Chăm sóc sức khỏe phụ nữ dân tộc thiểu số tại Ninh Thuận: Thực trạng và giải pháp

Bài viết phân tích thực trạng chăm sóc sức khỏe sinh sản của phụ nữ dân tộc thiểu số và hiệu quả hoạt động của cô đỡ thôn bản tại Ninh Thuận.

• Trường học: Trường Đại Học Y Dược
• Chuyên ngành: Chăm Sóc Sức Khỏe
• Đề tài: Chăm Sóc Sức Khỏe Phụ Nữ Dân Tộc Thiểu Số Tại Ninh Thuận: Thực Trạng Và Giải Pháp
• Loại tài liệu: Đề Tài Nghiên Cứu
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Ninh Thuận

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Một số khái niệm sử dụng trong nghiên cứu
• 1.1.1. Khái niệm về sức khỏe sinh sản
• 1.1.2. Chăm sóc sức khỏe sinh sản
• 1.1.3. Thực trạng về chăm sóc sức khỏe sinh sản trên Thế giới và Việt Nam
• 1.1.3.1. Chăm sóc trước sinh
• 1.1.3.2. Chăm sóc trong sinh
• 1.1.3.3. Chăm sóc sau sinh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Sức Khỏe Phụ Nữ Dân Tộc Thiểu Số Ninh Thuận

Chăm sóc sức khỏe phụ nữ luôn là ưu tiên hàng đầu trong các chiến lược y tế quốc gia. Tại Việt Nam, những nỗ lực không ngừng đã cải thiện đáng kể sức khỏe phụ nữ trong những thập kỷ qua. Tuy nhiên, sự bất bình đẳng trong tiếp cận dịch vụ y tế giữa các vùng miền và nhóm dân tộc thiểu số vẫn là một thách thức lớn. Tỷ lệ khám thai và chăm sóc sau sinh ở phụ nữ dân tộc thiểu số còn thấp, đặc biệt ở các tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên. Tình trạng tử vong mẹ vẫn còn cao ở những vùng khó khăn, nơi có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống. Theo báo cáo, tỷ lệ tử vong mẹ ở các nhóm dân tộc thiểu số cao hơn gấp 4 lần so với dân tộc Kinh.

1.1. Thực Trạng Tiếp Cận Dịch Vụ Y Tế Của Phụ Nữ Dân Tộc Thiểu Số

Sự khác biệt về tiếp cận dịch vụ y tế giữa các vùng miền và nhóm dân tộc thiểu số là một vấn đề nhức nhối. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ khám thai theo khuyến nghị của Bộ Y tế ở người dân tộc thiểu số chỉ đạt 33%. Tỷ lệ chăm sóc tại cuộc đẻ và sau đẻ cũng thấp hơn nhiều so với nhóm dân tộc Kinh. Điều này dẫn đến những hệ lụy nghiêm trọng về sức khỏe sinh sản và tỷ lệ sinh con ở phụ nữ dân tộc thiểu số.

1.2. Tỷ Lệ Tử Vong Mẹ Ở Vùng Dân Tộc Thiểu Số Một Vấn Đề Cấp Bách

Tử vong mẹ vẫn là một vấn đề nghiêm trọng ở vùng núi, vùng có điều kiện kinh tế khó khăn, vùng có nhiều người dân tộc thiểu số. Nghiên cứu gần đây ở 7 tỉnh miền núi phía Bắc cho thấy tử vong mẹ ở vùng khó khăn cao gấp gần 4 lần so với vùng có kinh tế phát triển. Ở dân tộc thiểu số, tỷ lệ này cao gấp khoảng 7 lần so với người Kinh, đặc biệt ở dân tộc H'mông.

II. Thách Thức Trong Chăm Sóc Sức Khỏe Phụ Nữ Dân Tộc Thiểu Số

Ninh Thuận là tỉnh có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống ở vùng khó khăn. Công tác chăm sóc sức khỏe sinh sản phụ nữ dân tộc thiểu số Ninh Thuận còn nhiều hạn chế. Tỷ suất sinh thô ở các xã miền núi còn cao, tình trạng tảo hôn vẫn tồn tại. Điều này đặt ra những thách thức lớn trong việc bảo vệ sức khỏe sinh sản cho phụ nữ trước, trong và sau sinh. Cần có những giải pháp can thiệp kịp thời và hiệu quả để cải thiện tình hình.

2.1. Hạn Chế Trong Tiếp Cận Dịch Vụ Y Tế Cơ Sở Vùng Dân Tộc Thiểu Số

Công tác chăm sóc sức khỏe sinh sản cho bà mẹ trẻ em tại các xã vùng dân tộc thiểu số rất hạn chế. Tại các xã miền núi, tỷ suất sinh thô còn khá cao, tỷ lệ sinh con thứ 3 trở lên vẫn còn tồn tại. Điều này cho thấy sự cần thiết phải tăng cường tiếp cận dịch vụ y tế cơ sở và nâng cao nhận thức về kế hoạch hóa gia đình.

2.2. Tảo Hôn Nguy Cơ Tiềm Ẩn Ảnh Hưởng Sức Khỏe Phụ Nữ Dân Tộc

Tình trạng tảo hôn vẫn tồn tại và diễn ra tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Theo số liệu thống kê, năm 2017 có nhiều trường hợp trong độ tuổi từ 13 đến dưới 18 tuổi đã kết hôn. Tảo hôn gây ra những hậu quả nghiêm trọng về sức khỏe sinh sản, tâm lý và xã hội cho các em gái.

2.3. Rào Cản Văn Hóa Và Phong Tục Tập Quán Ảnh Hưởng Đến Sức Khỏe

Các yếu tố văn hóa và phong tục tập quán cũng là một rào cản lớn trong việc chăm sóc sức khỏe phụ nữ dân tộc thiểu số. Nhiều phong tục tập quán lạc hậu ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe sinh sản, như sinh con tại nhà, không sử dụng các biện pháp tránh thai hiện đại, và thiếu kiến thức về vệ sinh cá nhân.

III. Giải Pháp Nâng Cao Sức Khỏe Phụ Nữ Dân Tộc Thiểu Số Ninh Thuận

Để cải thiện tình hình sức khỏe phụ nữ dân tộc thiểu số tại Ninh Thuận, cần có những giải pháp toàn diện và đồng bộ. Các giải pháp này bao gồm tăng cường tiếp cận dịch vụ y tế, nâng cao nhận thức về sức khỏe sinh sản, cải thiện điều kiện kinh tế - xã hội, và phát huy vai trò của cán bộ y tế thôn bản. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các ban ngành, đoàn thể và cộng đồng để đạt được hiệu quả cao nhất.

3.1. Tăng Cường Y Tế Cơ Sở Và Dịch Vụ Chăm Sóc Sức Khỏe Lưu Động

Cần tăng cường đầu tư cho y tế cơ sở ở vùng dân tộc thiểu số, nâng cao chất lượng dịch vụ và trang thiết bị. Tổ chức các đợt khám chữa bệnh lưu động, đặc biệt là các dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản, để tiếp cận những vùng sâu vùng xa, nơi người dân khó khăn trong việc đi lại.

3.2. Đẩy Mạnh Tuyên Truyền Giáo Dục Sức Khỏe Sinh Sản Cho Phụ Nữ

Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục sức khỏe sinh sản cho phụ nữ dân tộc thiểu số bằng nhiều hình thức đa dạng, phù hợp với văn hóa và trình độ dân trí. Tập trung vào các nội dung như kế hoạch hóa gia đình, phòng tránh thai, phòng chống các bệnh lây truyền qua đường tình dục, và chăm sóc thai nghén.

