Cảm Quan Tôn Giáo Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Đương Đại: Nghiên Cứu và Phân Tích

Luận án tiến sĩ nghiên cứu cảm quan tôn giáo trong tiểu thuyết việt nam đương đại qua một số trường hợp tiêu biểu, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất giải

• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp
• Trường học: Học Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Lí Luận Văn Học
• Đề tài: Cảm Quan Tôn Giáo Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Đương Đại
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài
• 1.2. Những công trình nghiên cứu về tôn giáo
• 1.3. Những nhà văn tiêu biểu viết về tôn giáo
• 1.4. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ SỰ XUẤT HIỆN CỦA CÁM QUAN TÔN GIÁO TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
• 2.1. Những quan niệm về tôn giáo và cám quan tôn giáo
• 2.2. Quan niệm về tôn giáo
• 2.3. Quan niệm hợp nhất tôn giáo với tín ngưỡng
• 2.4. Về khái niệm "cám quan" và "cám quan tôn giáo"
• 2.5. Cơ sở lịch sử - xã hội, văn hóa - văn học của cám quan tôn giáo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại
• 2.6. Một số vấn đề về tôn giáo ở Việt Nam
• 2.7. Mối quan hệ giữa tôn giáo với văn học nghệ thuật
• 2.8. Ảnh hưởng của tôn giáo trong văn học Việt Nam
• 2.9. Những yếu tố ảnh hưởng đến cám quan tôn giáo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại
• 3. CHƯƠNG 3: CÁM QUAN TÔN GIÁO TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI NHÌN TỪ SỰ PHẢN ÁNH VỀ CON NGƯỜI VÀ THẾ GIỚI HIỆN THỰC
• 3.1. Cám quan về con người
• 3.1.1. Con người được huyền thoại hóa
• 3.1.2. Con người mang niềm tin tôn giáo
• 3.1.3. Con người trong mối quan hệ thiện ác
• 3.1.4. Con người mất chúa - đổ vỡ niềm tin
• 3.1.5. Con người khát vọng
• 3.1.6. Con người mang tinh thần giải thiêng tôn giáo
• 3.2. Cám quan về thế giới hiện thực
• 3.2.1. Thế giới nhiều bất trắc, vô thường
• 3.2.2. Thế giới thiêng liêng
• 3.2.3. Thế giới mang giáo lý và lễ nghi
• 4. CHƯƠNG 4: CÁM QUAN TÔN GIÁO TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI NHÌN TỪ NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN
• 4.1. Biểu tượng Mẫu - nhóm mẫu biểu tượng Tôn giáo bản địa
• 4.2. Biểu tượng của Phật giáo
• 4.3. Biểu tượng của Thiên Chúa giáo
• 4.4. Ngôn ngữ Phật giáo
• 4.5. Ngôn ngữ Thiên Chúa giáo
• 4.6. Không gian tôn giáo
• 4.6.1. Không gian Phật giáo
• 4.6.2. Không gian Thiên Chúa giáo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Cảm Quan Tôn Giáo Trong Tiểu Thuyết Đương Đại

Nghiên cứu về tôn giáo và ảnh hưởng của nó đến văn học đã có một lịch sử lâu dài. Từ thời cổ đại với các công trình thần học của Platon và Aristote, đến các nghiên cứu liên ngành trong ngành văn hóa học vào cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, mối quan hệ giữa tôn giáo và văn học luôn là một chủ đề quan trọng. Erich Fromm từng nói: "Vấn đề tôn giáo không phải là vấn đề Thượng đế mà là vấn đề con người", nhấn mạnh sự liên kết giữa tôn giáo và những trải nghiệm khổ đau của con người. Tôn giáo và văn học có sự tương thông mật thiết. Từ thời cổ đại, văn học đã gắn liền với tôn giáo, thể hiện qua các tác phẩm như Ramayana, Mahabharata, Iliad, Odyssey. Ở Việt Nam, tư tưởng tôn giáo manh nha trong văn học dân gian và ảnh hưởng rõ rệt trong văn học trung đại, đặc biệt qua Nho giáo và Phật giáo.

1.1. Nghiên cứu Tôn Giáo và Văn Học Việt Nam Tổng quan

Các nghiên cứu về tôn giáo trong văn học Việt Nam đương đại thường tập trung vào việc phân tích sự phản ánh các giá trị, tín ngưỡng và đạo đức tôn giáo trong các tác phẩm văn học. Nhiều nghiên cứu khảo sát ảnh hưởng của Phật giáo, Công giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian đến tư tưởng và nhân vật trong tiểu thuyết. Các nhà nghiên cứu cũng quan tâm đến cách các nhà văn Việt Nam đương đại sử dụng biểu tượng tôn giáo và ngôn ngữ tôn giáo để thể hiện các chủ đề về nhân sinh, xã hội và tâm linh. Phân tích thường đi sâu vào việc giải mã các biểu tượng tôn giáo trong tiểu thuyết, đồng thời xem xét sự tương tác giữa các yếu tố tôn giáo và các yếu tố khác như chính trị, kinh tế, và văn hóa.

1.2. Phê Bình Văn Học Tôn Giáo Lịch Sử và Xu Hướng

Phê bình văn học từ góc độ tôn giáo, đặc biệt là phê bình các tác phẩm có yếu tố tôn giáo, đã phát triển mạnh mẽ từ cuối thế kỷ XIX. Các nhà nghiên cứu phương Tây như W. Tyler, Warren F. Brooke, và S. Eliot đã có những đóng góp quan trọng. Tyler (Hoa Kỳ) trong Thần học của các nhà thơ Hy Lạp đã phân tích tôn giáo từ góc nhìn của sự quan sát và lý trí, so sánh với sự phát triển trong văn học ngoại đạo. Trong khi đó, Brooke (Anh) nhấn mạnh tôn giáo là tình yêu thương và nhân đạo, không chỉ là giáo lý thần học. Eliot thì phê phán văn học hiện đại thế tục và kêu gọi phê bình đạo đức tôn giáo. Những quan điểm này định hình các xu hướng phê bình văn học tôn giáo.

