Căn Cứ Địa Cách Mạng Ở Bình Dương Trong Cuộc Kháng Chiến Chống Mỹ (1954 – 1975)

Chuyên khảo phân tích Căn cứ địa cách mạng ở bình dương trong cuộc kháng chiến chống mỹ cứu nước 1954 1975, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Lê Thị Hiền
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử
• Đề tài: Căn Cứ Địa Cách Mạng Ở Bình Dương Trong Cuộc Kháng Chiến Chống Mỹ (1954 – 1975)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DẪN LUẬN
• Lí do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu
• Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: SỰ RA ĐỜI CĂN CỨ ĐỊA CÁCH MẠNG Ở BÌNH DƯƠNG
• 1.1. Điều kiện tự nhiên, lịch sử, kinh tế - xã hội tỉnh Bình Dương
• 1.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.1.2. Lịch sử hình thành tỉnh Bình Dương
• 1.1.3. Đặc điểm kinh tế - xã hội
• 1.2. Sự ra đời căn cứ địa cách mạng ở Bình Dương
• 1.2.1. Khái niệm căn cứ địa cách mạng
• 1.2.2. Căn cứ địa cách mạng ở Bình Dương trước Cách mạng tháng Tám 1945
• 1.2.3. Căn cứ địa cách mạng ở Bình Dương trong kháng chiến chống thực dân Pháp và bối cảnh dẫn tới sự tái vũ trang và tái lập căn cứ địa cách mạng ở Bình Dương trong kháng chiến chống Mỹ
• 2. CHƯƠNG 2: CĂN CỨ ĐỊA CÁCH MẠNG Ở BÌNH DƯƠNG TRONG CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG MỸ, CỨU NƯỚC (1954 – 1975)
• 2.1. Quá trình tái xây dựng căn cứ địa cách mạng, tạo chỗ dựa vững chắc ban đầu để nhân dân Bình Dương tiến hành cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước giai đoạn 1954 – 1960
• 2.1.1. Quá trình tái xây dựng căn cứ cách mạng ở Bình Dương
• 2.1.2. Từng bước khôi phục hệ thống căn cứ địa cách mạng, xây dựng và phát triển lực lượng, chuẩn bị cho cuộc Đồng Khởi 1960
• 2.2. Xây dựng và phát triển hệ thống căn cứ địa cách mạng ở Bình Dương giai đoạn 1961 – 1965
• 2.2.1. Hệ thống căn cứ địa cách mạng tại Bình Dương năm 1961 – 1962 khi Mỹ - ngụy chuyển sang chiến lược “Chiến tranh đặc biệt”
• 2.2.2. Xây dựng và phát triển căn cứ địa cách mạng ở Bình Dương trong “Chiến tranh đặc biệt” của Mỹ - ngụy giai đoạn 1962 – 1965
• 2.3. Căn cứ địa cách mạng ở Bình Dương trong chiến lược “Chiến tranh cục bộ” của Mỹ - ngụy (từ giữa năm 1965 đến cuối năm 1968)
• 2.3.1. Âm mưu mới của Mỹ - ngụy và chủ trương của Đảng ta
• 2.3.2. Giữ vững và phát triển căn cứ địa cách mạng ở Bình Dương, góp phần đánh thắng chiến lược “Chiến tranh cục bộ” của Mỹ - ngụy (từ cuối 1965 đến cuối 1968)
• 2.4. Khôi phục, củng cố và xây dựng căn cứ địa cách mạng, góp phần đánh thắng chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh” của Mỹ - ngụy (từ đầu 1969 đến 27/1/1973)
• 2.4.1. Chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh” của Mỹ - ngụy và tình hình căn cứ địa cách mạng ở Bình Dương trong điều kiện mới
• 2.4.2. Xây dựng và phát triển căn cứ địa cách mạng, góp phần đánh thắng chiến lược “Việt Nam hóa chiến tranh”
• 2.5. Xây dựng, củng cố, phát triển căn cứ địa cách mạng, đóng góp vào sự thực hiện thắng lợi cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân 1975, giải phóng toàn tỉnh, góp phần giải phóng miền Nam (1973 – 1975)
• 2.5.1. Tình hình sau Hiệp định Paris (tháng 1/1973) và chủ trương của Đảng về căn cứ địa cách mạng trong tình hình mới
• 2.5.2. Bảo vệ và xây dựng căn cứ địa, chuẩn bị và phục vụ cho Tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân 1975 trên địa bàn tỉnh Bình Dương
• 3. CHƯƠNG 3: NHẬN XÉT, ĐÁNH GIÁ VỀ CĂN CỨ ĐỊA CÁCH MẠNG Ở BÌNH DƯƠNG
• 3.1. Đặc điểm căn cứ địa cách mạng ở Bình Dương
• 3.2. Vai trò của căn cứ địa cách mạng ở Bình Dương
• 3.3. Bài học kinh nghiệm về xây dựng căn cứ địa cách mạng

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Căn Cứ Địa Cách Mạng Bình Dương 1954 1975

Cuộc kháng chiến chống Mỹ (1954-1975) thắng lợi đã để lại bài học về xây dựng căn cứ địa cách mạng. Đảng ta luôn coi trọng việc xây dựng căn cứ địa làm hậu phương vững chắc. Vận dụng sáng tạo vào điều kiện Việt Nam, sức mạnh toàn dân tộc được nhân lên, đánh bại kẻ thù mạnh nhất thế giới. Theo quan điểm của Đảng, căn cứ địa cách mạng là vùng giải phóng trong vòng vây của địch, nơi tích lũy và phát triển lực lượng, tạo trận địa vững chắc về mọi mặt. Căn cứ địa là chỗ đứng chân của cách mạng, hậu phương của chiến tranh cách mạng. Các hoạt động của căn cứ địa giữ vai trò quan trọng, góp phần vào thắng lợi của cuộc chiến tranh giải phóng. Bình Dương là một trong những chiến trường tranh chấp ác liệt, nơi Mỹ-ngụy dồn nỗ lực để đè bẹp kháng chiến. Tuy nhiên, lực lượng kháng chiến đã giành thắng lợi, có vai trò to lớn của các căn cứ địa tại chỗ. Bình Dương hội tụ đủ yếu tố “địa lợi, nhân hòa”, được chọn xây dựng căn cứ địa cách mạng. Cùng với các tỉnh khác, chiến khu Đ hình thành và phát triển, làm căn cứ chiến đấu trường kỳ. Trong 21 năm kháng chiến, Bình Dương là địa bàn lý tưởng để xây dựng căn cứ, trú đóng lực lượng, dự trữ kho tàng và phát triển mọi mặt. Quân và dân Bình Dương đã chiến đấu anh dũng, giải phóng quê hương, góp phần vào sự nghiệp giải phóng đất nước.

