Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ VỀ CĂN CỨ QUYẾT ĐỊNH HÌNH PHẠT 1.1 Khái niệm hình phạt Hình phạt là một phạm trù pháp lý – xã hội rất phức tạp, mang tính khách quan, gắn liền với sự xuất hiện của Nhà nước và pháp luật vì thế nó được nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau như triết học, tâm lý học, thần học, tôi phạm học…. Việc làm sáng tỏ nắm bắt sâu sắc cũng như lập luận mang tính khoa học khái niệm hình phạt là một vấn đề quan trọng có nhiều nhà khoa học trên thế giới cũng như ở Viêt Nam đưa ra khái niệm khác nhau về hình phạt, nhìn chung các quan điểm đó có thể phân thành hai loại, loại thứ nhất coi hình phạt là công cụ trừng trị, trả thù người phạm tội; còn lại coi hình phạt là công cụ pháp lý cần thiết để đấu tranh phòng , chống tội phạm, cải tạo, giáo dục người phạm tội [ 6, tr. Một số học giả luôn đi theo tư tưởng tiến bộ nhân đạo về hình phạt khi đưa ra các quan điểm về hình phạt thường theo hướng chung thể hiện mục đích nhân đạo của hình phạt, được thể hiện trong một số khái niệm về hình phạt của các nhà khoa học GS.TS Võ Khánh Vinh quan niệm: “Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất do luật quy định được Tòa án nhân dân nhân danh NHà nước quyết định trong bản án đối với người có lỗi trong việc thực hiện tội phạm và được thể hiện ở việc tước đoạt hoặc hạn chế các quyền và lợi ích do pháp luật quy định đối với người bị kết án” [ 32, tr. Lê Cảm thì coi: Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước được quyết định trong bản án kết tội có hiệu lực pháp luật của Tòa án để tước bỏ hay hạn chế quyền, tự do của người bị kết án theo các quy định của pháp luật hình sự” [ 7 tr.
8 Cơ sở pháp lý hình sự: Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền và lợi ích của người phạm tội. Hình phạt có những đặc điểm cơ bản như sau: + Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước dành cho người phạm tội – đặc điểm này thể hiện sự khác biệt cơ bản so với các biện pháp cưỡng chế của các vi phạm pháp luật khác và là thước đo của tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội + Hình phạt được quy định trong BLHS- đặc điểm này là cơ sở pháp lý quan trọng đảm bảo tính thống nhất trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, thể hiện nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa. + Hình phạt do Tòa án áp dụng và quyết định đối với người hoặc pháp nhân thương mại phạm tội – đây là bước cuối cùng của quy trình tố tụng, việc quy định quyết định hình phạt do Tòa án quyết định là để đảm bảo sự thận trọng, khách quan, toàn diện tránh oan sai, tòa án quyết định hình phạt phải đảm bảo nguyên tắc pháp chế. Việc quy định hình phạt phải quy định trong BLHS và chỉ do Tòa án mới có quyền quyết định hình phạt nhằm tránh trường hợp áp dụng tùy tiện không thống nhất và tránh xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người phạm tội.
Khái niệm căn cứ quyết định hình phạt 1. Khái niệm căn cứ quyết định hình phạt Theo PGS.TS Luật học Võ Khánh Vinh: “Các căn cứ quyết định hình phạt là những đòi hỏi cơ bản có tính nguyên tắc do luật hình sự quy định hoặc do giải thích pháp luật mà có, buộc Toà án phải tuân theo khi Quyết định hình phạt đối với người thực hiện tội phạm” [32, tr. Đó là những yêu cầu cơ bản có tính bắt buộc Tòa án phải tuân theo khi quyết định hình phạt đối với tội phạm, thuật ngữ “căn cứ quyết định hình phạt ” không được dùng trong các văn bản pháp luật hình sự mà nó chỉ được dùng trong các bài viết, các công trình khoa học của các tác giả hoặc các luật gia; các 9 giáo trình trong các trường đại học, cao đẳng; các thông tư, chỉ thị…. Bộ luật hình sự năm 1985 dùng thuật ngữ “nguyên tắc quyết định hình phạt” để nêu các nội dung mà các nội dung đó chính là căn cứ quyết định hình phạt nhận rõ tính thiếu chính xác nên BLHS năm 1999 và BLHS 2015 đã dùng thuật ngữ “căn cứ quyết định hình phạt” (Điều 45 BLHS 1999) thay cho thuật ngữ “nguyên tắc quyết định hình phạt” (Điều 37 BLHS 1985).
Điều 50 BLHS 2015 quy định: “Khi quyết định hình phạt, Tòa án căn cứ vào quy định của Bộ luật hình sự, cân nhắc tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân người phạm tội, các tình tiết giảm nhẹ và tăng nặng trách hiệm hình sự; Khi quyết định hình phạt tiền ngoài căn cứ quy định tại khoản 1 Điều này Tòa án căn cứ vào tình hình tài sản,khả năng thi hành án của người phạm tội” [27 tr. Như vậy căn cứ Quyết định hình phạt chính là những biểu hiện cụ thể là tiền đề để đạt được mục đích của hình phạt 1.2 Đặc điểm của căn cứ quyết định hình phạt Thứ nhất, căn cứ QĐHP được quy định một cách rõ ràng, đầy đủ bao quát tất cả các loại tội phạm được quy định. Bao gồm các quy định của Bộ luật hình sự về hình phạt chính, hình phạt bổ sung; tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội; nhân thân người phạm tội; các tình tiết tăng nặng giảm nhẹ trách nhiệm hình sự [27 tr. Căn cứ quyết định hình phạt là chuẩn mực chung cho việc quyết định hình phạt đối với mọi trường hợp phạm tội là yêu cầu quan trọng nhằm tránh tình trạng áp dụng một cách tuỳ tiện và nhằm giải quyết đúng đắn vấn đề trách nhiệm hình sự của người phạm tội.