II. Thách Thức Phân Tích Cảm Quan Tôn Giáo Trong Tiểu Thuyết

Mặc dù có sự quan tâm đáng kể đến mối quan hệ giữa tôn giáo và văn học, việc phân tích cảm quan tôn giáo trong tiểu thuyết vẫn đối diện với nhiều thách thức. Một trong những thách thức chính là định nghĩa và phân loại cảm quan tôn giáo một cách chính xác. Việc xác định các yếu tố tôn giáo trong tác phẩm văn học và phân biệt chúng với các yếu tố văn hóa, xã hội khác có thể rất khó khăn. Ngoài ra, sự đa dạng của các tín ngưỡng và giáo lý tôn giáo, cũng như sự biến đổi của chúng theo thời gian và không gian, đặt ra những khó khăn trong việc giải thích và đánh giá tác phẩm một cách khách quan. Phân tích đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về tôn giáo và văn học, cũng như khả năng áp dụng các phương pháp nghiên cứu liên ngành.

2.1. Vấn Đề Định Nghĩa và Đo Lường Cảm Quan Tôn Giáo

Việc định nghĩa và đo lường cảm quan tôn giáo là một thách thức lớn. Các định nghĩa về cảm quan tôn giáo thường khác nhau tùy thuộc vào quan điểm và lĩnh vực nghiên cứu. Điều này dẫn đến sự thiếu thống nhất trong việc xác định và phân tích các yếu tố tôn giáo trong văn học. Hơn nữa, cảm quan tôn giáo là một khái niệm trừu tượng và khó nắm bắt, khiến việc đo lường nó trở nên khó khăn hơn. Nhiều khi, cảm quan tôn giáo thể hiện qua các biểu tượng, ẩn dụ và ngôn ngữ tượng trưng, đòi hỏi sự giải thích sâu sắc và tinh tế. Do đó, cần có những phương pháp tiếp cận đa chiều để hiểu rõ hơn về cảm quan tôn giáo trong văn học.

2.2. Sự Đa Dạng Tôn Giáo và Tính Chủ Quan Trong Giải Thích

Sự đa dạng của các tôn giáo và tín ngưỡng đặt ra một thách thức khác trong việc phân tích cảm quan tôn giáo. Mỗi tôn giáo có hệ thống giáo lý, nghi lễ và giá trị riêng, điều này đòi hỏi nhà nghiên cứu phải có kiến thức sâu rộng về các tôn giáo khác nhau. Hơn nữa, tính chủ quan trong việc giải thích các yếu tố tôn giáo trong văn học có thể dẫn đến những kết luận khác nhau, phụ thuộc vào nền tảng văn hóa và tôn giáo của nhà nghiên cứu. Do đó, việc phân tích cảm quan tôn giáo cần được thực hiện một cách cẩn trọng, khách quan và tôn trọng sự đa dạng của các tín ngưỡng khác nhau.

III. Phương Pháp Tiếp Cận Thi Pháp Học Để Phân Tích Cảm Quan

Luận án này sử dụng phương pháp tiếp cận thi pháp học để khám phá và lý giải các đặc sắc của cảm quan tôn giáo trong tiểu thuyết. Phương pháp này tập trung vào việc phân tích các yếu tố thi pháp như nội dung, hình thức, ngôn ngữ, biểu tượng và cấu trúc của tác phẩm để hiểu cách cảm quan tôn giáo được thể hiện. Đồng thời, phương pháp liên ngành được sử dụng, vận dụng kiến thức từ triết học, văn hóa học và tôn giáo học, để soi tỏ các vấn đề tôn giáo. Phương pháp cấu trúc hệ thống giúp sắp xếp tác giả, tác phẩm, hệ thống hóa các vấn đề nội dung và hình thức. Phương pháp so sánh đối chiếu cảm quan tôn giáo qua các giai đoạn.

3.1. Khám Phá Nội Dung và Hình Thức Thể Hiện Cảm Quan Tôn Giáo

Phương pháp tiếp cận thi pháp học giúp khám phá nội dung và hình thức thể hiện cảm quan tôn giáo trong tiểu thuyết. Nội dung thể hiện qua các chủ đề như đức tin, sự tha thứ, sám hối, khổ đau và giải thoát. Hình thức thể hiện qua việc sử dụng các biểu tượng, ẩn dụ, ngôn ngữ tôn giáo và các mô típ truyền thống. Phân tích thi pháp học giúp làm sáng tỏ cách các yếu tố này tương tác với nhau để tạo nên một bức tranh toàn diện về cảm quan tôn giáo trong tác phẩm. Nó cũng cho phép nhận diện những đặc điểm riêng biệt của cảm quan tôn giáo trong tiểu thuyết so với các thể loại văn học khác.

3.2. Vận Dụng Tri Thức Liên Ngành Để Giải Mã Biểu Tượng Tôn Giáo

Việc giải mã các biểu tượng tôn giáo trong tiểu thuyết đòi hỏi sự vận dụng tri thức liên ngành từ triết học, văn hóa học và tôn giáo học. Triết học giúp hiểu các khái niệm triết học cơ bản liên quan đến tôn giáo, như bản thể, hữu thể, và chân lý. Văn hóa học giúp hiểu bối cảnh văn hóa và lịch sử của các tôn giáo khác nhau. Tôn giáo học cung cấp kiến thức chuyên sâu về các giáo lý, nghi lễ và tín ngưỡng tôn giáo. Sự kết hợp tri thức từ các ngành này giúp nhà nghiên cứu giải thích ý nghĩa sâu xa của các biểu tượng tôn giáo và hiểu cách chúng được sử dụng trong văn học.