3.3. Phát Huy Vai Trò Của Cô Đỡ Thôn Bản Trong Chăm Sóc Sức Khỏe

Cô đỡ thôn bản đóng vai trò quan trọng trong việc chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em ở vùng dân tộc thiểu số. Cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kiến thức và kỹ năng cho cô đỡ thôn bản, đồng thời tạo điều kiện để họ hoạt động hiệu quả.

IV. Hiệu Quả Mô Hình Cô Đỡ Thôn Bản Tại Ninh Thuận Nghiên Cứu

Nghiên cứu về hiệu quả can thiệp tăng cường vai trò và hoạt động chăm sóc sức khỏe sinh sản của cô đỡ thôn bản tại Ninh Thuận cho thấy những kết quả tích cực. Cô đỡ thôn bản đã góp phần nâng cao kiến thức và thực hành về chăm sóc sức khỏe sinh sản của phụ nữ dân tộc thiểu số. Mô hình này cần được nhân rộng và phát triển để đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng cao của cộng đồng.

4.1. Đánh Giá Kiến Thức Về Sức Khỏe Sinh Sản Của Phụ Nữ Dân Tộc

Nghiên cứu tập trung vào việc đánh giá kiến thức và thực hành về chăm sóc sức khỏe sinh sản của phụ nữ dân tộc thiểu số từ 15-49 tuổi tại các xã thuộc tỉnh Ninh Thuận. Kết quả cho thấy kiến thức về các biện pháp tránh thai, chăm sóc thai nghén và phòng chống bệnh lây truyền qua đường tình dục còn hạn chế.

4.2. Tác Động Của Cô Đỡ Thôn Bản Đến Thực Hành Chăm Sóc Sức Khỏe

Nghiên cứu đánh giá hiệu quả can thiệp tăng cường vai trò và hoạt động chăm sóc sức khỏe sinh sản của cô đỡ thôn bản tại địa bàn nghiên cứu. Kết quả cho thấy sự can thiệp của cô đỡ thôn bản đã cải thiện đáng kể thực hành chăm sóc sức khỏe sinh sản của phụ nữ, đặc biệt là việc khám thai định kỳ và sinh con tại cơ sở y tế.

V. Chính Sách Hỗ Trợ Y Tế Cho Phụ Nữ Dân Tộc Thiểu Số Cần Thiết

Để đảm bảo công bằng trong chăm sóc sức khỏe, cần có những chính sách hỗ trợ y tế đặc biệt cho phụ nữ dân tộc thiểu số. Các chính sách này bao gồm hỗ trợ chi phí khám chữa bệnh, bảo hiểm y tế, và các chương trình chăm sóc sức khỏe miễn phí. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cấp chính quyền và các tổ chức xã hội để triển khai hiệu quả các chính sách này.

5.1. Bảo Hiểm Y Tế Giải Pháp Hỗ Trợ Chi Phí Khám Chữa Bệnh

Bảo hiểm y tế là một công cụ quan trọng để giúp phụ nữ dân tộc thiểu số tiếp cận dịch vụ y tế. Cần tăng cường tuyên truyền, vận động để người dân tham gia bảo hiểm y tế, đồng thời có chính sách hỗ trợ chi phí cho những hộ nghèo và cận nghèo.

5.2. Chương Trình Chăm Sóc Sức Khỏe Miễn Phí Cho Phụ Nữ Mang Thai

Triển khai các chương trình chăm sóc sức khỏe miễn phí cho phụ nữ mang thai, đặc biệt là ở vùng sâu vùng xa. Các chương trình này bao gồm khám thai định kỳ, tiêm phòng, cung cấp vitamin và khoáng chất, và tư vấn về dinh dưỡng.

VI. Tương Lai Của Chăm Sóc Sức Khỏe Phụ Nữ Dân Tộc Thiểu Số

Chăm sóc sức khỏe phụ nữ dân tộc thiểu số là một quá trình lâu dài và liên tục. Để đạt được những tiến bộ bền vững, cần có sự cam kết mạnh mẽ từ các cấp chính quyền, sự tham gia tích cực của cộng đồng, và sự đổi mới không ngừng trong các giải pháp can thiệp. Với những nỗ lực chung, chúng ta có thể xây dựng một tương lai tươi sáng hơn cho sức khỏe phụ nữ dân tộc thiểu số.

6.1. Ứng Dụng Công Nghệ Thông Tin Trong Chăm Sóc Sức Khỏe Từ Xa

Ứng dụng công nghệ thông tin trong chăm sóc sức khỏe từ xa là một giải pháp tiềm năng để cải thiện tiếp cận dịch vụ y tế cho phụ nữ dân tộc thiểu số ở vùng sâu vùng xa. Các ứng dụng này có thể cung cấp thông tin sức khỏe, tư vấn trực tuyến, và theo dõi sức khỏe từ xa.

6.2. Nghiên Cứu Và Phát Triển Các Mô Hình Chăm Sóc Sức Khỏe Phù Hợp

Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các mô hình chăm sóc sức khỏe phù hợp với đặc điểm văn hóa và điều kiện kinh tế - xã hội của từng vùng dân tộc thiểu số. Các mô hình này cần được xây dựng dựa trên bằng chứng khoa học và có sự tham gia của cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Chăm sóc sức khỏe phụ nữ và trẻ em là một trong những mục tiêu ưu tiên hàng đầu trong các chiến lược y tế quốc gia. Mặc dù Việt Nam đã đạt được những thành tựu quan trọng trong việc thực hiện Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ—giảm tỷ suất tử vong mẹ từ 233/100.000 trẻ đẻ sống năm 1990 xuống còn 59/100.000 vào năm 2015 (giảm trên 70%)—sự bất bình đẳng về tiếp cận dịch vụ y tế giữa các vùng miền và các nhóm dân tộc vẫn còn tồn tại sâu sắc.

Báo cáo của Vụ Sức khỏe Bà mẹ - Trẻ em (2013–2014) và các khảo sát chuyên đề cho thấy:

• Tỷ lệ khám thai theo đúng khuyến nghị của Bộ Y tế ở phụ nữ dân tộc thiểu số chỉ đạt 33%.
• Tỷ lệ sinh con tại nhà ở các tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên dao động từ 40% đến 60%.
• Tỷ suất tử vong mẹ trong các nhóm dân tộc thiểu số cao hơn 4 lần so với nhóm dân tộc Kinh; tại các vùng đặc biệt khó khăn, tỷ suất này lên tới 143/100.000 trẻ đẻ sống (cao gấp gần 4 lần so với vùng phát triển và cao gấp 7 lần so với người Kinh). Tỷ suất tử vong mẹ khi đẻ tại nhà cao gấp 3,6 lần so với sinh tại cơ sở y tế.