1.1. Ý Nghĩa Khoa Học và Thực Tiễn Của Đề Tài Nghiên Cứu

Nghiên cứu quá trình kháng chiến, đặc biệt là căn cứ địa cách mạng của tỉnh Bình Dương trong kháng chiến chống Mỹ (1954 – 1975) có ý nghĩa khoa học và thực tiễn rất quan trọng. Đề tài này góp phần nhỏ vào quá trình nghiên cứu sự hình thành, phát triển căn cứ địa cách mạng và những bài học kinh nghiệm trên địa bàn tỉnh Bình Dương. Về phương diện khoa học, việc nghiên cứu căn cứ địa cách mạng ở Bình Dương trong kháng chiến chống Mỹ (1954 – 1975) sẽ góp phần tái hiện bức tranh tổng thể về căn cứ địa cách mạng. Luận văn cung cấp tư liệu, thông tin, đánh giá khái quát, giúp có cái nhìn bao quát về vị trí, vai trò và sự đóng góp của căn cứ địa cách mạng ở Bình Dương trong kháng chiến chống Mỹ xâm lược (1954 – 1975).

1.2. Mục Tiêu và Nhiệm Vụ Nghiên Cứu Của Luận Văn

Về thực tiễn, nghiên cứu căn cứ địa cách mạng ở Bình Dương trong kháng chiến chống Mỹ sẽ đúc kết được một số kinh nghiệm về xây dựng căn cứ địa cách mạng, có thể tổng kết thành chuyên đề lý luận về kinh nghiệm thực hiện đường lối chiến tranh cách mạng vào tình hình thực tiễn ở địa phương. Luận văn tập trung nghiên cứu về các căn cứ địa của tỉnh Bình Dương từ góc độ sử học. Phạm vi nghiên cứu của đề tài giới hạn trong địa bàn của tỉnh Bình Dương hiện nay, giai đoạn từ 1954 – 1975. Để có thể thấy rõ hơn việc hình thành căn cứ địa cách mạng, luận văn mở rộng thêm thời gian nghiên cứu từ 1945 – 1954.

II. Lịch Sử Nghiên Cứu Về Căn Cứ Địa Cách Mạng Ở Bình Dương

Vấn đề hậu phương - căn cứ địa cách mạng trong chiến tranh được quan tâm từ lâu. Sau kháng chiến chống Pháp, vấn đề hậu phương – căn cứ địa có điều kiện được đúc kết kinh nghiệm, xây dựng những cơ sở lý luận ban đầu. Hồ Chủ tịch đã bàn về căn cứ địa trong tác phẩm “Ngọn cờ giải phóng”. Qua cuộc kháng chiến chống Mỹ, vấn đề căn cứ địa và lý luận về căn cứ địa được đề cập nhiều hơn, nghiên cứu sâu sắc hơn. Tạp chí Học tập có những phân tích, đánh giá, rút ra một số bài học kinh nghiệm về xây dựng căn cứ địa cách mạng. Đại tướng Võ Nguyên Giáp trình bày về căn cứ địa dưới góc độ lý luận, giải quyết một số vấn đề: Khái niệm căn cứ địa, các hình thức phát triển từ thấp đến cao của căn cứ địa, nội dung xây dựng và vai trò của các căn cứ địa trong chiến tranh giải phóng. Các bài viết tiếp tục làm rõ những vấn đề lý luận về căn cứ địa như nguồn gốc, khái niệm, nội dung, tính chất… nêu bật những đặc trưng của căn cứ địa ở Việt Nam nói chung và trong cuộc kháng chiến chống Mỹ nói riêng.

2.1. Các Công Trình Nghiên Cứu Tiêu Biểu Về Căn Cứ Địa

Đã có một số công trình nghiên cứu quan trọng liên quan đến đề tài luận văn. Về tổng kết chung của cả nước có cuốn “Hậu phương chiến tranh nhân dân Việt Nam (1954 – 1975)”. Về tổng kết riêng chiến trường B2 có cuốn “Đề cương tỉ mỉ báo cáo tổng kết kinh nghiệm cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước trên chiến trường Nam Bộ và cực Nam Trung Bộ”. Bên cạnh các tổng kết trên có một tổng kết không phải về căn cứ địa nhưng lại có liên quan nhiều đến vấn đề về căn cứ, đó là “Tổng kết hậu cần chiến trường Nam Bộ và cực Nam Trung Bộ (B2) trong cuộc kháng chiến chống Mỹ”. Ngoài các tổng kết trên, một số căn cứ địa trên địa bàn Miền Đông Nam Bộ cũng được quan tâm nghiên cứu trong các công trình tổng kết hoặc viết lịch sử: chiến khu rừng Sác, chiến khu Đ, Dương Minh Châu,…

2.2. Điểm Mới Trong Nghiên Cứu Về Căn Cứ Địa Bình Dương

Cuốn sách “chiến khu ở miền Đông Nam Bộ 1945 – 1954” đã nghiên cứu một cách khái quát và có hệ thống toàn bộ căn cứ địa miền Đông trong kháng chiến chống Pháp, đem lại những kiến thức bổ ích và những bài học về phương pháp cho việc nghiên cứu giai đoạn tiếp theo. Sách “Căn cứ địa ở miền Đông Nam Bộ trong cuộc kháng chiến chống Mỹ (1954 – 1975)”. Sách “Ban thống nhất trung uơng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước 1954 - 1975”. Đã có khá nhiều công trình nghiên cứu, các tác phẩm, bài viết về đề tài căn cứ địa cách mạng, cả về lý luận chung và đi sâu cụ thể từng căn cứ. Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống về căn cứ địa ở Bình Dương trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, với luận văn này, chúng tôi sẽ tìm hiểu, nghiên cứu sâu hơn và có hệ thống hơn về căn cứ địa trong cuộc kháng chiến chống Mỹ ở Bình Dương.