3.3 So Sánh Cảm Quan Tôn Giáo trong Tiểu Thuyết và Thể Loại Khác

Việc so sánh cảm quan tôn giáo trong tiểu thuyết và các thể loại văn học khác như thơ, truyện ngắn, kịch giúp làm nổi bật những đặc trưng riêng của tiểu thuyết. Tiểu thuyết có khả năng khám phá cảm quan tôn giáo một cách sâu rộng và đa chiều hơn, thông qua việc phát triển nhân vật, cốt truyện và bối cảnh. So sánh cũng giúp nhận diện những điểm tương đồng và khác biệt trong cách cảm quan tôn giáo được thể hiện trong các thể loại khác nhau, từ đó hiểu rõ hơn về vai trò và ý nghĩa của cảm quan tôn giáo trong văn học nói chung.

IV. Ảnh Hưởng Tôn Giáo Đến Nhân Vật và Thế Giới Trong Tiểu Thuyết

Tiểu thuyết Việt Nam đương đại, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tôn giáo, đã đưa tôn giáo trở thành một thành tố quan trọng của nghệ thuật tiểu thuyết, vừa mang tính quy phạm vừa mang tính thế tục. Tiểu thuyết được xem là một thể loại năng động, chiếm lĩnh hiện thực phức tạp, khám phá thế giới tinh thần bí ẩn và đời sống nội tâm của con người. Sau năm 1986, sự dân chủ hóa trong đời sống và văn học nghệ thuật khiến cho các đề tài, chủ đề, cảm hứng được hiện diện đầy đủ, sâu sắc. Chính điều này tạo cơ hội cho tôn giáo trở thành một thành tố nghệ thuật, một chất liệu quan trọng trong tư duy của nhà văn, chi phối cái nhìn về con người và thế giới.

4.1. Con Người và Niềm Tin Tôn Giáo Trong Tiểu Thuyết

Nhân vật trong tiểu thuyết thường mang những niềm tin tôn giáo sâu sắc. Niềm tin này có thể là nguồn sức mạnh giúp họ vượt qua khó khăn, nhưng cũng có thể là nguyên nhân của sự xung đột và đau khổ. Các nhà văn thường khám phá sự giằng xé giữa đức tin và nghi ngờ, giữa lý trí và cảm xúc, trong cuộc sống của nhân vật. Con người trong tiểu thuyết có thể được huyền thoại hóa hoặc mất niềm tin.

4.2. Thế Giới Hiện Thực và Cảm Quan Tôn Giáo

Thế giới hiện thực trong tiểu thuyết thường được nhìn nhận qua lăng kính của cảm quan tôn giáo. Thế giới có thể được miêu tả là bất trắc, vô thường, hoặc thiêng liêng. Các giáo lý và lễ nghi tôn giáo cũng có thể được sử dụng để tạo nên một bối cảnh đặc biệt, phản ánh các vấn đề văn hóa và xã hội. Tiểu thuyết thường thể hiện thế giới nhiều bất trắc, vô thường, vừa thiêng liêng.

V. Biểu Tượng Tôn Giáo Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Đương Đại

Các biểu tượng tôn giáo đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện cảm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Biểu tượng Mẫu, Phật giáo, Thiên Chúa giáo, cùng với ngôn ngữ và không gian tôn giáo, được sử dụng một cách sáng tạo để truyền tải các thông điệp về đức tin, đạo đức, và nhân sinh. Sự xuất hiện đầy dụng ý của những yếu tố tôn giáo trong các sáng tác của nhiều tác giả đã thu hút sự quan tâm của độc giả, phản ánh những vấn đề văn hóa, xã hội, và thẩm mỹ thời đại.

5.1. Biểu Tượng Mẫu Tín Ngưỡng Bản Địa Trong Tiểu Thuyết

Hình ảnh Mẫu, đại diện cho tín ngưỡng thờ Mẫu, thường xuất hiện trong tiểu thuyết như một biểu tượng của sự chở che, bảo vệ, và sinh sôi nảy nở. Các nhà văn sử dụng biểu tượng này để thể hiện sự gắn kết giữa con người với đất đai, với truyền thống văn hóa, và với các giá trị tâm linh. Biểu tượng Mẫu cũng có thể được sử dụng để phê phán những mặt tiêu cực của xã hội hiện đại, như sự tha hóa, mất gốc, và suy đồi đạo đức.

5.2. Biểu Tượng Phật Giáo và Thiên Chúa Giáo Trong Tiểu Thuyết

Các biểu tượng Phật giáo như hoa sen, bánh xe pháp luân, và hình ảnh Đức Phật thường được sử dụng để thể hiện các giá trị như từ bi, trí tuệ, và giác ngộ. Các biểu tượng Thiên Chúa giáo như cây thánh giá, hình ảnh Đức Mẹ Maria, và các câu chuyện Kinh Thánh thường được sử dụng để thể hiện các giá trị như tình yêu thương, sự hy sinh, và lòng tha thứ. Sự kết hợp giữa các biểu tượng tôn giáo khác nhau trong tiểu thuyết tạo nên một bức tranh đa sắc về đời sống tâm linh của con người Việt Nam.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Cảm Quan Tôn Giáo Tương Lai

Nghiên cứu về cảm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại là một lĩnh vực đầy tiềm năng và hứa hẹn. Việc tiếp tục khám phá các khía cạnh khác nhau của cảm quan tôn giáo, như vai trò của tôn giáo trong việc hình thành bản sắc cá nhân và cộng đồng, sự ảnh hưởng của tôn giáo đến các vấn đề xã hội, và sự tương tác giữa tôn giáo và các hệ tư tưởng khác, sẽ góp phần làm sâu sắc hơn sự hiểu biết về văn hóa và xã hội Việt Nam. Luận án này hy vọng góp phần vào việc nghiên cứu cảm quan tôn giáo trong văn học, đặc biệt trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, và mở ra những hướng nghiên cứu mới.