Tại tỉnh Ninh Thuận, dân tộc Raglai và Chăm chiếm tỷ lệ đáng kể, tập trung chủ yếu tại các huyện miền núi có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn như Bác Ái và Ninh Sơn. Tỷ suất sinh thô tại huyện Bác Ái ở mức 22‰; tình trạng tảo hôn năm 2017 ghi nhận 167 trường hợp từ 13 đến dưới 18 tuổi kết hôn (Bác Ái 43 trường hợp, Ninh Sơn 22 trường hợp, Ninh Phước 20 trường hợp). Tại các xã miền núi, tỷ lệ khám thai đủ 3 lần rất thấp (như Phước Tân chỉ đạt 3%, Phước Trung 22,8%, Phước Thắng 28,9%), trong khi tỷ lệ đẻ tại nhà rất cao (Phước Kháng 59,5%, Ma Nới 54,6%, Phước Tân 43,3%). Tai biến sản khoa (băng huyết sau sinh, nhiễm trùng hậu sản, sản giật, vỡ tử cung) và tử vong mẹ tập trung chủ yếu tại các xã này (chiếm 84,61% tổng số ca tử vong mẹ toàn tỉnh giai đoạn 2008–2012).

Để giải quyết các rào cản về địa lý, ngôn ngữ và phong tục tập quán, mô hình đào tạo và sử dụng cô đỡ thôn bản (người bản địa, am hiểu văn hóa) được xác định là giải pháp trọng tâm. Đề tài luận án "Thực trạng chăm sóc sức khỏe sinh sản của phụ nữ người dân tộc thiểu số và hiệu quả tăng cường hoạt động của cô đỡ thôn bản tại tỉnh Ninh Thuận" được thực hiện nhằm đánh giá thực trạng và kiểm chứng hiệu quả can thiệp của mạng lưới này trên thực địa.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định 2 mục tiêu cụ thể:

1. Mô tả thực trạng kiến thức và thực hành về chăm sóc sức khỏe sinh sản của phụ nữ dân tộc thiểu số từ 15–49 tuổi tại 4 xã thuộc tỉnh Ninh Thuận năm 2013.
2. Đánh giá hiệu quả can thiệp tăng cường vai trò và hoạt động chăm sóc sức khỏe sinh sản của cô đỡ thôn bản tại địa bàn nghiên cứu (giai đoạn 2013–2016).

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu:
  • Nghiên cứu định lượng: Phụ nữ dân tộc thiểu số trong độ tuổi sinh đẻ (15–49 tuổi), đã lập gia đình (có chồng hoặc sống như vợ chồng), có hộ khẩu thường trú tại địa bàn nghiên cứu.
  • Nghiên cứu định tính: Cán bộ quản lý y tế tuyến tỉnh (Sở Y tế, Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Sinh sản tỉnh), tuyến huyện (cán bộ phụ trách SKSS Trung tâm Y tế huyện), tuyến xã (Trưởng trạm y tế, nữ hộ sinh xã), trưởng thôn bản, nhân viên y tế thôn bản và cô đỡ thôn bản.
• Phạm vi không gian: Thực hiện tại 4 xã thuộc 2 huyện trọng điểm của tỉnh Ninh Thuận: xã Lâm Sơn và xã Ma Nới (huyện Ninh Sơn); xã Phước Thành và xã Phước Thắng (huyện Bác Ái).
• Phạm vi thời gian:
  • Điều tra ban đầu (trước can thiệp): Tháng 6/2013 đến tháng 9/2013.
  • Thiết kế và lập kế hoạch can thiệp: Cuối năm 2013.
  • Triển khai can thiệp: Từ tháng 10/2013 đến tháng 8/2016.
  • Điều tra đánh giá sau can thiệp: Tháng 8/2016 đến tháng 9/2016.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu và tài liệu trong nước và quốc tế

Tác giả đã hệ thống hóa các tài liệu và nghiên cứu thực nghiệm liên quan đến sức khỏe sinh sản (SKSS) và các mô hình can thiệp y tế cộng đồng:

                                 HỆ THỐNG TỔNG QUAN TÀI LIỆU
   NGHIÊN CỨU QUỐC TẾ                                                       NGHIÊN CỨU TẠI VIỆT NAM
   • Khái niệm SKSS (ICPD Cairo 1994, Bắc Kinh 1995)                        • Báo cáo Vụ SKBM-TE (2013-2016), MICS 2014:
   • Khám thai (UNICEF 2009, WHO 2019): tỷ lệ các nước                        Chênh lệch SKSS giữa người Kinh và DTTS.
     (Afghanistan 16%, Lào 35%, VN 91%).                                    • Khảo sát tại các tỉnh miền núi:
   • Sinh con & tử vong mẹ: WHO/UNICEF/UNFPA 2013                             Hà Giang, Nghệ An, Thái Nguyên, Bình Định,
     (99% tử vong mẹ ở nước đang phát triển).                                 Thanh Hóa, Thừa Thiên Huế.
   • Yếu tố ảnh hưởng: Nam Phi (OR khoảng cách 2,87),                       • Mô hình can thiệp: Quảng Ninh (nâng cấp trạm),
     Ấn Độ, Nepal, Palestine, Bangladesh, Tanzania.                           Yên Bái (truyền thông dinh dưỡng), Dự án
   • Can thiệp: Trò chơi tại Indonesia (Ukurta et al.),                       Pathfinder/Ipas, Mô hình Chăm sóc liên tục
     giáo dục SKSS tại Saudi Arabia.                                          từ nhà đến bệnh viện (Save the Children).

• Khái niệm và thực trạng toàn cầu: Dẫn chiếu định nghĩa SKSS theo Hội nghị Quốc tế về Dân số và Phát triển (ICPD - Cairo, 1994) và Hội nghị Quốc tế về Phụ nữ (Bắc Kinh, 1995). Số liệu WHO (2019) cho thấy năm 2015 có khoảng 300.000 ca tử vong mẹ, 95% xảy ra ở các nước thu nhập thấp và trung bình thấp. Báo cáo của Carol Bellamy (UNICEF, 2009) chỉ ra tỷ lệ khám thai ít nhất 1 lần ở các nước kém phát triển là 64%, Nam Á 68%, Mỹ Latinh - Caribe 94%. Các nghiên cứu hành vi tại Ấn Độ, Trung Quốc (Anhui), Palestine, Nepal, Tanzania, Nam Phi, Bangladesh chỉ ra rào cản chi phí, khoảng cách địa lý, học vấn và định kiến văn hóa đối với việc khám thai và khám sau sinh (theo mô hình 6-6-6-6 của WHO 1998).
• Thực trạng và can thiệp tại Việt Nam:
  • Báo cáo của Tổng cục Thống kê (2014), Điều tra Đánh giá các mục tiêu về trẻ em và phụ nữ (MICS 2014), và số liệu Vụ Sức khỏe Bà mẹ - Trẻ em (2016) cho thấy tỷ lệ quản lý thai đạt 97%, tiêm phòng uốn ván đạt 95,1%, nhưng tỷ lệ khám thai ≥4 lần ở người Kinh cao gấp 3 lần nhóm DTTS nghèo; tỷ lệ đẻ tại nhà toàn quốc là 5,6% nhưng khu vực Trung du miền núi phía Bắc và Tây Nguyên lên tới 19–20%. Người H'mông tại Nghệ An, Hà Giang đẻ tại nhà 64,5%, Thái Nguyên 97,8%.
  • Các can thiệp đã thực hiện: Mô hình nâng cao năng lực cung ứng dịch vụ tại Quảng Ninh (tăng tỷ lệ hài lòng từ 94,5% lên 98,8%, CSHQ tăng 4,5%, p<0,01); mô hình truyền thông dinh dưỡng tại Lục Yên, Yên Bái (2015); Dự án Sức khỏe sinh sản của Pathfinder International, EngenderHealth và Ipas tại nhiều tỉnh thành; mô hình "Chăm sóc liên tục từ nhà tới bệnh viện" (HHCC) do Save the Children triển khai tại Đà Nẵng, Khánh Hòa, Thái Nguyên, Thừa Thiên Huế, Vĩnh Long.

Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết

Mặc dù mô hình cô đỡ thôn bản (bắt nguồn từ kinh nghiệm Bệnh viện Từ Dũ) đã được khẳng định tại một số tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên, việc đánh giá can thiệp có hệ thống kết hợp cả phương pháp định lượng và định tính tại khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ—nơi có cộng đồng dân tộc Raglai và Chăm sinh sống trong điều kiện chia cắt về địa hình và chịu nhiều rào cản ngôn ngữ—vẫn còn thiếu vắng số liệu thực chứng. Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách thiết kế quy trình can thiệp hỗ trợ tại chỗ đối với 24 cô đỡ thôn bản và đánh giá chuyển biến về chỉ số kiến thức, thực hành SKSS của phụ nữ địa phương.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm sử dụng

• Sức khỏe sinh sản (SKSS): Trạng thái hoàn toàn thoải mái về thể chất, tinh thần và xã hội trong mọi khía cạnh liên quan đến hệ thống chức năng và quá trình sinh sản (ICPD 1994).
• Làm mẹ an toàn (LMAT): Tập hợp các can thiệp chăm sóc thai nghén, chăm sóc trong và sau sinh, cấp cứu sản khoa, kế hoạch hóa gia đình nhằm giảm thiểu tỷ lệ tử vong và bệnh tật cho bà mẹ và trẻ sơ sinh.
• Cô đỡ thôn bản (CĐTB): Nhân viên y tế thôn bản người dân tộc thiểu số tại chỗ, được đào tạo theo khung chuyên môn của Bộ Y tế để thực hiện quản lý thai nghén, tư vấn SKSS, đỡ đẻ ngôi chỏm an toàn khi không kịp đến trạm y tế, phát hiện và chuyển tuyến các ca tai biến sản khoa.

Thiết kế nghiên cứu

Luận án kết hợp 2 thiết kế chính:

1. Nghiên cứu mô tả cắt ngang: Thu thập số liệu định lượng tại 2 thời điểm: Trước can thiệp (TCT - năm 2013) và Sau can thiệp (SCT - năm 2016).
2. Nghiên cứu can thiệp cộng đồng không đối chứng: Kết hợp can thiệp truyền thông đại chúng và đào tạo, hỗ trợ chuyên môn trực tiếp tại nhà cho cô đỡ thôn bản, đánh giá hiệu quả thông qua so sánh chỉ số trước - sau.

Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu

Nghiên cứu định lượng

• Công thức tính cỡ mẫu so sánh 2 tỷ lệ:

$$n_1 = n_2 = \frac{\left[ Z_{1-\alpha/2} \sqrt{2\bar{P}(1-\bar{P})} + Z_{1-\beta} \sqrt{P_1(1-P_1) + P_2(1-P_2)} \right]^2}{(P_1 - P_2)^2} \times DE$$

• Tham số:
  • $P_1 = 31,3%$ (tỷ lệ phụ nữ dân tộc khám thai đủ 3 lần trước can thiệp).
  • $P_2 = 60%$ (tỷ lệ mong muốn sau can thiệp).
  • $\bar{P} = (P_1 + P_2) / 2$.
  • Hệ số thiết kế mẫu $DE = 2$.
  • Cỡ mẫu lý thuyết tính toán là $n = 353$. Dự phòng 10% sai lệch phiếu, cỡ mẫu tối thiểu cần đạt là 388 đối tượng.
• Cỡ mẫu thực tế thu thập: 420 phụ nữ dân tộc thiểu số từ 15–49 tuổi.

Huyện	Xã nghiên cứu	Số đối tượng điều tra (n)
Bác Ái	Xã Phước Thành	60
	Xã Phước Thắng	120
Ninh Sơn	Xã Lâm Sơn	120
	Xã Ma Nới	120
Tổng cộng	4 xã	420

• Quy trình chọn mẫu: Chọn mẫu xác suất tỷ lệ với kích thước quần thể (PPS). Chọn có chủ đích 2 huyện có tỷ lệ dân tộc thiểu số cao (Bác Ái, Ninh Sơn); bốc thăm ngẫu nhiên mỗi huyện 2 xã. Tại mỗi xã, lập danh sách hộ gia đình, bốc thăm ngẫu nhiên hộ đầu tiên và tiếp tục chọn các hộ liền kề ("cổng liền cổng") cho đến khi đủ số lượng phụ nữ 15–49 tuổi. Mỗi hộ chỉ chọn 01 đối tượng. Cuộc điều tra năm 2016 sử dụng lại danh sách hộ ban đầu để đảm bảo tính tương đồng quần thể.

Nghiên cứu định tính

• Phỏng vấn sâu: 8 cuộc phỏng vấn sâu cho mỗi đợt điều tra (Lãnh đạo Sở Y tế, Lãnh đạo Trung tâm SKSS tỉnh, cán bộ phụ trách SKSS huyện Ninh Sơn và Bác Ái, Trưởng trạm y tế và nữ hộ sinh xã).
• Thảo luận nhóm: Thảo luận nhóm với các nhóm đối tượng: cô đỡ thôn bản, nhân viên y tế thôn bản, nữ hộ sinh xã.

Nội dung và quy trình can thiệp

                                  QUY TRÌNH CAN THIỆP (2013 - 2016)
   TRUYỀN THÔNG CỘNG ĐỒNG                                                          CAN THIỆP TRỰC TIẾP 24 CĐTB
   • Phát thanh: 4 bài phát thanh định kỳ thứ 7                                   • Đến tận nhà từng cô đỡ thôn bản
     hàng tuần trong suốt can thiệp.                                                (kèm phiên dịch tiếng dân tộc).
   • Báo chí: Chuyên mục Làm mẹ an toàn                                           • Đào tạo nhắc lại định kỳ 6 tháng/lần.
     trên báo Sức khỏe & Đời sống.                                                • Nội dung: Truyền thông/tư vấn; quản lý thai;
   • Tập huấn: 20 buổi tư vấn trực tiếp tại thôn.                                   phát hiện nguy cơ cao & chuyển tuyến;
   • Cuộc thi: 01 cuộc thi kiến thức/kỹ năng                                        xử trí ban đầu tai biến sản khoa;
     cho mạng lưới cộng tác viên.                                                   đỡ đẻ đường dưới ngôi chỏm khẩn cấp;
   • Giám sát: Kiểm tra đột xuất 1 tháng/lần.                                       chăm sóc mẹ và sơ sinh 2 giờ đầu.

Phương pháp xử lý và phân tích số liệu

• Số liệu định lượng:
  • Làm sạch và nhập liệu bằng phần mềm EPI-INFO 6.04 (dùng module "check" kiểm soát lỗi logic và mã hóa).
  • Phân tích mô tả, kiểm định $\chi^2$ (Chi-square) với mức ý nghĩa thống kê $p < 0,05$.
  • Phân tích hồi quy Logistic xác định tỷ suất chênh (OR) và các yếu tố ảnh hưởng.
  • Tính toán Chỉ số hiệu quả can thiệp (CSHQ %):

$$\text{CSHQ (%)} = \frac{P_2 - P_1}{P_1} \times 100$$

(Trong đó: $P_1$ là tỷ lệ trước can thiệp; $P_2$ là tỷ lệ sau can thiệp).