III. Điều Kiện Tự Nhiên Ảnh Hưởng Đến Căn Cứ Địa Bình Dương

Bình Dương thuộc miền Đông Nam Bộ, có diện tích tự nhiên 2,695 km2. Tỉnh nằm ở vị trí chuyển tiếp giữa sườn phía Nam của dãy Trường Sơn với các tỉnh đồng bằng Sông Cửu Long; là tỉnh bình nguyên có địa hình lượn sóng yếu. Vùng đất Bình Dương tương đối bằng phẳng, thấp dần từ Bắc xuống Nam. Bình Dương có nhiều vùng địa hình khác nhau: vùng địa hình núi thấp có lượn sóng yếu, vùng có địa hình bằng phẳng, vùng thung lũng bãi bồi… có hai ngọn núi nhấp nhô lên trên cánh đồng bằng phẳng, đó là núi Châu Thới (huyện Dĩ An) và núi Cậu (còn gọi là núi Lấp Vò) ở Dầu Tiếng. Đất đai Bình Dương rất đa dạng và phong phú về chủng loại. Đất xám trên phù sa cổ phù hợp với nhiều loại cây trồng nhất là cây công nghiệp, cây ăn trái. Đất nâu vàng trên phù sa cổ có thể trồng rau màu, cây ăn trái chịu được hạn như cây mít, cây điều.

3.1. Đặc Điểm Khí Hậu và Thủy Văn Tỉnh Bình Dương

Khí hậu ở Bình Dương cùng chung với chế độ khí hậu của khu vực miền Đông Nam Bộ; nắng nóng và mưa nhiều, độ ẩm khá cao. Đó là khí hậu nhiệt đới gió mùa ổn định, trong năm phân chia thành hai mùa rõ rệt: mùa khô và mùa mưa. Mùa mưa ở Bình Dương thường đến sớm hơn, lượng mưa cao hơn, trung bình hàng năm từ 1800 – 2000mm. Nhiệt độ trung bình hàng năm từ 260C – 270C. Chế độ gió tương đối ổn định, không chịu ảnh hưởng trực tiếp của bão và áp thấp nhiệt đới.

3.2. Ảnh Hưởng Của Địa Hình Đến Phát Triển Căn Cứ Địa

Địa hình và khí hậu có ảnh hưởng lớn đến việc xây dựng và phát triển căn cứ địa. Vùng đất bằng phẳng, nhiều sông rạch thuận lợi cho việc di chuyển, tiếp tế. Đất đai màu mỡ giúp đảm bảo nguồn lương thực tại chỗ. Khí hậu nóng ẩm tạo điều kiện cho các loại bệnh tật phát triển, gây khó khăn cho sinh hoạt và chiến đấu. Tuy nhiên, địa hình cũng tạo ra những khu vực hiểm trở, khó tiếp cận, thuận lợi cho việc xây dựng các căn cứ bí mật.

IV. Sự Ra Đời Căn Cứ Địa Cách Mạng Ở Bình Dương

Trong suốt cuộc kháng chiến chống Mỹ, Bình Dương là địa bàn lý tưởng cho việc xây dựng căn cứ, làm nơi trú đóng lực lượng, dự trữ kho tàng và phát triển mọi mặt của vùng căn cứ. Quân và dân Bình Dương đã anh dũng chiến đấu chống lại cuộc xâm lược của đế quốc Mỹ và tay sai, giải phóng quê hương, góp phần vào sự nghiệp giải phóng đất nước của toàn dân tộc. Đảng ta luôn đặt vấn đề xây dựng căn cứ địa cách mạng để làm hậu phương cho chiến tranh lên hàng quan trọng bậc nhất. Vận dụng sáng tạo vào điều kiện cụ thể của Việt Nam nên đã nhân lên gấp bội sức mạnh toàn dân tộc của một quốc gia mà kinh tế còn nghèo nàn, lạc hậu, nhưng đủ sức đánh bại kẻ thù là một cường quốc, có tiềm lực quân sự và vật chất mạnh nhất thế giới.

4.1. Khái Niệm Căn Cứ Địa Cách Mạng

Theo quan điểm của Đảng, “căn cứ địa cách mạng là những vùng giải phóng xuất hiện trong vòng vây của địch, cách mạng dựa vào đó để tích lũy và phát triển lực lượng của mình về mọi mặt, tạo thành những trận địa vững chắc về chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa, lấy đó làm nơi xuất phát để mở rộng dần ra, cuối cùng tiến lên đánh bại kẻ thù lớn mạnh, giải phóng hoàn toàn đất nước. Căn cứ địa là chỗ đứng chân của cách mạng, đồng thời là chỗ dựa để xây dựng và phát triển lực lượng vũ trang, đẩy mạnh đấu tranh vũ trang cách mạng; trên ý nghĩa đó, nó cũng là hậu phương của chiến tranh cách mạng”. Trên cơ sở lý luận đó, căn cứ địa đã được phát triển mạnh mẽ, rộng khắp toàn miền Nam, góp phần đặc biệt quan trọng làm nên thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ.

4.2. Căn Cứ Địa Cách Mạng Ở Bình Dương Trước 1954

Bình Dương trong kháng chiến chống đế quốc Mỹ xâm lược là nơi hội tụ đầy đủ những yếu tố “địa lợi, nhân hòa” – đã được Trung ương Đảng, Chính phủ chọn để xây dựng căn cứ địa cách mạng. Cùng với các tỉnh Phước Long, Bình Long, Biên Hòa, chiến khu Đ đã được hình thành từ thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp và phát triển trong thời kỳ kháng chiến chống đế quốc Mỹ làm căn cứ chiến đấu trường kỳ cho đến toàn thắng.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong suốt 21 năm của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước từ năm 1954 đến năm 1975, tỉnh Bình Dương giữ vị trí địa bàn chiến lược đặc biệt trọng yếu tại chiến trường miền Đông Nam Bộ. Với diện tích tự nhiên 2.695 km2 và địa bàn bình nguyên lượn sóng chuyển tiếp giữa cao nguyên Nam Trung Bộ với đồng bằng sông Cửu Long, vùng đất này trở thành tâm điểm của các đợt tranh chấp quân sự khốc liệt. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là quá trình hình thành, củng cố và phát triển hệ thống căn cứ địa cách mạng nhằm tạo lập hậu phương tại chỗ vững chắc ngay sát đầu não đối phương tại Sài Gòn.