6.1. Tổng Kết Những Đóng Góp Mới Về Cảm Quan Tôn Giáo

Luận án đã hệ thống hóa các tác phẩm tiểu thuyết Việt Nam đương đại tiêu biểu mang cảm quan tôn giáo, phân tích và luận giải các hiện tượng này, và làm sáng tỏ các đặc trưng cơ bản của cảm quan tôn giáo trong tiểu thuyết. Sự xuất hiện của cảm quan tôn giáo như là nhân tố làm thay đổi tư duy tiểu thuyết qua những phương diện cơ bản: quan niệm về hiện thực, quan niệm về con người, phương thức biểu hiện.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai Về Tôn Giáo và Tiểu Thuyết

Nghiên cứu sâu hơn về sự giao thoa giữa các tôn giáo khác nhau trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Khảo sát vai trò của tín ngưỡng dân gian trong tiểu thuyết và mối liên hệ của nó với các tôn giáo chính thống. Phân tích ảnh hưởng của cảm quan tôn giáo đến các khía cạnh khác của văn học, như cấu trúc, ngôn ngữ, và phong cách. Nghiên cứu tôn giáo và đạo đức trong tiểu thuyết đương đại.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu tiến sĩ "Cảm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại" của nghiên cứu sinh Lê Sĩ Na (chuyên ngành Lí luận văn học, Mã số: 92 22 01 20; người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp; bảo vệ tại Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam - Học viện Khoa học Xã hội, 2023) là một nghiên cứu tiên phong trong việc kiến tạo hệ thống lý luận và thi pháp học về sự tích hợp của ý thức tôn giáo vào cấu trúc tự sự của văn học Việt Nam thời kỳ Đổi mới. Trong dòng chảy giải phóng tư duy nghệ thuật sau năm 1986, tiểu thuyết đã chuyển dịch từ mô hình phản ánh hiện thực đơn tuyến, sử thi sang không gian phức điệu, đa thanh nhằm giải mã chiều sâu tâm linh và những xung đột hiện sinh phức tạp của con người.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm mà luận án xác định là sự thiếu vắng một công trình chuyên khảo hệ thống, liên ngành có khả năng giải mã toàn diện bản chất, quy luật vận động và các phương thức biểu hiện thi pháp của cảm quan tôn giáo trong tiểu thuyết đương đại. Trước đây, các nghiên cứu tại Việt Nam thường chỉ tiếp cận tôn giáo như những chi tiết bổ trợ văn hóa hoặc dừng lại ở việc khảo sát các yếu tố tôn giáo mang tính quy nạp đơn lẻ. Luận án đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi: (1) Cảm quan tôn giáo trong tiểu thuyết được xác lập trên những nền tảng lý luận, lịch sử, văn hóa - xã hội nào? (2) Sự chi phối của cảm quan tôn giáo đã tái cấu trúc quan niệm nghệ thuật về con người và hiện thực đời sống ra sao? (3) Những phương thức nghệ thuật đặc thù nào (hệ thống biểu tượng, ngôn ngữ, cấu trúc không gian - thời gian) định hình nên bản sắc thi pháp của tiểu thuyết mang cảm quan tôn giáo?

Tương ứng với hệ thống câu hỏi là ba giả thuyết khoa học: H1 - Cảm quan tôn giáo sau 1986 là một thành tố nội tại của tư duy nghệ thuật, thúc đẩy quá trình dân chủ hóa văn học; H2 - Sự tương tác giữa tôn giáo và tiểu thuyết tạo ra các mô hình nhân vật đa tầng (từ con người mang niềm tin, con người sám hối đến con người giải thiêng); H3 - Hệ thống thi pháp biểu hiện phản ánh sự dung hợp độc đáo giữa văn hóa bản địa (Đạo Mẫu, tín ngưỡng dân gian) với các tôn giáo lớn (Phật giáo, Công giáo). Khung lý thuyết của công trình được định vị dựa trên sự giao thoa giữa thi pháp học cấu trúc, nhân học tôn giáo và xã hội học văn hóa, bao quát bối cảnh một quốc gia có hơn 30 triệu tín đồ tôn giáo (chiếm khoảng 1/3 dân số) cùng nền tảng tín ngưỡng tâm linh bản địa sâu đậm.

Literature Review và Positioning

Tổng quan nghiên cứu quốc tế cho thấy mối quan hệ giữa tôn giáo và văn học đã được khảo cứu qua nhiều thế kỷ với các trào lưu lý thuyết rõ nét. Từ cuối thế kỷ XIX, các công trình thần học văn học phương Tây như của William Seymour Tyler (1874) trong Theology of the Greek Poets, Warren F. Brooke (1874) trong Theology in the English Poets, hay S. Brooke (1901) trong Religion in Literature and Religion in Life đã bước đầu đặt nền móng cho việc phân tích ảnh hưởng của đức tin vào thi ca. Tuy nhiên, một cuộc tranh luận học thuật sâu sắc đã nổ ra giữa hai khuynh hướng đối lập: khuynh hướng thế tục hóa nhân văn của Stopford Augustus Brooke (coi tôn giáo trong văn học chỉ thuần túy là tình yêu thương, lòng khoan dung và tư tưởng tự do) đối lập với khuynh hướng phê bình đạo đức - thần học nghiêm ngặt của Thomas Stearns Eliot (1936). Trong tiểu luận Religion and Literature, T.S. Eliot đã xác lập luận điểm kinh điển: "Phê bình văn học cần phải được hoàn thiện bằng một kiểu phê bình từ góc nhìn đạo đức và thần học nhất định. Trong chừng mực mà ở bất cứ thời đại nào có sự thoả thuận chung về các vấn đề đạo đức và thần học, thì chừng đó phê bình văn học mới có thể tồn tại thực sự." [140, tr. 9].