• Số liệu định tính: Gỡ băng toàn bộ các cuộc phỏng vấn và thảo luận nhóm, mã hóa theo chủ đề lớn (themes) và chủ đề nhánh (sub-themes), phân tích cây chỉ mục (tree nodes) bằng phần mềm N-Vivo 7.
• Kiểm soát sai số: Khống chế sai số nhớ lại (recall bias) bằng cách đối chiếu thông tin phỏng vấn với sổ theo dõi sức khỏe tại trạm y tế và xác minh chéo từ người nhà đối tượng. Giám sát viên phúc tra ngẫu nhiên ít nhất 10% số phiếu điều tra hộ gia đình.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương I: Tổng quan

Chương này tập trung tổng kết cơ sở lý luận và bức tranh thực trạng về chăm sóc sức khỏe sinh sản trên thế giới, tại Việt Nam và tại địa bàn tỉnh Ninh Thuận:

                                      CẤU TRÚC CHƯƠNG I: TỔNG QUAN
1. Khái niệm cơ bản     2. Thực trạng quốc tế                         3. Thực trạng VN       4. Bối cảnh Ninh Thuận
• SKSS (ICPD 1994)      • Khám thai: UNICEF 2009                      • Quản lý thai 97%,    • Dân tộc: Raglai (9,6%),
• 10 nội dung SKSS        (Kém phát triển: 64%).                        khám thai ≥3 lần:      Chăm (11,1%), Kinh (78,3%).
• Làm mẹ an toàn (LMAT) • Tử vong mẹ: 95% ở nước nghèo.                90%, nhưng chênh       • 30/65 xã khó khăn (QĐ 30/2007).
• Cô đỡ thôn bản (CĐTB) • Chăm sóc sau sinh: mô hình 6-6-6-6.           lệch DTTS/Kinh cao.    • Tai biến sản khoa 2011: 25 ca;
• Chăm sóc liên tục     • Yếu tố rào cản: khoảng cách,                • Đẻ tại nhà vùng        tử vong mẹ vùng khó khăn: 84,61%.
  (HHCC - Save the        kinh tế, niềm tin văn hóa.                    núi: 20-64,5%.         • Khám thai 3 lần thấp: Ma Nới 49,1%,
  Children).                                                                                   Phước Tân 3%; đẻ tại nhà cao.

• Khái niệm và mô hình can thiệp: Phân tích các trụ cột của sáng kiến Làm mẹ an toàn và 10 nội dung SKSS theo ICPD 1994. Phân tích kinh nghiệm triển khai mô hình cô đỡ thôn bản (Quyết định số 75/2009/QĐ-TTg về chế độ phụ cấp 0,5 mức lương cơ sở) và mô hình chăm sóc liên tục từ nhà đến bệnh viện (HHCC).
• Bối cảnh tỉnh Ninh Thuận:
  • Toàn tỉnh có 30/65 xã thuộc diện khó khăn theo Quyết định số 30/2007/QĐ-TTg. Tỷ lệ dân tộc Kinh chiếm 78,3%, Chăm 11,1%, Raglai 9,6%. Huyện Bác Ái có 96,6% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số và 100% xã thuộc diện Chương trình 135.
  • Số liệu năm 2011 ghi nhận toàn tỉnh có 25 ca tai biến sản khoa (12 ca băng huyết sau sinh, 4 nhiễm trùng hậu sản, 8 sản giật, 1 vỡ tử cung); 4 tháng đầu năm 2012 có thêm 12 ca tai biến. Tử vong mẹ tại các xã miền núi chiếm tới 84,61% (11/13 ca) toàn tỉnh giai đoạn 2008–2012. Tỷ lệ tử vong sơ sinh vùng khó khăn chiếm 70,37% (19/27 ca năm 2011).
  • Nguyên nhân trực tiếp được chỉ ra: Tỷ lệ khám thai đủ 3 kỳ tại vùng núi quá thấp (Phước Tân 3%, Phước Trung 22,8%, Phước Thắng 28,9%, Phước Hà 31,7%, Lợi Hải 32,1%, Phước Bình 45,1%, Ma Nới 49,1%); tỷ lệ đẻ tại nhà không có cán bộ y tế hỗ trợ cao (Phước Kháng 59,5%, Ma Nới 54,6%, Phước Tân 43,3%, Phước Chiến 36,9%); tỷ lệ sinh con thứ 3 trở lên cao (Phước Tiến 40,6%, Phước Chính 38,5%, Phước Đại 37,8%, Ma Nới 33,3%).

Chương II: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương II trình bày chi tiết thiết kế nghiên cứu, tiêu chuẩn chọn mẫu, hệ thống biến số nghiên cứu và các hoạt động can thiệp:

• Tiêu chuẩn chọn đối tượng: Phụ nữ 15–49 tuổi có gia đình, thường trú tại địa phương, tự nguyện tham gia; đối với phụ nữ 15–18 tuổi cần có sự đồng thuận của cha mẹ hoặc chồng. Loại trừ các trường hợp không đồng ý hoặc không đủ sức khỏe trả lời.
• Hệ thống chỉ số nghiên cứu: Xây dựng khung biến số gồm 10 nhóm chính:
  1. Đặc điểm nhân khẩu học (nhóm tuổi, học vấn, dân tộc, tôn giáo, số lần mang thai, số con sống).
  2. Tiếp cận thông tin SKSS (chủ đề tiếp cận, kênh truyền thông).
  3. Kiến thức về dấu hiệu nguy hiểm khi mang thai và cách xử trí.
  4. Thực hành khám thai (số lần khám, nơi khám, cán bộ quản lý thai).
  5. Thực hành tiêm phòng uốn ván.
  6. Lựa chọn nơi sinh và người đỡ đẻ.
  7. Thực hành chăm sóc sau sinh tại nhà (cán bộ chăm sóc, hướng dẫn bú sữa mẹ).
  8. Tiếp cận thông tin và thực hành KHHGĐ.
  9. Tình trạng khám phụ khoa định kỳ.
  10. Bộ chỉ số hiệu quả can thiệp của cô đỡ thôn bản (kiến thức dấu hiệu nguy hiểm thai kỳ/chuyển dạ/sau sinh, thực hành khám thai, nơi sinh, tiêm chủng cho trẻ).
• Can thiệp thực địa: Tổ chức đào tạo trực tiếp tại nhà cho 24 cô đỡ thôn bản (do điều kiện đi lại hiểm trở và rào cản ngôn ngữ, bố trí người bản địa phiên dịch tiếng dân tộc). Định kỳ 6 tháng tổ chức đào tạo nhắc lại. Kết hợp phát thanh hàng tuần, tổ chức 20 buổi tư vấn trực tiếp tại thôn bản và giám sát chuyên môn hàng tháng.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận

• Cung cấp bức tranh toàn diện, có căn cứ dữ liệu thực chứng về thực trạng nhận thức, hành vi và các rào cản tiếp cận dịch vụ SKSS của phụ nữ dân tộc Raglai và Chăm tại vùng khó khăn tỉnh Ninh Thuận trước và sau can thiệp.
• Khẳng định cơ sở khoa học của mô hình y tế thôn bản: Việc sử dụng cô đỡ thôn bản là người tại chỗ, cùng ngôn ngữ và văn hóa, có khả năng hóa giải các rào cản tâm lý, phong tục (tập tục đẻ tại nhà, kiêng cữ không cho người lạ đỡ, nhờ thầy cúng khi gặp biến chứng), tạo cầu nối hiệu quả giữa cộng đồng đồng bào dân tộc thiểu số và cơ sở y tế xã/huyện.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và can thiệp