Thứ hai, căn cứ quyết định hình phạt mang tính bắt buộc đối với Tòa án, Toà án phải dựa vào các đòi hỏi đó của pháp luật hình sự để lựa chọn loại và ấn định mức hình phạt cụ thể. Thứ ba, các căn cứ quyết định hình phạt là những đòi hỏi có tính nguyên tắc vì đó là những biểu hiện, đòi hỏi của các nguyên tắc quyết định hình phạt. Tính có nguyên tắc của các căn cứ quyết định hình phạt thể hiện tính thống nhất, 10 mối quan hệ chặt chẽ của các nguyên tắc quyết định hình phạt và các căn cứ quyết định hình phạt.TS Luật học Võ Khánh Vinh: Khi quyết định hình phạt, Tòa án một mặt phải tuân theo các tư tưởng chỉ đạo (nguyên tắc) nhất định và mặt khác, phải dựa vào những đòi hỏi (căn cứ) nhất định mới có đủ điều kiện để quyết định ở mức độ lớn nhất, một hình phạt có khả năng đạt được các mục đích của hình phạt [41 tr219]. Thứ tư, Khi thực thi pháp luật Tòa án phải tuân thủ nghiêm khắc căn cứ quyết định hình phạt đây là điều kiện quan trọng không thể thiếu để quyết định hình phạt đúng đắn đạt được mục đích đề ra của hình phạt [27 tr.
Điều đó cho thấy việc quyết định hình phạt không phải được thực hiện một cách ngẫu nhiên cũng có thể đạt được các mục đích của hình phạt mà nó phải được dựa trên các căn cứ quyết định hình phạt đã được Bộ luật hình sự quy định.3 Vai trò của căn cứ quyết định hình phạt Một là, căn cứ QĐHP là cơ sở pháp lý quan trọng để Tòa án QĐHP tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội của các loại tội phạm.Để hình phạt đạt được mục đích. Hai là, căn cứ quyết định hình phạt là điều kiện cần thiết và quan trọng để khắc phục tình trạng chưa chuyên nghiệp, tùy tiện, thiếu thống nhất khi thực hiện quyết định hình phạt, đồng thời bảo đảm tính khách quan, hợp pháp và có căn cứ pháp lý của hoạt động quyết định hình phạt [27 tr. Ba là, việc tuân thủ đúng căn cứ QĐHP là điều kiện tiên quyết để đạt mục đích của hình phạt. Như vậy, để bảo đảm những yêu cầu và nguyên tắc pháp chế XHCN, hoạt động quyết định hình phạt phải được thực hiện dựa trên căn cứ luật định của BLHS.4 Quy định của Bộ luật hình sự 2015 về căn cứ quyết định hình phạt Toà án nhân danh Nhà nước, căn cứ vào quy định của BLHS tuyên bố quyết định hình phạt đối với người phạm tội mà hành vi phạm tội đó được quy định trong BLHS.
Khi quyết định hình phạt nếu hình phạt quá nặng sẽ tạo tâm lý không công bằng, không hợp lý ở người bị kết án dẫn đến thái độ oán hận, 11 không tin tưởng pháp luật còn nếu hình phạt quá nhẹ sẽ không đủ sức giáo dục thuyết phục ý thức tuân theo pháp luật của người phạm tội sẽ không đạt được mục đích của hình phạt hướng tới. Tại Điều 50- BLHS 2015 quy định về căn cứ quyết định hình phạt gồm:Căn cứ vào quy định BLHS; Căn cứ vào tính chất mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội; Căn cứ vào nhân thân người phạm tội; Căn cứ vào tình tiết giảm nhẹ tăng nặng trách nhiệm hình sự và khoản 2 quy định Khi quyết định hình phạt tiền ngoài căn cứ quy định tại khoản 1 Điều này Tòa án còn phải căn cứ vào tình hình tài sản,khả năng thi hành án của người phạm tội để quyết định hình phạt cho phù hợp [1 tr. Mỗi căn cứ quyết định hình phạt nêu trên đều là yếu tố khách quan, có nội dung yêu cầu cụ thể có tính độc lập tương đối để Tòa án dựa vào khi quyết định hình phạt, điều đó cũng không có nghĩa là khi quyết định hình phạt Tòa án dựa vào từng căn cứ hay đánh đồng chúng mà phải thấy được mối liên hệ tương quan bổ sung hỗ trợ cho nhau giữa các căn cứ đồng thời là cơ sở để vận dụng đúng các căn cứ quyết định hình phạt đảm bảo tính khách quan công bằng của hoạt động quyết định hình phạt.1 Căn cứ vào các quy định của Bộ luật hình sự 2015 - Căn cứ vào quy định ở phần chung : Theo khoản 1, 2 Điều 2 BLHS 2015 thì cơ sở để buộc một người phải chịu TNHS là chỉ người nào phạm tội đã được BLHS quy định mới phải chịu TNHS.