Bên cạnh đó, các học giả hiện đại như Anthony C. Yu (1987) và Larry D. Bouchard (2005) trong Encyclopedia of Religion khẳng định không thể thấu hiểu bi kịch và tính thẩm mỹ của văn học phương Tây nếu tách rời truyền thống Do Thái - Kitô giáo và thần thoại Hy Lạp cổ đại. Đặt trong tương quan so sánh quốc tế, luận án mở rộng đối thoại với hai công trình tiêu biểu: nghiên cứu của Mark Knight và Thomas Woodman (2006) trong Biblical Religion and the Novel, 1700-2000 về cách tiểu thuyết tái định hình ngôn ngữ kinh thánh, và luận án tiến sĩ của Alastair Morrison (2015, Đại học Columbia) mang tên A Choice of Illusions: Belief, Relativism, and Modern Literature về sự xung đột giữa thuyết tương đối và đức tin hiện đại.

Tại Việt Nam, tiến trình nghiên cứu chia thành hai giai đoạn rõ rệt:

1. Giai đoạn trước 1975 ở đô thị miền Nam với hai khuynh hướng chủ đạo: phê bình văn học dưới lăng kính Phật giáo (Phạm Xuân Sanh 1959, Nguyễn Đăng Thục 1971, Thích Thiên Ân 1966, Chơn Hạnh 1970) và phê bình dưới lăng kính Công giáo (Võ Long Tê 1965 với Lịch sử văn học Công giáo Việt Nam, Lê Hữu Mục 1956, Đặng Tiến trong Vũ trụ thơ).
2. Giai đoạn sau 1986 ở miền Bắc và trên phạm vi cả nước với các công trình khảo sát dấu ấn Phật giáo (Hoàng Như Mai 1995, Thích Tâm Pháp 1997, Nguyễn Công Lý 1998), tín ngưỡng Đạo Mẫu (Trần Thị An 2007 về Mẫu Thượng Ngàn), tâm linh học (Phùng Phương Nga 2017) và diện mạo văn xuôi đương đại (Lê Dục Tú 2014). Nhà nghiên cứu Nguyễn Công Lý từng đúc kết: "Tôn giáo là mảnh đất tốt, là nguồn cảm hứng dạt dào và vô tận để sáng tạo nghệ thuật. Nghiên cứu ảnh hưởng của tôn giáo đối với văn học nghệ thuật là tìm đến những bến bờ mới sinh động, mênh mông vô tận của dòng cảm hứng sáng tạo." [81, tr. 23].

Kế thừa và vượt lên các khảo sát cục bộ trên, luận án của Lê Sĩ Na định vị mình là công trình chuyên sâu đầu tiên tại Việt Nam giải mã trực tiếp khái niệm "cảm quan tôn giáo" như một phạm trù thi pháp học chỉnh thể trong tiểu thuyết đương đại từ 1986 đến nay.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án kế thừa và phát triển khung lý thuyết phân tâm học tôn giáo của Erich Fromm và hiện tượng học tôn giáo của Mircea Eliade. Trong tác phẩm Phân tâm học và Tôn giáo, Erich Fromm đã chỉ rõ: "Vấn đề tôn giáo không phải là vấn đề Thượng đế mà là vấn đề con người" [44, tr. 11], đồng thời khẳng định việc phân định giữa tôn giáo độc đoán và tôn giáo nhân bản là chìa khóa chữa trị khủng hoảng tâm hồn hiện đại. Kết hợp với luận điểm của Mircea Eliade trong Thiêng và phàm (1956): "Đa số người ‘không tôn giáo’ vẫn còn mang theo những tôn giáo giả và huyền thoại đã mờ nhạt. Điều đó chẳng khiến chúng ta phải ngạc nhiên, vì con người phàm tục là hậu duệ của con người tôn giáo và không thể xóa bỏ lịch sử của nó..." [46, tr. 11-12], luận án đã đề xuất một định nghĩa khoa học chuẩn xác về "Cảm quan tôn giáo trong văn học": Đó là sự cảm nhận, nhận thức và kiến giải thế giới cùng nhân sinh thông qua lăng kính của những giá trị thiêng liêng, giáo lý, biểu tượng và trải nghiệm tâm linh tôn giáo, được chuyển hóa thành các nguyên tắc tổ chức nghệ thuật và cấu trúc thẩm mỹ của tác phẩm.

Hệ thống luận đề lý thuyết của công trình xác lập bước chuyển mang tính bước ngoặt (paradigm shift): Tôn giáo trong tiểu thuyết không còn là đối tượng sao chép giáo điều bên ngoài mà đã trở thành hệ hình tư duy nghệ thuật, cho phép nhà văn thâm nhập vào các chiều kích vô thức, siêu nghiệm và bản thể luận của kiếp nhân sinh.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết: (1) Thi pháp học cấu trúc - hệ thống, (2) Nhân học văn hóa và tôn giáo học so sánh, (3) Lý thuyết tự sự và đối thoại đa thanh (Mikhail Bakhtin).

Mô hình phân tích ma trận 3 chiều được thiết lập chặt chẽ:

• Chiều thứ nhất - Căn bệ triết học và tín ngưỡng: Khảo sát sự dung hợp giữa triết học Phật giáo (thuyết Duyên khởi, Vô ngã, Vô thường, Tứ diệu đế, Ngũ uẩn), Kitô giáo (Tam vị nhất thể, Sáng thế, Cứu chuộc, Tội lỗi nguyên tổ) và tín ngưỡng bản địa (Đạo Mẫu, tục thờ cúng tổ tiên, bách thần).
• Chiều thứ hai - Chiều kích phản ánh nội dung: Cảm quan về bản thể con người (con người huyền thoại hóa, con người mang niềm tin, con người trong tương quan thiện - ác, con người mất chúa - đổ vỡ niềm tin, con người khát vọng, con người giải thiêng) và cảm quan về hiện thực (thế giới bất trắc vô thường, thế giới linh thiêng, thế giới nghi lễ).
• Chiều thứ ba - Thi pháp biểu hiện nghệ thuật: Hệ thống biểu tượng linh thiêng (Biểu tượng Mẫu, biểu tượng Phật giáo như Tòa sen, Bát Nhã; biểu tượng Thiên Chúa giáo như Thập tự giá, Bí tích), trường từ vựng - ngữ nghĩa tôn giáo và cấu trúc không gian nghệ thuật (không gian tôn giáo thiêng liêng đối lập và đan xen với không gian trần tục).