• Xây dựng và thực nghiệm thành công phương thức can thiệp "đào tạo tại chỗ, kèm cặp tận nhà" dành riêng cho 24 cô đỡ thôn bản không thông thạo tiếng Kinh, kết hợp phiên dịch bản địa và đào tạo nhắc lại định kỳ 6 tháng/lần.
• Thiết lập quy trình phối hợp liên ngành giữa Trạm Y tế xã, nhân viên y tế thôn bản, cô đỡ thôn bản và các đoàn thể (Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên) trong việc phát hiện sớm phụ nữ mang thai, quản lý thai nghén tại bản, vận động sinh con tại trạm y tế và chuyển tuyến cấp cứu sản khoa kịp thời.
• Cung cấp bằng chứng thực tiễn phục vụ việc hoạch định chính sách duy trì và mở rộng phụ cấp, trang bị túi đỡ đẻ sạch và trang thiết bị thiết yếu cho cô đỡ thôn bản tại các vùng đặc biệt khó khăn theo các quyết định của Thủ tướng Chính phủ và Bộ Y tế.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của nghiên cứu

• Sai số nhớ lại (Recall bias): Việc thu thập số liệu về quá trình mang thai, số lần khám thai và các can thiệp sau sinh của những lần sinh trước phụ thuộc vào trí nhớ của đối tượng nghiên cứu (mặc dù đã được đối chiếu một phần qua sổ quản lý của trạm y tế).
• Thiết kế can thiệp không có nhóm đối chứng: Nghiên cứu sử dụng thiết kế can thiệp so sánh trước - sau trên cùng một quần thể (4 xã nghiên cứu), do đó một số biến thiên chỉ số có thể chịu ảnh hưởng đồng thời từ các chương trình phát triển kinh tế - xã hội chung diễn ra trên địa bàn tỉnh trong giai đoạn 2013–2016.
• Rào cản ngôn ngữ: Đa số cô đỡ thôn bản và phụ nữ dân tộc tại các xã vùng sâu không thông thạo tiếng Kinh, quá trình điều tra và tập huấn phải thông qua phiên dịch viên địa phương, tiềm ẩn khả năng sai lệch thông tin mang tính ngữ nghĩa.

Hướng nghiên cứu tiếp theo

• Mở rộng nghiên cứu đánh giá hiệu quả can thiệp trên quy mô toàn bộ các xã khó khăn của tỉnh Ninh Thuận và các tỉnh lân cận thuộc khu vực Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên.
• Thiết kế các nghiên cứu can thiệp có nhóm đối chứng (nhóm chứng và nhóm can thiệp) để kiểm soát triệt để các yếu tố gây nhiễu ngoại cảnh.
• Nghiên cứu sâu về chi phí - hiệu quả (Cost-effectiveness analysis) của mô hình cô đỡ thôn bản nhằm cung cấp cơ sở kinh tế y tế cho việc đề xuất ngân sách bền vững từ chính quyền địa phương.

---

Giá trị tham khảo

Đối tượng thụ hưởng và ứng dụng

• Nhà hoạch định chính sách y tế và dân số: Bộ Y tế, Sở Y tế các tỉnh miền núi, Ủy ban Dân tộc trong việc xây dựng chế độ đãi ngộ, duy trì phụ cấp và khung đào tạo chuẩn cho mạng lưới cô đỡ thôn bản.
• Trung tâm Chăm sóc Sức khỏe Sinh sản / Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật (CDC) các tỉnh: Sử dụng làm tài liệu tham khảo để xây dựng tài liệu truyền thông tiếng dân tộc, phương pháp tập huấn tại nhà và quy trình chuyển tuyến dựa vào cộng đồng.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Y tế công cộng, Tổ chức y tế: Tham khảo khung thiết kế nghiên cứu can thiệp cộng đồng kết hợp định tính - định lượng, công thức tính mẫu PPS và bộ công cụ biến số SKSS chuyên sâu.

Nội dung có giá trị tham khảo cao nhất

• Quy trình tiếp cận và đào tạo cô đỡ thôn bản tại nhà: Giải pháp thực tế đối với nhóm nhân lực y tế có trình độ học vấn thấp và hạn chế về ngôn ngữ phổ thông.
• Hệ thống chỉ số đánh giá SKSS cộng đồng: Bảng biến số chi tiết từ kiến thức dấu hiệu nguy hiểm, thực hành khám thai, lựa chọn nơi sinh đến chăm sóc sau sinh và KHHGĐ.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cỡ mẫu nghiên cứu định lượng được tính toán dựa trên các tham số nào?

Cỡ mẫu định lượng được tính theo công thức so sánh 2 tỷ lệ với tỷ lệ khám thai đủ 3 lần trước can thiệp $P_1 = 31,3%$, tỷ lệ mong muốn sau can thiệp $P_2 = 60%$, hệ số thiết kế mẫu $DE = 2$, mức ý nghĩa $\alpha = 0,05$ và lực mẫu $1 - \beta = 0,84$. Cỡ mẫu lý thuyết là 353 đối tượng; sau khi cộng 10% dự phòng sai sót phiếu, cỡ mẫu tối thiểu là 388 và thực tế đã điều tra 420 phụ nữ tại 4 xã (Phước Thành 60, Phước Thắng 120, Lâm Sơn 120, Ma Nới 120).

2. Can thiệp trực tiếp đối với 24 cô đỡ thôn bản được triển khai như thế nào?

Do địa hình chia cắt hiểm trở và các cô đỡ thôn bản hầu hết không biết tiếng Kinh, nhóm nghiên cứu đã đến tận nhà của từng người trong tổng số 24 cô đỡ thôn bản cùng với người bản địa phiên dịch. Nội dung tập huấn tập trung vào: kỹ năng truyền thông tư vấn, quản lý thai nghén, phát hiện thai nguy cơ cao để chuyển tuyến, xử trí ban đầu tai biến sản khoa, kỹ thuật đỡ đẻ đường dưới ngôi chỏm khẩn cấp và theo dõi mẹ/con ít nhất 2 giờ đầu sau sinh. Nội dung này được đào tạo nhắc lại định kỳ 6 tháng một lần.

3. Chỉ số hiệu quả can thiệp (CSHQ) được xác định bằng công thức nào?

Chỉ số hiệu quả can thiệp được tính theo công thức:

$$\text{CSHQ (%)} = \frac{P_2 - P_1}{P_1} \times 100$$

(Trong đó $P_1$ là tỷ lệ trước can thiệp năm 2013 và $P_2$ là tỷ lệ sau can thiệp năm 2016). Hiệu quả can thiệp chỉ được ghi nhận có giá trị thực sự khi đi kèm với kiểm định thống kê $\chi^2$ đạt mức ý nghĩa $p < 0,05$.

4. Gói truyền thông đại chúng nâng cao nhận thức cộng đồng gồm những hoạt động gì?

Gói can thiệp truyền thông gồm:

• Biên soạn 4 bài phát thanh phát định kỳ vào thứ 7 hàng tuần trên hệ thống loa truyền thanh xã trong suốt thời gian can thiệp.
• Đăng tải các nội dung về chăm sóc sức khỏe bà mẹ, làm mẹ an toàn và chăm sóc trẻ sơ sinh trên báo "Sức khỏe và Đời sống".
• Tổ chức 20 buổi tập huấn, tư vấn trực tiếp tại các thôn bản thuộc 4 xã nghiên cứu.
• Tổ chức 01 cuộc thi nâng cao kiến thức và kỹ năng cho mạng lưới cộng tác viên (Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên, Hội Chữ thập đỏ).
• Thực hiện giám sát đột xuất hoạt động chuyên môn tại tuyến xã và thôn bản định kỳ 1 tháng/lần.