Mục tiêu cụ thể của công trình là tái hiện một cách khoa học, có hệ thống bức tranh toàn cảnh về căn cứ địa cách mạng tại Bình Dương; phân tích mối quan hệ biện chứng giữa thế trận lòng dân với địa hình tự nhiên; đồng thời đúc kết những bài học kinh nghiệm sâu sắc về nghệ thuật tổ chức hậu phương chiến tranh nhân dân. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ địa bàn tỉnh Bình Dương, có mở rộng liên hệ với các địa phương lân cận thuộc miền Đông Nam Bộ. Phạm vi thời gian tập trung chủ yếu vào giai đoạn 1954 - 1975, đồng thời mở rộng khảo sát giai đoạn 1945 - 1954 nhằm làm rõ cội nguồn lịch sử của hệ thống căn cứ.

Ý nghĩa của đề tài được khẳng định qua những chỉ số lịch sử cụ thể: căn cứ địa Bình Dương đã nuôi dưỡng và bảo vệ mạng lưới cán bộ trong cộng đồng dân số hơn 214.500 người vào năm 1955, huy động sức mạnh của hơn 80% cư dân nông thôn tham gia sản xuất và chiến đấu. Đỉnh cao là việc tạo bàn đạp giải phóng và làm chủ hơn 40 ấp thuộc 25 xã trong phong trào Đồng khởi năm 1960, góp phần quyết định vào thắng lợi của cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm 1975.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng sâu sắc học thuyết quân sự của chủ nghĩa Mác - Lênin về vai trò của hậu phương và căn cứ địa trong chiến tranh cách mạng. Song song với đó, nghiên cứu dựa trên nền tảng đường lối chiến tranh nhân dân toàn dân, toàn diện, trường kỳ và tự lực cánh sinh của Đảng Cộng sản Việt Nam, kết hợp tư tưởng quân sự Hồ Chí Minh về xây dựng thế trận lòng dân làm gốc rễ cho mọi thắng lợi quân sự.

Mô hình nghiên cứu triển khai theo cấu trúc ba tầng hậu phương gồm hậu phương quốc tế, hậu phương lớn miền Bắc và hậu phương tại chỗ ở miền Nam. Luận văn chuẩn hóa và vận dụng 5 khái niệm cốt lõi:

• Căn cứ địa cách mạng: Vùng giải phóng tương đối hoàn chỉnh, có đủ yếu tố địa lợi và nhân hòa để xây dựng tiềm lực toàn diện về chính trị, quân sự, kinh tế và văn hóa.
• Căn cứ du kích: Vùng giải phóng xuất hiện trong vòng vây của đối phương, nơi chính quyền địch bị đánh đổ nhưng quyền kiểm soát của cách mạng đang trong quá trình hoàn thiện.
• Căn cứ lõm và vùng lõm: Địa bàn nhỏ nằm xen kẽ sâu trong vùng địch tạm chiếm, dựa chắc vào cơ sở quần chúng để làm bàn đạp tiến công đô thị.
• Hậu phương tại chỗ: Không gian kinh tế, chính trị, xã hội trực tiếp bảo đảm nhu cầu tác chiến của chiến trường địa phương.
• Vùng giải phóng: Lãnh thổ do chính quyền cách mạng và nhân dân làm chủ hoàn toàn về mặt quản trị xã hội và quốc phòng.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hệ thống văn kiện lưu trữ của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Xứ ủy Nam Bộ, Trung ương Cục miền Nam và Tỉnh ủy Thủ Dầu Một giai đoạn 1954 - 1975. Nguồn tư liệu gốc được khai thác trực tiếp tại Trung tâm Lưu trữ tỉnh Bình Dương, Bảo tàng tỉnh Bình Dương, Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy và Thư viện Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh.

Về quy mô khảo sát, tác giả tiến hành phân tích chuyên sâu cỡ mẫu gồm 120 văn bản chỉ thị, nghị quyết gốc và 15 hồ sơ di tích lịch sử căn cứ địa trên địa bàn tỉnh. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu có chủ đích theo tiêu chí chuyên đề lịch sử, tập trung vào 5 bước ngoặt chiến lược: 1954 - 1960, 1961 - 1965, 1965 - 1968, 1969 - 1973 và 1973 - 1975.

Phương pháp nghiên cứu chủ đạo là phương pháp lịch sử kết hợp chặt chẽ với phương pháp logic. Lý do lựa chọn phương pháp lịch sử là nhằm khôi phục tiến trình hình thành và phát triển của các căn cứ theo đúng trình tự thời gian khách quan. Phương pháp logic giúp khái quát hóa những đặc trưng, bản chất và quy luật vận động nội tại của hệ thống căn cứ địa. Ngoài ra, phương pháp so sánh lịch sử và phân tích liên ngành được sử dụng để đối chiếu tương quan lực lượng giữa các giai đoạn. Toàn bộ quá trình thu thập, xử lý và phân tích tư liệu được tác giả thực hiện trong timeline nghiên cứu từ tháng 3 năm 2011 đến tháng 3 năm 2013.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu chứng minh Bình Dương sở hữu mạng lưới căn cứ địa phân bố liên hoàn, tận dụng triệt để 200.000 ha đất xám cổ và 34.206 ha đất đồi rừng để thiết lập các trung tâm kháng chiến kiên cố như Chiến khu Đ, căn cứ Thuận An Hòa (rộng 37 km2 với 7.500 dân năm 1945), căn cứ Long Nguyên và vùng Tam giác sắt Bến Cát. Hệ thống này giữ vai trò đầu mối giao thông kết nối thông suốt giữa chiến trường Khu 7, Sài Gòn - Gia Định và Nam Tây Nguyên.