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình được giới hạn tường minh trong thể loại tiểu thuyết bằng văn tự tiếng Việt từ sau 1986 đến nay, không quy nạp sang các văn bản tôn giáo thuần túy mang tính truyền giáo giáo hội.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận diễn giải (interpretivism) kết hợp thi pháp học văn hóa (cultural poetics) và phê bình chú giải học (hermeneutics). Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level research design) được triển khai qua 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Phân tích bối cảnh lịch sử - chính trị, sự thay đổi chính sách tín ngưỡng tôn giáo của Nhà nước Việt Nam sau Đổi mới và tác động của tiến trình hội nhập toàn cầu đến hệ giá trị văn hóa.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Khảo sát sự vận động của thể loại tiểu thuyết và ý thức hệ thẩm mỹ của các nhóm tác giả tiêu biểu.
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Phân tích cấu trúc văn bản, mã biểu tượng, trường ngôn ngữ và diễn ngôn tự sự trong từng tác phẩm cụ thể.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ các chuẩn mực học thuật nghiêm ngặt:

• Chiến lược chọn mẫu (Sampling strategy): Lựa chọn mẫu mục tiêu (purposive sampling) bao gồm hơn 25 tiểu thuyết tiêu biểu xuất bản trong giai đoạn 1986-2022 của 8 tác giả đại diện ưu tú: Nguyễn Xuân Khánh (Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng Ngàn, Đội gạo lên chùa), Võ Thị Hảo (Giàn thiêu), Bảo Ninh (Nỗi buồn chiến tranh), Hoàng Minh Tường (Gia phả của đất, Thủy hỏa đạo tặc), Hồ Anh Thái (Đức Phật, Nàng Cápila và Tôi, Dấu về gió xóa), Nguyễn Việt Hà (Cơ hội của Chúa, Khải huyền muộn), Nguyễn Bình Phương (Thoạt kỳ thủy, Ngồi, Mình và họ), Vũ Huy Anh (Bến đục bến trong).
• Thu thập dữ liệu và tam giác giác hóa (Triangulation): Kết hợp đa giác hóa dữ liệu (văn bản tác phẩm văn học, văn bản kinh điển tôn giáo như Tam tạng kinh, Kinh Thánh Cựu ước/Tân ước, tư liệu phê bình lịch sử), đa giác hóa phương pháp (thi pháp học, liên ngành văn hóa - tôn giáo, so sánh lịch sử) và đa giác hóa lý thuyết.
• Kiểm định độ tin cậy và giá trị khoa học (Validity & Reliability): Đảm bảo tính giá trị cấu trúc thông qua việc đối chiếu liên tục giữa văn bản tiểu thuyết với hệ quy chiếu giáo lý nguyên bản, loại bỏ các diễn giải chủ quan, áp đặt định kiến tôn giáo.

Data và phân tích

Dữ liệu khảo sát bao quát dung lượng lớn tác phẩm văn xuôi đương đại. Luận án sử dụng kỹ thuật phân tích nội dung định tính (Qualitative Content Analysis), mã hóa chủ đề (Thematic Coding) và phân tích diễn ngôn tôn giáo.

Quy trình phân tích cấu trúc hệ thống phân loại ngữ liệu theo 2 nguồn tư tưởng lớn:

1. Nguồn cảm quan Phật giáo và tín ngưỡng dân gian bản địa (chiếm ưu thế trong các tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh, Hồ Anh Thái, Võ Thị Hảo).
2. Nguồn cảm quan Kitô giáo phương Tây (nổi bật trong tác phẩm của Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Bình Phương, Bảo Ninh).

Các kiểm tra tính vững (robustness checks) được thực hiện bằng cách đối sánh chéo giữa tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới với văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa giai đoạn 1945-1975 để làm nổi bật sự chuyển dịch hệ hình thẩm mỹ.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đạt được 5 phát hiện mang tính đột phá về nội dung và nghệ thuật:

1. Hiện tượng song hành giữa "Giải thiêng" (Desacralization) và "Tái thiêng hóa" (Re-sacralization): Nhà văn đương đại không ngần ngại kéo các biểu tượng tôn giáo, các bậc thánh nhân xuống trần thế để soi chiếu những góc khuất bản năng, dục vọng nhân sinh (Giàn thiêu của Võ Thị Hảo, Đức Phật, Nàng Cápila và Tôi của Hồ Anh Thái); nhưng đồng thời lại thiêng hóa những nỗi đau trần thế, tìm kiếm sự cứu rỗi tâm linh cho con người sau sang chấn chiến tranh (Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh).

2. Khám phá mô hình nhân vật "Mất Chúa - đổ vỡ niềm tin" và "Khát vọng hiện sinh": Nhân vật tiểu thuyết đương đại, điển hình như trong Cơ hội của Chúa hay Khải huyền muộn của Nguyễn Việt Hà, luôn bị giằng xé giữa một xã hội tiêu dùng thực dụng và khoảng trống rỗng tâm linh, phản ánh tâm trạng hoang mang bản thể của con người hiện đại tương đồng với các nhân vật của Dostoevsky trong Tội ác và hình phạt.

