mạch máu đó cung cấp bị thiếu máu và hoại tử, nhũn ra. - Chảy máu não: Là máu thoát khỏi mạch máu chảy vào nhu mô não. Có thể chảy máu ở nhiều vị trí trong não nhƣ vùng bao trong, vùng nhân xám trung ƣơng, thùy não, thân não, tiểu não[7].
Dịch tễ học Tỷ lệ mắc bệnh Trên thế giới: Theo Tổ chức y tế thế giới năm 1979, mỗi năm cứ 100.000 dân có từ 127 đến 740 ngƣời mắc TBMMN. Ở Hoa Kỳ năm 1977 có 16 triệu ngƣời TBMMN, năm 1991 là 794/100. Tại Việt Nam: Theo công trình nghiên cứu dịch tễ học TBMMN (1989- 1994) của Bộ môn Thần kinh, trƣờng Đại học Y Hà Nội tỷ lệ hiện mắc ở miền Bắc và miền Trung là 115,92/100.000 dân, tỷ lệ mới mắc là 28,25/100. Năm 1994-1995 ở miền Nam theo số liệu điều tra của Bộ môn Thần kinh, trƣờng Đại học Y Dƣợc thành phố Hồ Chí Minh, tỷ lệ hiện mắc là 415/100.000 dân, tỷ lệ mới mắc là 161/100.
Năm 2007, nghiên cứu của Nguyễn Văn Triệu, Dƣơng Xuân Đạm cho thấy, tỷ lệ hiện mắc TBMMN ở tỉnh Hải Dƣơng là 374/100.000 dân, hầu hết đang sống tại gia đình [4, 17] 5 Tỷ lệ tử vong Trên thế giới: Hiện nay, tử vong do TBMMN đứng hàng thứ ba, ƣớc tính có đến 9,5% số ngƣời tử vong trên thế giới là do TBMMN. Theo Tiểu ban TBMMN của Hiệp hội Thần kinh học các nƣớc Đông Nam Á, tỷ lệ tử vong do TBMMN là 8,8% trong đó 29,8% do chảy máu não [8, 15]. Tại Việt Nam: Tỷ lệ tử vong do TBMMN ở miền Bắcvvà miền Trung là 21,55/100. Ở Miền Nam tỷ lệ tử vong do TBMMN ở một số vùng dao động từ 28 đến 44/100.
Tuổi Theo Hồ Hữu Lƣơng (2002), tai biến CMN dƣới 50 tuổi là 28,7%, trên 50 tuổi là 71,2%. Theo Nguyễn Văn Triệu tuổi trung bình của bệnh nhân TBMMN 64,5 [11],[17]. Giới Theo Hồ Hữu Lƣơng tỷ lệ nam/nữ là 1,74 đối với CMN và 2,43 đối với NMN. Theo Nguyễn Văn Đăng tỷ lệ TBMMN nam/nữ là 1,48/1 [5], [11].4 Các yếu tố nguy cơ gây TBMMN Các yếu tố nguy cơ không thể thay đổi được - Tuổi: tuổi đã đƣợc xác định là yếu tố nguy cơ của TBMMN Tuổi càng cao thì nguy cơ TBMMN càng lớn, sau 55 tuổi thì cứ sau mỗi mƣời năm nguy cơ TBMMN lại tăng gấp đôi.
- Giới: nam giới bị TBMMN nhiều hơn nữ giới từ 1,5 đến 2 lần. - Chủng tộc: những ngƣời Mỹ gốc Châu Phi và một số ngƣời Mỹ Tây Ban Nha hay Bồ Đào Nha có tỷ lệ mắc TBMMN nhiều hơn so với những ngƣời Mỹ gốc Châu Âu. - Các yếu tố di truyền: tiền sử di truyền do bố mẹ, hay chị em bị TBMMN đều đƣợc chứng minh làm tăng nguy cơ TBMMN. Các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được: đây là các yếu tố nguy cơ đã đƣợc xác định rõ ràng và các biện pháp can thiệp vào các yếu tố nguy cơ này nhằm góp phần làm giảm rõ rệt nguy cơ TBMMN.