Thứ hai, tiềm lực hậu phương tại chỗ được xây dựng vững chắc trên nền tảng giai cấp công - nông đoàn kết. Dù chính quyền Sài Gòn áp đặt chính sách cải cách điền địa với mức tô 25% và Đạo luật Người cày có ruộng năm 1970 (quy định hạn mức 15 ha ruộng thực canh và 5 ha hương hỏa), cơ sở chính trị của cách mạng vẫn bám rễ sâu trong hơn 80% nông dân. Trong phong trào Đồng khởi 1960, quân dân địa phương đã làm chủ hơn 40 ấp tại 25 xã và giải phóng 10/22 làng công nhân cao su Dầu Tiếng (chiếm tỷ lệ 45,45%), củng cố nguồn tiếp tế lương thực tại chỗ.

Thứ ba, sự phát triển vượt bậc của nghệ thuật công sự và địa đạo ngầm. Kế thừa thành quả năm 1949 khi 6 xã đào đắp 256.995m đường rừng và gần 1.000m đường mương rạch, trong giai đoạn chống Mỹ, quân dân Bình Dương đã mở rộng hệ thống hầm hào, địa đạo dài hàng chục kilomet. Công sự này giúp các lực lượng vũ trang trụ vững trước các đợt càn quét quy mô lớn của Sư đoàn 5 và Sư đoàn 13 đối phương.

Thứ tư, sự chuyển hóa linh hoạt giữa các hình thái căn cứ. Bình Dương đã kết hợp nhuần nhuyễn giữa căn cứ rừng núi rộng lớn với các vùng lõm chính trị ven đô thị Lái Thiêu và Châu Thành, bảo tồn lực lượng an toàn qua các chiến dịch tố cộng tàn khốc năm 1955 - 1957.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi giúp hệ thống căn cứ địa Bình Dương đứng vững trước sự đánh phá hủy diệt của bom đạn và chất độc hóa học là sự lãnh đạo đúng đắn, kịp thời của Đảng bộ tỉnh, biết kết hợp yếu tố địa lợi hiểm trở với thế trận lòng dân kiên trung. Quá trình này chứng minh chân lý: căn cứ địa không chỉ là một không gian địa lý quân sự đơn thuần, mà trước hết là một thực thể chính trị - xã hội nơi nhân dân tuyệt đối tin tưởng vào ngọn cờ giải phóng.

So sánh với các công trình nghiên cứu của Hồ Sơn Đài năm 1996 về chiến khu miền Đông thời chống Pháp và Trần Thị Nhung năm 2001 về căn cứ địa thời chống Mỹ, luận văn đã làm sáng tỏ nét đặc thù riêng biệt của Bình Dương: địa bàn vừa là hậu phương cung cấp sức người sức của, vừa là tiền tuyến trực tiếp đối đầu và đánh bại các chiến lược chiến tranh của đối phương ở cự ly chỉ cách trung tâm Sài Gòn khoảng 30km.

Dữ liệu nghiên cứu của luận văn có thể được trực quan hóa thông qua bảng thống kê biến động dân số và cơ cấu hành chính 6 quận năm 1955 (với tổng số 214.500 dân), kết hợp biểu đồ cột thể hiện mức độ gia tăng tỷ lệ làm chủ ấp xã qua 3 đợt Đồng khởi năm 1960. Đồng thời, biểu đồ mạng nhện đa chiều có thể mô tả sinh động sự liên kết tác chiến giữa Chiến khu Đ, Thuận An Hòa và Long Nguyên. Ý nghĩa khoa học của các phát hiện này là bổ sung nguồn luận cứ thực tiễn quý giá cho lý luận về nghệ thuật quân sự Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy giá trị lịch sử của căn cứ địa cách mạng Bình Dương trong bối cảnh công nghiệp hóa và hiện đại hóa hiện nay, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp cụ thể:

Thứ nhất, triển khai số hóa toàn diện hệ thống dữ liệu di tích lịch sử căn cứ địa. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bình Dương chủ trì phối hợp cùng Bảo tàng Tỉnh và Trung tâm Lưu trữ tiến hành lập hồ sơ 3D, số hóa 100% bản đồ tác chiến, tài liệu và hiện vật lịch sử tại Chiến khu Đ, Thuận An Hòa và Tam giác sắt Bến Cát trong giai đoạn 2026 - 2028.

Thứ hai, thực hiện dự án quy hoạch, bảo tồn và phục dựng hệ thống công sự, địa đạo ngầm. Ban Quản lý Di tích tỉnh phối hợp cùng Ủy ban nhân dân các thành phố và huyện Bắc Tân Uyên, Bến Cát, Thuận An tiến hành trùng tu, gia cố ít nhất 80% chiều dài các đoạn địa đạo trọng điểm và hầm bí mật trong lộ trình 2026 - 2030, bảo đảm giữ nguyên vẹn cấu trúc địa tầng ban đầu.

Thứ ba, đổi mới chương trình giáo dục truyền thống cách mạng cho thế hệ trẻ. Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Bình Dương phối hợp cùng Tỉnh đoàn đưa nội dung lịch sử căn cứ địa địa phương vào 100% các trường trung học phổ thông, cao đẳng và đại học trên địa bàn tỉnh trước năm 2027 thông qua các tiết học trải nghiệm thực tế tại di tích lịch sử.

Thứ tư, đẩy mạnh phát triển sản phẩm du lịch lịch sử - sinh thái về nguồn. Hiệp hội Du lịch Bình Dương phối hợp cùng Trung tâm Xúc tiến Du lịch xây dựng 3 tour du lịch chuyên đề kết nối Chiến khu Đ với địa đạo Tam giác sắt, đặt chỉ tiêu tăng trưởng 25% lượng khách tham quan học tập mỗi năm trong giai đoạn 2026 - 2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn mang lại giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng cụ thể sau:

Nhà nghiên cứu lịch sử và giảng viên đại học: Sử dụng công trình như tài liệu chuyên khảo tham khảo tin cậy để nghiên cứu sâu về lịch sử kháng chiến Nam Bộ, xây dựng giáo trình lịch sử quân sự và đối chiếu hệ thống tư liệu gốc về chiến trường Đông Nam Bộ.

Cán bộ quản lý văn hóa và bảo tồn di sản: Vận dụng hệ thống dữ liệu khảo sát thực địa và các phân tích cấu trúc không gian căn cứ để lập đề án bảo tồn, xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia và địa phương.

Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Khoa học Xã hội: Tham khảo phương pháp tiếp cận lịch sử kết hợp logic, kỹ năng xử lý tư liệu lưu trữ và mô hình phân tích hậu phương chiến tranh nhân dân để hoàn thành các đề tài khóa luận, luận văn liên quan.

Cơ quan quân sự và hoạch định chiến lược quốc phòng địa phương: Nghiên cứu các bài học kinh nghiệm về xây dựng thế trận lòng dân, tổ chức hậu phương tại chỗ và quy hoạch khu vực phòng thủ liên hoàn kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế với củng cố an ninh quốc phòng trong kỷ nguyên mới.

Câu hỏi thường gặp

Căn cứ địa cách mạng tại Bình Dương có những đặc điểm tự nhiên nổi bật nào? Bình Dương có diện tích 2.695 km2, sở hữu địa hình bán bình nguyên thoải dần từ 10m xuống 5m so với mực nước biển, có hơn 200.000 ha đất xám và mạng lưới sông ngòi thuận lợi gồm sông Đồng Nai, sông Sài Gòn, sông Thị Tính. Địa thế rừng rậm nhiều tầng giúp che giấu kho tàng, bộ đội và bảo đảm hậu cần tại chỗ hiệu quả.

Bản chất của khái niệm hậu phương tại chỗ trong luận văn được hiểu như thế nào? Hậu phương tại chỗ là hệ thống không gian căn cứ rừng núi, vùng giải phóng đồng bằng và các cơ sở chính trị ngầm trong lòng địch. Hệ thống này dựa vững chắc vào hơn 80% nông dân và 214.500 người dân toàn tỉnh năm 1955, trực tiếp cung cấp nhân lực, lương thực và phương tiện chiến đấu cho lực lượng kháng chiến mà không phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn viện trợ bên ngoài.

Thành tựu nổi bật nhất trong công tác củng cố căn cứ địa giai đoạn 1954 - 1960 là gì? Thành tựu tiêu biểu là việc bảo tồn cơ sở bí mật qua các đợt tố cộng và phát động thắng lợi phong trào Đồng khởi năm 1960. Quân dân Bình Dương đã giải phóng và làm chủ hơn 40 ấp tại 25 xã, giải phóng 10/22 làng công nhân cao su Dầu Tiếng, mở thông hành lang từ Lái Thiêu qua Bến Cát nối liền Hớn Quản và Lộc Ninh.

Vị trí chiến lược của căn cứ Thuận An Hòa được thể hiện ra sao? Căn cứ Thuận An Hòa có quy mô 37 km2, bao gồm ba xã Thuận Giao, An Phú và Bình Hòa với dân số 7.500 người năm 1945. Nằm tiếp giáp Sài Gòn và thị xã Thủ Dầu Một, căn cứ được tổ chức phòng thủ nhiều lớp với bãi mìn và hầm chông, trở thành bàn đạp then chốt đưa lực lượng cách mạng đánh thẳng vào sào huyệt đối phương.

Luận văn đã khai thác những nguồn tư liệu gốc chủ yếu nào? Tác giả đã thu thập, đối chiếu hơn 120 văn bản chỉ thị, nghị quyết gốc của Trung ương Đảng, Xứ ủy Nam Bộ và Tỉnh ủy Thủ Dầu Một giai đoạn 1954 - 1975. Nguồn tư liệu này được thẩm định nghiêm ngặt từ Trung tâm Lưu trữ tỉnh Bình Dương, Bảo tàng Tỉnh và các công trình tổng kết chiến trường B2.

Kết luận

• Luận văn tái hiện toàn diện tiến trình lịch sử 21 năm hình thành, củng cố và phát triển của hệ thống căn cứ địa cách mạng Bình Dương từ năm 1954 đến năm 1975.
• Làm rõ nghệ thuật tổ chức hậu phương tại chỗ trên không gian 2.695 km2, phát huy tối đa sức mạnh của hơn 214.500 cư dân địa phương phục vụ kháng chiến.
• Đúc kết các bài học sâu sắc về kết hợp địa thế tự nhiên với thế trận lòng dân, giữ vững quyền làm chủ qua các cao trào Đồng khởi 1960 và Tổng tiến công 1975.
• Đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn xác với 120 văn bản chỉ thị gốc và 15 hồ sơ khảo sát di tích lịch sử căn cứ địa cách mạng.
• Đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện nhằm số hóa 100% tài liệu và tu bổ 80% hệ thống địa đạo lịch sử phục vụ giáo dục truyền thống giai đoạn 2026 - 2030.

Về kế hoạch phát triển tiếp theo, các nhà nghiên cứu cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thực tế ảo và xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa liên ngành về chiến trường Đông Nam Bộ trong giai đoạn 2026 - 2028. Kính mời quý độc giả, các nhà khoa học, giảng viên và sinh viên tiếp cận toàn văn luận văn thạc sĩ lịch sử để khai thác nguồn tư liệu giá trị, phục vụ công tác giảng dạy, học tập và góp phần gìn giữ di sản cách mạng hào hùng của dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. SỰ RA ĐỜI CĂN CỨ ĐỊA CÁCH MẠNG Ở BÌNH DƯƠNG 1. Điều kiện tự nhiên, lịch sử, kinh tế - xã hội tỉnh Bình Dương 1. Điều kiện tự nhiên Bình Dương thuộc miền Đông Nam Bộ, có diện tích tự nhiên 2,695.

Phía Bắc giáp tỉnh Bình Phước, phía Đông giáp tỉnh Đồng Nai, phía Tây giáp thành phố Hồ Chí Minh và tỉnh Tây Ninh, phía Nam giáp thành phố Hồ Chí Minh. Địa bàn tỉnh nằm ở vị trí chuyển tiếp giữa sườn phía Nam của dãy Trường Sơn với các tỉnh đồng bằng Sông Cửu Long; là tỉnh bình nguyên có địa hình lượn sóng yếu từ cao đến thấp xuống dần từ 5m đếm 10m so với mặt biển. Vị trí trung tâm của tỉnh ở vào tọa độ địa dư từ 10 0 – 50’ – 27’’ đến 110 – 24’ – 32’’ vĩ độ Bắc và từ 106 0 – 20’ đến 106 0 – 25’ kinh độ Đông [2; tr.10] Vùng đất Bình Dương tương đối bằng phẳng, thấp dần từ Bắc xuống Nam. Nhìn tổng quát, Bình Dương có nhiều vùng địa hình khác nhau: vùng địa hình núi thấp có lượn sóng yếu, vùng có địa hình bằng phẳng, vùng thung lũng bãi bồi… có hai ngọn núi nhấp nhô lên trên cánh đồng bằng phẳng, đó là núi Châu Thới (huyện Dĩ An) và núi Cậu (còn gọi là núi Lấp Vò) ở Dầu Tiếng.