5. Thực trạng tai biến sản khoa và tử vong mẹ tại vùng miền núi Ninh Thuận trước can thiệp có điểm gì nổi bật?

Giai đoạn 2008–2012, các xã miền núi và vùng khó khăn của tỉnh Ninh Thuận chiếm tới 84,61% (11/13 ca) tổng số ca tử vong mẹ toàn tỉnh. Năm 2011, toàn tỉnh ghi nhận 25 ca tai biến sản khoa (12 băng huyết, 4 nhiễm trùng hậu sản, 8 sản giật, 1 vỡ tử cung), chủ yếu xảy ra ở các trường hợp đẻ tại nhà tại các xã vùng cao như Phước Kháng (đẻ tại nhà 59,5%), Ma Nới (54,6%), Phước Tân (43,3%).

---

Kết luận

Luận án đã phân tích thực trạng chăm sóc sức khỏe sinh sản tại các xã khó khăn của tỉnh Ninh Thuận năm 2013, làm rõ các khoảng trống lớn về tỷ lệ khám thai, đẻ tại nhà và tai biến sản khoa ở phụ nữ Raglai và Chăm. Qua thiết kế can thiệp cộng đồng giai đoạn 2013–2016, nghiên cứu đã chuẩn hóa quy trình tập huấn tận nhà bằng tiếng bản địa cho 24 cô đỡ thôn bản và triển khai hệ thống truyền thông đa kênh tại cơ sở. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và bằng chứng thực tiễn quan trọng cho việc duy trì, củng cố mạng lưới cô đỡ thôn bản nhằm giảm thiểu tử vong mẹ và nâng cao sức khỏe sinh sản tại các vùng đồng bào dân tộc thiểu số đặc biệt khó khăn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Chăm sóc sức khỏe phụ nữ luôn đƣợc đặt ở vị trí ƣu tiên trong các chiến lƣợc chăm sóc sức khỏe cho toàn dân. Các can thiệp về chăm sóc sức khỏe phụ nữ đã đƣợc bao phủ trong các tỉnh thành trong cả nƣớc. Thành quả của sự nỗ lực đó là sức khỏe của phụ nữ đã đƣợc cải thiện rõ rệt trong vài thập kỷ qua. Tổng kết Mục tiêu Thiên niên kỷ, Việt Nam đã giảm đƣợc tỷ suất tử vong mẹ từ 233/100.000 trẻ đẻ sống vào năm 1990 xuống còn 59/100.000 vào năm 2015, giảm hơn 70% tỷ lệ tử vong mẹ trong giai đoạn này [3].

Tuy nhiên, không phải tất cả các phụ nữ của đều có cơ hội nhận đƣợc những dịch vụ chăm sóc cần có. Sự khác biệt về tiếp cận dịch vụ theo vùng miền, nhóm dân tộc thiểu số đang là thách thức lớn nhất trong việc bảo đảm công bằng trong chăm sóc y tế. Kết quả của một số nghiên cứu cho thấy tỷ lệ khám thai theo khuyến nghị của Bộ Y tế ở ngƣời dân tộc thiểu số chỉ đạt 33%; tỷ lệ chăm sóc tại cuộc đẻ và sau đẻ cũng thấp hơn nhiều so với nhóm dân tộc Kinh. Tỷ lệ phụ nữ dân tộc thiểu số sinh con tại tại nhà rất cao (từ 40-60%) ở các tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên [61].

Ngoài ra, tử vong mẹ vẫn còn rất cao ở vùng núi, vùng có điều kiện kinh tế khó khăn, vùng có nhiều ngƣời dân tộc thiểu số. Theo báo cáo của Vụ sức khỏe bà mẹ trẻ em các năm 2013 – 2014, tử vong mẹ trong các nhóm dân tộc thiểu số cao hơn 04 lần so với nhóm dân tộc Kinh [61]. Nghiên cứu gần đây nhất ở 7 tỉnh miền núi phía Bắc cho thấy tử vong mẹ ở vùng khó khăn là 143/100.000, cao gấp gần 4 lần so với vùng có kinh tế phát triển (39/100.000), ở dân tộc thiểu số cao gấp khoảng 7 lần so với ngƣời Kinh, ở dân tộc H‟mông cao hơn 7 lần so với ngƣời dân tộc Tày. Tỷ suất tử vong mẹ đẻ tại nhà cao gấp 3,6 lần so với nhóm đẻ tại cơ sở y tế [8].

2 Can thiệp giảm sự khác biệt giữa các vùng miền, đặc biệt là giữa dân tộc thiểu số và ngƣời Kinh đang là một vấn đề trọng tâm của Chiến lƣợc chăm sóc, nâng cao sức khỏe bà mẹ đến năm 2020 [9]. Một trong những can thiệp đó là đào tạo, sử dụng cô đỡ thôn bản trong chăm sóc sức khỏe phụ nữ ở những vùng khó khăn. Cô đỡ thôn bản đƣợc lựa chọn từ cộng đồng dân tộc tại chỗ, đƣợc đào tạo cả về kiến thức và thực hành để có thể chăm sóc bà mẹ khi có thai và sinh con, đỡ đẻ an toàn, phát hiện các tai biến ở bà mẹ và trẻ sơ sinh. Ninh Thuận là tỉnh có khá nhiều đồng bào dân tộc thiểu số đang sinh sống vùng khó khăn [28].

Công tác Chăm sóc sức khỏe sinh sản cho bà mẹ trẻ em tại các xã vùng dân tộc thiểu số rất hạn chế, tại các xã miền núi tỷ suất sinh thô còn khá cao, riêng huyện Bác Ái 22‰, tỷ lệ sinh con thứ 3 trở lên 2,28‰. Tình trạng tảo hôn vẫn tồn tại và diễn ra tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, theo số liệu thống kê sơ bộ của các cộng tác viên dân số, năm 2017 có 167 trƣờng hợp trong độ tuổi từ 13 đến dƣới 18 tuổi đã kết hôn, tập trung nhiều là huyện Bác Ái 43 trƣờng hợp, huyện Ninh Sơn 22 trƣờng hợp, huyện Ninh Phƣớc 20 trƣờng hợp, bởi vậy công tác chăm sóc sức khỏe sinh sản cho các bà mẹ trƣớc trong và sau sinh rất cần đƣợc quan tâm [2]. Đây chính là cơ sở để chúng tôi tiến hành đề tài nghiên cứu: “Thực trạng chăm sóc sức khỏe sinh sản của phụ nữ ngƣời dân tộc thiểu số và hiệu quả tăng cƣờng hoạt động của cô đỡ thôn bản tại tỉnh Ninh Thuận” với hai mục tiêu: 1. Mô tả thực trạng kiến thức và thực hành về chăm sóc sức khỏe sinh sản của phụ nữ dân tộc thiểu số từ 15-49 tuổi tại 4 xã thuộc tỉnh Ninh Thuận năm 2013.