6 - Tăng huyết áp: tăng huyết áp đƣợc coi là nguy cơ hàng đầu trong cơ chế bệnh sinh của TBMMN. Cả tăng huyết áp tâm thu và tăng huyết áp tâm trƣơng đều là những yếu tố nguy cơ chính nguy hiểm và độc lập đối với TBMMN. - Các bệnh tim mạch: nhƣ hẹp hai lá và/ hoặc rung nhĩ do thấp tim. là yếu tố nguy cơ quan trọng sinh TBMMN thể nhồi máu não ở các nƣớc đang phát triển.
Nguy cơ TBMMN hàng năm trên bệnh nhân rung nhĩ không do bệnh van tim là 3% đến 5% và là nguyên nhân của 50% các TBMMN do huyết khối lấp mạch. Trên bệnh nhân có bệnh van hai lá do thấp, rung nhĩ đƣợc ghi nhận là nguyên nhân của TBMMN và huyết khối hệ thống. Các bệnh tim mạch khác có thể là nguy cơ gây TBMMN thể nhồi máu não nhƣ bệnh cơ tim giãn, bệnh van tim, bệnh tim bẩm sinh, nhồi máu cơ tim.Nguy cơ tiềm tàng gây tắc mạch não nguồn gốc do tim là trên 40% trong các trƣờng hợp TBMMN không xác định ở ngƣời trẻ tuổi. TBMMN liên quan chặt chẽ với các bệnh tim có triệu chứng và không có triệu chứng.
- Đái tháo đường: đái tháo đƣờng gây TBMMN gấp hai lần so với ngƣời đƣờng huyết bình thƣờng. - Rối loạn lipit máu: Cholesterol LDL tăng 10% thì nguy cơ tim mạch tăng lên 20% thông qua xơ vữa động mạch. Mức cholesterol HDL thấp có mối quan hệ có ý nghĩa và độc lập với sự gia tăng tỷ lệ mới mắc TBMMN và NMN. Khi cholesterol máu dƣới 160 mg/dl thì có liên quan đến sự gia tăng CMN.
- Hút thuốc lá: hút thuốc lá đƣợc cho là yếu tố nguy cơ đáng kể, độc lập và liên quan đến khoảng 50% yếu tố nguy cơ tăng lên TBMMN ở cả hai giới nam và nữ ở tất cả các độ tuổi so với ngƣời không hút thuốc. - Hẹp động mạch cảnh không triệu chứng: Các nghiên cứu bệnh sử tự nhiên cho thấy ở những ngƣời có hẹp động mạch cảnh từ 50 - 90%, hàng năm có từ 1 - 3,4% mắc TBMMN. - Tai biến thoáng qua: tai biến thoáng qua có 5% bị TBMMN trong vòng một tháng. - Bệnh hồng cầu hình liềm: tỷ lệ TBMMN xảy ra ít nhất ở 11% các trƣờng hợp hồng cầu hình liềm đồng hợp cho đến 20 tuổi [7] 7 1.
Nguyên nhân: Có một số yếu tố nguyên nhân chính sau: - Xơ vữa động mạch, bệnh tim. - Tăng huyết áp, huyết khối mạch, co thắt và nghẽn mạch. - Dị dạng mạch máu não: Túi phình động mạch, dị dạng thông động - tĩnh mạch. Chẩn đoán xác định TBMMN Căn cứ vào các triệu chứng lâm sàng: dựa theo tiêu chuẩn chẩn đoán của TCYTTG (1990): TBMMN là dấu hiệu phát triển nhanh trên lâm sàng của một rối loạn khu trú chức năng của não kéo dài trên 24 giờ và thƣờng do nguyên nhân mạch máu.