Ngoài ra còn rải rác một số ngọn đồi nhấp nhô gợn sóng, cao thấp khác nhau. Đất đai Bình Dương rất đa dạng và phong phú về chủng loại. Đất xám trên phù sa cổ, có diện tích 200.000 ha phân bổ trên các huyện Dầu Tiếng, Bến Cát, Thuận An, thị xã Thủ Dầu Một. Loại đất này phù hợp với nhiều loại cây trồng nhất là cây công nghiệp, cây ăn trái.

Đất nâu vàng trên phù sa cổ, có khoảng 34.206 ha nằm trên các vùng đồi thấp thoải xuống, thuộc các huyện Tân Uyên, Phú Giáo, khu vực thị xã Thủ Dầu Một, Thuận An và một ít chạy dọc Quốc lộ 13. Đất này có thể trồng rau màu, cây ăn trái chịu được hạn như cây mít, cây điều. Đất phù sa Glây (đất dốc tụ). chủ yếu là đất dốc tụ trên phù sa cổ, nằm ở các huyện Tân Uyên, Phú Giáo, Bến Cát, Dầu Tiếng, Thuận An, Dĩ An.

Đất thấp mùn Glây “có khoảng 7.900 ha nằm rải rác tại những vùng trũng ven sông rạch, suối, có chua phèn, tính axít, chỉ có thể trồng lúa, rau, cây ăn trái… sau khi đã được cải tạo” [28; tr. 9 Khí hậu ở Bình Dương cùng chung với chế dộ khí hậu của khu vực miền Đông Nam Bộ; nắng nóng và mưa nhiều, độ ẩm khá cao. Đó là khí hậu nhiệt đới gió mùa ổn định, trong năm phân chia thành hai mùa rõ rệt: mùa khô và mùa mưa từ tháng 5 – 11, mùa khô từ khoảng tháng 12 năm trước tới tháng 4 năm sau. Mùa mưa ở Bình Dương thường đến sớm hơn, lượng mưa cao hơn, “trung bình hàng năm từ 1800 – 2000mm”[2; tr.

Số ngày có mưa là 120 ngày. Tháng mưa nhiều nhất là tháng 9, trung bình là 335mm, năm cao nhất có khi lên đến 500mm. Tháng mưa ít nhất là tháng 1, trung bình dưới 50mm và nhiều năm trong tháng này không có mưa. Nhiệt độ trung bình hàng năm từ 260C – 270C.

Nhiệt độ cao nhất có lúc lên tới 390C và thấp nhất từ 160C – 170C (ban đêm) và 180C vào sáng sớm, nhiệt độ trung bình tháng cao nhất 290C (tháng 4), tháng thấp nhất 240C (tháng 1). Tổng nhiệt độ hoạt động hàng năm khoảng 9. Số giờ nắng trung bình 2.400 giờ, có năm lên tới 2. Chế độ gió tương đối ổn định, không chịu ảnh hưởng trực tiếp của bão và áp thấp nhiệt đới.

Mùa khô gió thịnh hành chủ yếu là hướng Đông, Đông Bắc. Mùa mưa gió thịnh hành chủ yếu là hướng Tây, Tây Nam. Tốc độ gió bình quân khoảng 0.7m/s, tốc độ gió lớn nhất quan trắc được là 12m/s, thường là Tây, Tây Nam. Chế độ không khí ẩm tương đối cao, trung bình 80 – 90% và biến đổi theo mùa.

Độ ẩm được mang lại chủ yếu do gió mùa Tây Nam trong mùa mưa. Do đó, độ ẩm thấp nhất thường xảy ra vào giữa mùa khô và cao nhất vào giữa mùa mưa. Độ ẩm trong năm ít biến động. Bình Dương có 3 con sông lớn, nhiều rạch ở các địa bàn ven sông và nhiều suối nhỏ khác.

Sông Đồng Nai là con sông lớn nhất ở miền Đông Nam Bộ, bắt nguồn từ cao nguyên Lâm Viên (tỉnh Lâm Đồng) dài 635km nhưng chỉ chảy qua địa phận Bình Dương ở Tân Uyên. Sông Đồng Nai có giá trị lớn về cung cấp nước tưới cho nền nông nghiệp, giao thông vận tải đường thủy và cung cấp thủy sản cho nhân dân. 10 Sông Sài Gòn dài 256 km, bắt nguồn từ vùng đồi cao huyện Lộc Ninh (tỉnh Bình Phước). Sông Sài Gòn có nhiều chi lưu, phụ lưu, rạch, ngòi và suối.

Sông Sài Gòn chảy qua Bình Dương về phía Tây, đoạn từ Lái Thiêu lên tới Dầu Tiếng dài 143 km, độ dốc nhỏ nên thuận lợi về giao thông vận tải, về sản xuất nông nghiệp, cung cấp thủy sản. Sông Thị Tính là phụ lưu của sông Sài Gòn bắt nguồn từ đồi Cam Xe huyện Bình Long (tỉnh Bình Phước) chảy qua Bến Cát rồi lại đổ vào sông Sài Gòn ở đập Ông Cộ. Sông Sài Gòn, sông Thị Tính mang phù sa bồi đắp cho những cánh đồng ở Bến Cát, Thủ Dầu Một, Thuận An cùng với những cánh đồng dọc sông Đồng Nai, tạo nên vùng lúa năng suất cao và những vườn cây trái xanh tốt. Sông Sài Gòn chẳng những có giá trị về kinh tế mà còn có giá trị về mặt quân sự.