Đánh giá hiệu quả can thiệp tăng cƣờng vai trò và hoạt động chăm sóc sức khỏe sinh sản của cô đỡ thôn bản tại địa bàn nghiên cứu (2013-2016). 3 CHƢƠNG I: TỔNG QUAN 1. Một số khái niệm sử dụng trong nghiên cứu 1. Khái niệm về sức khỏe sinh sản Sức khỏe sinh sản (SKSS): Theo Hội nghị quốc tế về Dân số và Phát triển tại Cairô - Ai Cập (ICPD - 9/1994) và Hội nghị quốc tế về Phụ nữ tại Bắc Kinh - Trung Quốc (9/1995) sức khỏe sinh sản “ Là một trạng thái hoàn toàn thoải mái về thể chất, tinh thần và xã hội chứ không phải chỉ là không có bệnh tật, không tàn phế trong mọi lĩnh vực có liên quan đến hệ thống chức năng và quá trình sinh sản”.

Ở Việt Nam, chăm sóc SKSS và dân số đƣợc lồng ghép với nhau trong Chiến lƣợc dân số và sức khỏe sinh sản giai đoạn 2011-2120 đã đƣợc Thủ tƣớng Chính phủ phê duyệt năm 2011 với mục tiêu chính là nâng cao chất lƣợng dân số, cải thiện tình trạng sức khỏe sinh sản và 11 mục tiêu cụ thể cho cả 2 lĩnh vực SKSS và dân số tƣơng ứng với nhiệm vụ đó, CSSKSS bao gồm các nội dung: Chăm sóc bà mẹ khi mang thai, khi đẻ và sau khi đẻ; Thực hiện tốt KHHGĐ; Giảm nạo, phá thai và phá thai an toàn; Giáo dục SKSS vị thành niên; Phòng chống các bệnh nhiễm khuẩn đƣờng sinh sản; các bệnh lây truyền qua đƣờng tình dục; Phòng chống ung thƣ vú và các loại ung thƣ ở bộ phận sinh dục; Phòng chống nguyên nhân gây vô sinh; Giáo dục tình dục, sức khỏe ngƣời cao tuổi và bình đẳng giới [30]. Làm mẹ an toàn (LMAT) là nội dung quan trọng của SKSS. Thuật ngữ “Làm mẹ an toàn” ra đời vào cuối thập kỷ 80 do tầm quan trọng của việc chăm sóc sức khỏe, bảo đảm an toàn cho phụ nữ khi mang thai và sinh đẻ. Nhân viên y tế thôn bản làm công tác chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Cô đỡ thôn bản là nhân viên y tế thôn bản làm công tác chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em ở thôn, bản có nhiều ngƣời dân tộc thiểu số sinh sống, còn tồn tại phong tục, tập quán không đến khám thai, quản lý thai và đẻ tại cơ 4 sở khám bệnh, chữa bệnh hoặc thuộc vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, có diện tích rộng, giao thông khó khăn, phức tạp, khả năng tiếp cận của ngƣời dân với cơ sở khám bệnh, chữa bệnh hạn chế (sau đây gọi là thôn, bản còn có khó khăn về công tác chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em). Điều này hàm ý nói về quyền của phụ nữ và nam giới đƣợc thông tin và tiếp cận các biện pháp kế hoạch hóa gia đình (KHSGĐ) an toàn, hiệu quả, dễ dàng và thích hợp nhằm điều hoà việc sinh đẻ không trái với pháp luật, quyền đƣợc tiếp cận với các dịch vụ chăm sóc sức khỏe thích hợp giúp cho ngƣời phụ nữ trải qua thai nghén và sinh đẻ an toàn, và tạo cho các cặp vợ chồng những điều kiện tốt nhất để có đứa con khỏe mạnh” [59]. SKSS là một thành phần của vấn đề sức khoẻ, nhƣng SKSS khác biệt một cách cơ bản so với hầu hết mối quan tâm về sức khoẻ khác bởi đặc trƣng liên quan đến các hoạt động sinh sản. Cho dù cả nam và nữ đều tham gia vào các hoạt động này song việc mang thai, sinh đẻ, nuôi con bằng sữa mẹ vẫn là đặc quyền của phụ nữ.

Do đó, phụ nữ đƣợc coi là trọng tâm của SKSS và SKSS là cốt lõi của sức khoẻ phụ nữ [10]. SKSS luôn là mối quan tâm của cả cuộc đời ngƣời phụ nữ bởi sự liên quan và dễ đƣa đến những nguy cơ rủi ro về sức khoẻ từ tình dục và sinh sản. Phần lớn gánh nặng sức khoẻ của phụ nữ đều liên quan tới tình dục và sinh sản đặc biệt là đối với phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, tỷ lệ này là 40% ở vùng Châu Phi - cận Sahara và hơn 20% ở các nƣớc đang phát triển. Bảo vệ sức khoẻ cho bà mẹ nói chung và SKSS nói riêng là vấn đề mà bất kỳ quốc gia nào cũng có sự quan tâm đặc biệt.

Theo bản kế hoạch hành động sau Hội nghị quốc tế về Dân số và Phát triển (ICPD) tại Cairô - Ai Cập năm 1994 đƣa ra 10 nội dung của SKSS gồm: Làm mẹ an toàn, kế hoạch hoá gia đình, nạo hút thai an toàn, vô sinh, phòng tránh và điều trị bệnh lây truyền qua đƣờng tình dục và HIV/AIDS, nhiễm 5 trùng đƣờng sinh sản, phòng chống u đƣờng sinh dục, SKSS vị thành niên, giáo dục giới tính, tình dục, CSSKTE, thông tin, giáo dục, truyền thông. Tuy nhiên, ở mỗi nƣớc trong từng thời điểm khác nhau sẽ có sự lựa chọn những vấn đề ƣu tiên riêng cho quốc gia mình. Chăm sóc sức khỏe sinh sản Chăm sóc sức khỏe sinh sản (CSSKSS) đƣợc định nghĩa “Là sự phối hợp các phƣơng pháp kỹ thuật và dịch vụ để bảo đảm sức khoẻ sinh sản và sức khoẻ nói chung bằng cách phòng bệnh và giải quyết các vấn đề về SKSS”. Trong đó, CSSKSS còn bao hàm cả những vấn đề đảm bảo cuộc sống tình dục lành mạnh, an toàn và hoà hợp, nhƣ vậy CSSKSS cho phụ nữ (Chăm sóc thai nghén, KHHGĐ, phòng chống các bệnh lây truyền qua đƣờng tình dục và HIV/AIDS, nhiễm trùng đƣờng sinh sản…) chỉ thực sự có hiệu quả khi chúng đƣợc lồng ghép với nhau trong một tổng thể không thể tách rời [10].

Thực trạng về chăm sóc sức khỏe sinh sản trên Thế giới và Việt Nam CSSKSS là tập hợp các phƣơng pháp, kỹ thuật và dịch vụ bao trùm tất cả các phƣơng diện liên quan đến hệ thống sinh sản trong suốt các giai đoạn của cuộc đời. Vì thế, để tập trung cho chăm sóc đối tƣợng phụ nữ tuổi sinh đẻ, các can thiệp về làm mẹ an toàn đƣợc coi là là những nội dung chính của SKSS. Thuật ngữ “Làm mẹ an toàn” ra đời vào cuối thập kỷ 80 nhằm chăm sóc bảo đảm an toàn cho phụ nữ khi mang thai và sinh đẻ. Sáng kiến về làm mẹ an toàn (LMAT) đã đƣợc hơn 100 quốc gia chọn làm chƣơng trình hành động cho các hoạt động chăm sóc bà mẹ và trẻ sơ sinh.

Mục tiêu của chƣơng trình LMAT là giảm tử vong và bệnh tật của bà mẹ và trẻ sơ sinh ở các nƣớc đang phát triển.