3. Cảm quan về một thế giới hiện thực bất trắc, vô thường: Tiếp thu sâu sắc triết lý tính Không và Duyên khởi của Phật giáo, các nhà tiểu thuyết như Nguyễn Bình Phương xây dựng thế giới trần gian biến ảo khôn lường, cái chết và sự sống, mộng và thực đan cài không ranh giới, phản ánh sự bất an của con người trước những biến động khốc liệt của đời sống kinh tế thị trường.

4. Sự dung hợp độc đáo giữa Đạo Mẫu bản địa và tôn giáo ngoại nhập: Trong Mẫu Thượng Ngàn và Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh, tín ngưỡng Mẫu hệ và văn hóa tâm linh làng xã Việt được tái hiện như một "nội lực cố kết cộng đồng", một cơ chế tự vệ văn hóa mềm dẻo dung hòa Phật giáo và Công giáo trong dòng chảy lịch sử.

5. Đổi mới thi pháp ngôn ngữ và cấu trúc không gian tự sự: Luận án chứng minh sự thâm nhập của hệ thống thuật ngữ Phật học (nhân quả, luân hồi, nghiệp báo, sắc không) và Kitô giáo (cứu chuộc, sám hối, thiên đàng, hỏa ngục, bí tích) đã tái cấu trúc ngữ nghĩa tiểu thuyết, kiến tạo nên không gian nghệ thuật hai tầng bậc: không gian trần thế hữu hạn và không gian tâm linh vô biên.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận văn học: Luận án bổ sung vào lý luận tiểu thuyết Việt Nam một khung phân tích hoàn chỉnh về cảm quan tôn giáo, khẳng định tôn giáo là động lực nội sinh của quá trình cách tân nghệ thuật tự sự.
• Về mặt phương pháp luận: Thiết lập quy trình nghiên cứu liên ngành mẫu mực giữa văn học, tôn giáo học và nhân học văn hóa có thể nhân rộng để nghiên cứu các thể loại khác như thơ ca, kịch bản sân khấu và điện ảnh.
• Về mặt thực tiễn và giáo dục: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo có giá trị học thuật cao cho việc giảng dạy văn học Việt Nam đương đại, lịch sử văn học và văn hóa học tại các trường đại học và viện nghiên cứu.
• Về mặt chính sách văn hóa: Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giúp các cơ quan quản lý nhà nước hiểu rõ chiều sâu nhu cầu tâm linh của nhân dân, hỗ trợ hoạch định chính sách tôn giáo theo hướng hòa hợp dân tộc, "tốt đời, đẹp đạo", phát huy vai trò tích cực của văn hóa tâm linh trong việc củng cố đạo đức xã hội.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ ra các giới hạn nghiên cứu:

1. Giới hạn địa bàn và mẫu khảo sát: Công trình tập trung chủ yếu vào các tác giả tiêu biểu ở khu vực phía Bắc và các đô thị lớn, chưa bao quát toàn diện các cây bút tiểu thuyết thuộc các vùng văn hóa đặc thù như Tây Nguyên, Tây Nam Bộ hay văn học người Việt ở nước ngoài.
2. Chưa khảo cứu sâu các hiện tượng tôn giáo mới: Mặc dù đã phân tích sâu Phật giáo, Kitô giáo và Đạo Mẫu, luận án chưa dành dung lượng thích đáng cho các tôn giáo nội sinh khác như Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo, Bửu Sơn Kỳ Hương hay Hồi giáo Chăm.
3. Phương pháp định tính thuần túy: Chưa kết hợp các công cụ nhân văn số (Digital Humanities) như khai phá ngữ liệu văn bản tự động (text mining) để lượng hóa tần suất xuất hiện của các trường từ vựng tôn giáo.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Ứng dụng phương pháp nhân văn số để phân tích định lượng mạng lưới biểu tượng tôn giáo trên kho ngữ liệu lớn (big corpus) văn xuôi Việt Nam từ 1975 đến nay.
• Hướng 2: Mở rộng nghiên cứu so sánh cảm quan Phật giáo trong tiểu thuyết Việt Nam với tiểu thuyết các nước Đông Nam Á (Thái Lan, Myanmar, Campuchia) và Đông Á (Nhật Bản, Hàn Quốc).
• Hướng 3: Khảo sát chiều kích giới và thần học nữ quyền (feminist theology) trong tiểu thuyết của các nhà văn nữ đương đại khi tiếp cận tín ngưỡng dân gian và tôn giáo.
• Hướng 4: Nghiên cứu tiếp nhận (reception theory) của độc giả thuộc các cộng đồng tôn giáo khác nhau đối với tiểu thuyết mang yếu tố giải thiêng.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra tác động học thuật sâu rộng với tiềm năng trích dẫn cao trong các công trình nghiên cứu về lý luận văn học, thi pháp học và văn hóa học tôn giáo tại Việt Nam. Về mặt xã hội, nghiên cứu góp phần giải tỏa các định kiến xơ cứng về tôn giáo từng tồn tại trong lịch sử phê bình văn học, thúc đẩy tinh thần đối thoại cởi mở, bao dung và tôn trọng tự do tín ngưỡng.

Trên trường quốc tế, công trình đóng vai trò là nhịp cầu tri thức, giới thiệu bức tranh đa diện và sự thăng hoa của đời sống tâm linh, văn hóa Việt Nam thời kỳ hậu Đổi mới đến cộng đồng học giả nghiên cứu Việt Nam học (Vietnamese Studies) và Tôn giáo - Văn học so sánh toàn cầu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một khung lý thuyết và phương pháp luận liên ngành chuẩn mực, gợi mở nhiều đề tài nghiên cứu chuyên sâu về các thể loại văn học khác.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu văn học: Khai thác tài liệu phân tích văn bản chuyên sâu để nâng cao chất lượng bài giảng và các công trình chuyên khảo về văn học Việt Nam đương đại.
• Giới sáng tác và phê bình văn học: Hiểu rõ cơ chế chuyển hóa chất liệu tâm linh vào tư duy nghệ thuật, thúc đẩy các thể nghiệm sáng tác tiểu thuyết mới.
• Cơ quan quản lý văn hóa và tôn giáo: Nắm bắt các chỉ số và dữ liệu thực chứng về tâm thức xã hội đương đại phục vụ công tác xây dựng chính sách văn hóa - văn nghệ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý luận độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã mở rộng thuyết phân tâm học tôn giáo nhân bản của Erich Fromm và lý thuyết đa thanh của Mikhail Bakhtin để định nghĩa lại "cảm quan tôn giáo" như một phạm trù thi pháp học nội tại của tiểu thuyết Đổi mới, chứ không thuần túy là việc phản ánh tôn giáo như một đối tượng ngoại tại.