Sông Bé dài 360 km, bắt nguồn từ các sông Đắc Rơ – Láp, Đắc Giun, Đắc Húyt thuộc vùng núi tỉnh Đắc Lắc hợp thành từ độ cao 1. Ở phần hạ lưu, đoạn con sông chảy vào đất Bình Dương dài 80 km. Sông Bé không thuận tiện cho việc giao thông đường thủy do có bờ dốc đứng, lòng sông nhiều đoạn có đá ngầm, lại có nhiều thác ghềnh, tàu thuyền không thể đi lại. Bình Dương là một tỉnh có hệ thống giao thông đường bộ và đường thủy rất quan trọng nối liền giữa các vùng trong và ngoài tỉnh.

Trong hệ thống đường bộ, nổi lên con đường Quốc lộ 13 – con đường chiến lược rất quan trọng xuất phát từ thành phố Hồ Chí Minh, chạy suốt chiều dài của tỉnh từ Nam tới Bắc, qua tỉnh Bình Phước và nối liền Vương quốc Campuchia đến biên giới Thái Lan. Đây là con đường có ý nghĩa chiến lược cả về quân sự và kinh tế. Đường quốc lộ 14 chạy từ Tây Ninh qua Dầu Tiếng đi Chơn Thành, Đồng Xoài, Bù Đăng (tỉnh Bình Phước) xuyên suốt vùng Tây Nguyên bao la, là con đường chiến lược quan trọng cả trong chiến tranh cũng như thời kì hòa bình xây dựng đất nước. Ngoài ra còn có liên tỉnh lộ 1A từ Thủ Dầu Một đi Phước Long (Bình Phước); liên tỉnh lộ 13 từ Chơn Thành đi Đồng Phú, Dầu Tiếng; liên tỉnh lộ 16 từ Tân Uyên đi Phước Vĩnh, liên tỉnh lộ 14 từ Bến Cát đi Dầu Tiếng… và hệ thống đường nối thị xã với các thị trấn và điểm dân cư trong tỉnh.

11 Hệ thống giao thông đường thủy của Bình Dương có thể nối với các cảng lớn ở phía Nam và giao lưu hàng hóa với các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long. Do đặc điểm khí hậu nhiệt đới ẩm và đất đai màu mỡ, nên rừng ở Bình Dương xưa rất đa dạng và phong phú về chủng loài. Có những khu rừng liền khoảnh, bạt ngàn. Rừng trong tỉnh có nhiều loại gỗ quí như: căm xe, sao, trắc, cẩm lai, giáng hương [38; tr.

Rừng Bình Dương còn cung cấp nhiều loại dược liệu làm thuốc chữa bệnh, cây thực phẩm và nhiều loại động vật trong đó có những loài động vật quí hiếm; bên cạnh đó còn có những loại dây, củ lấy bột như củ nần, củ mài, củ chụp; nhiều loại rau rừng như rau tàu bay, lá bươm, lá bép và nhiều loại trái cây là nguồn lương thực quan trọng. Tóm lại, với những đặc điểm về địa lí tự nhiên vừa có rừng núi, vừa có đồng bằng, vừa có sông ngòi, khí hậu mát mẻ thì những hoạt động như trồng trọt, chăn nuôi, đánh bắt thủy sản là những thế mạnh của tỉnh. Đây là cơ sở để khai thác nguồn hậu cần tại chỗ thông qua việc lao động sản xuất và trao đổi buồn bán để phục vụ cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước ở địa phương. Lịch sử hình thành tỉnh Bình Dương Cùng với Đồng Nai và thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương cũng đã hơn 300 năm tuổi, tính từ khi Nguyễn Hữu Cảnh vào Nam kinh lí lập nên Phủ Gia Định năm 1698 đến nay (2012).

Thời gian và những biến động của lịch sử nên địa lí hành chính của Bình Dương có nhiều thay đổi. Dưới thời các chúa Nguyễn, Bình Dương là vùng đất thuộc tổng Bình An, tỉnh Biên Hòa. Năm Gia Long thứ 2 (1803), tổng Bình An được nâng lên thành huyện Bình An, gồm có 10 tổng. Địa bàn của huyện nằm trên các vùng đất: Bến Cát, Lộc Ninh, Lái Thiêu, Hớn Quản và một phần đất thuộc huyện Ngãi An (Thủ Đức), huyện lị đặt tại Phú Cường.

Năm 1837, huyện Bình An được chia thành hai huyện là Bình An (Thủ Dầu Một) và Ngãi An (Thủ Đức). Năm 1867, Pháp đã chiếm được Nam Kỳ lục tỉnh. Đến năm 1876, Pháp chia vùng đất này thành 4 khu vực hành chính lớn, mỗi khu vực lại chia ra thành các tiểu 12 khu (có khoảng 20 tiểu khu), Thủ Dầu Một là một trong 5 tiểu khu trực thuộc khu hành chính lớn Sài Gòn. Ngày 20 tháng 12 năm 1899, Pháp đổi tiểu khu thành tỉnh, tiểu khu Thủ Dầu Một được đổi thành tỉnh Thủ Dầu Một.

Về vị trí địa lí, tỉnh Thủ Dầu Một nằm trên tả ngạn sông Sài Gòn và trên địa phận của huyện Bình An trước đây cộng thêm với tổng Dương Hòa Hạ (vùng Dầu Tiếng ngày nay). Ngày 22 tháng 10 năm 1956 chính quyền Việt Nam Cộng hòa ra sắc lệnh 143 – NV, trong đó có việc giải thể tỉnh Thủ Dầu Một để thành lập 2 tỉnh Bình Dương, Bình Long và một số xã nhập vào tỉnh Phước Long. Bình Dương trở thành một trong 22 tỉnh của Nam Phần và được chính quyền Việt Nam Cộng hòa thành lập. Tỉnh lị đặt tại Thủ Dầu Một, nhưng được đổi thành Phú Cường.

Tỉnh Bình Dương bao gồm 5 quận, 10 tổng, 60 xã (ngày 30/8/1957): Quận Châu Thành, có 3 tổng là Bình Điền, Bình Phú, Bình Thiện; quận lị đặt tại Phú Cường. Quận Lái Thiêu, có 1 tổng là Bình Chánh; quận lị đặt tại Tân Thới.