2. Đột phá phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây? So với cách tiếp cận lịch sử - giáo lý đơn thuần của W. Tyler (1874) hay tiếp cận đạo đức học của Stopford Brooke (1901), luận án thiết lập ma trận phân tích cấu trúc 3 chiều (Triết học nền tảng - Chiều kích nội dung nhân sinh - Thi pháp biểu hiện không gian/ngôn ngữ/biểu tượng), kết hợp phương pháp thi pháp học với nhân học văn hóa.

3. Phát hiện bất ngờ và thú vị nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì? Đó là sự cùng tồn tại đầy nghịch lý nhưng thống nhất giữa cảm hứng "giải thiêng" trần tục hóa các biểu tượng thiêng liêng và cảm hứng "tái thiêng hóa" nỗi đau nhân thế, biến đức tin tâm linh thành cứu cánh duy nhất chữa lành chấn thương tâm lý sau chiến tranh và khủng hoảng giá trị thời hậu hiện đại.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (replication protocol) không? Có. Hệ thống tiêu chí phân loại tác phẩm, ma trận mã hóa chủ đề nhân vật (6 kiểu hình nhân vật tôn giáo) và khung phân tích biểu tượng tôn giáo được mô tả chi tiết, tạo điều kiện thuận lợi cho các nghiên cứu tiếp theo áp dụng nguyên vẹn quy trình này trên các thể loại văn học khác.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào? Tập trung phát triển hướng nghiên cứu thi pháp học tôn giáo so sánh khu vực Đông Á và ứng dụng phương pháp nhân văn số (Digital Humanities) để xử lý dữ liệu lớn về ngôn ngữ tôn giáo trong văn học Đông Nam Á.

Kết luận

1. Luận án xác lập một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về cảm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại, khẳng định đây là nhân tố cốt lõi thúc đẩy bước chuyển đổi hệ hình tư duy nghệ thuật sau năm 1986.
2. Công trình chứng minh tính đa dạng và chiều sâu nhân bản của các mô hình nhân vật tôn giáo, từ con người huyền thoại, con người sám hối đến con người hiện sinh mất niềm tin.
3. Luận án làm sáng tỏ thi pháp biểu hiện độc đáo thông qua sự dung hợp giữa hệ thống biểu tượng tôn giáo thế giới (Phật giáo, Kitô giáo) với tín ngưỡng Đạo Mẫu và tâm thức làng xã Việt Nam.
4. Nghiên cứu thực hiện bước tiến phương pháp luận liên ngành mẫu mực giữa lý luận văn học, thi pháp học cấu trúc và tôn giáo học văn hóa.
5. Luận án mở ra ba hướng nghiên cứu học thuật mới đầy tiềm năng: Nhân văn số trong nghiên cứu văn học tâm linh, Thần học văn học nữ quyền và Thi pháp học tôn giáo so sánh xuyên quốc gia.

Trích đoạn nội dung tài liệu

VIàN HÀN LÂM KHOA HàC Xà HàI VIàT NAM HàC VIàN KHOA HàC Xà HÞI LÊ SI NA CÀM QUAN TÔN GIÁO TRONG TIÂU THUY¾T VIàT NAM Đ¯¡NG Đ¾I Ngành: Lí luÁn vn hác Mã sß: 92 22 01 20 LUÀN ÁN TI¾N S) VN HàC Ng°ãi h°áng d¿n khoa hác: PGS.TS Nguyßn Đng Điáp Hà Nßi, 2023 LâI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan các kết quÁ trình bày trong luận án là công trình nghiên cứu của tôi d°ới sự h°ớng dẫn của cán bá h°ớng dẫn. Các nái dung đ°ợc nêu trong luận án có nguồn gốc rõ ràng, đ°ợc trích dẫn đ¿y đủ theo đúng quy đßnh. Các kết quÁ nghiên cứu trong luận án hoàn toàn trung thực, khách quan và ch°a từng đ°ợc công bố trong các công trình nào tr°ớc đó. Hà Nội, ngày tháng nm 2023 LÊ SI NA MĀC LĀC Mä ĐÄU.

TỔNG QUAN VÂN ĐÀ NGHIÊN CĄU. Tình hình nghiên cứu á n°ớc ngoài. Những công trình nghiên cứu về tôn giáo. Những nhà văn tiêu biểu viết về tôn giáo.

Tình hình nghiên cứu á Viát Nam. C¡ Sä LÝ LUÀN VÀ SĀ XUÂT HIàN CĂA CÀM QUAN TÔN GIÁO TRONG TIÂU THUY¾T VIàT NAM Đ¯¡NG Đ¾I. Những quan niám về tôn giáo và cÁm quan tôn giáo. Quan niám về tôn giáo.

Quan niám hợp nhÃt tôn giáo với tín ng°ỡng. Về khái niám <cÁm quan= và <cÁm quan tôn giáo=. C¢ sá lßch sử - xã hái, văn hóa - văn hác của cÁm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i. Mát số vÃn đề về tôn giáo á Viát Nam.

Mối quan há giữa tôn giáo với văn hác nghá thuật. Ành h°áng của tôn giáo trong văn hác Viát Nam. Những yếu tố Ánh h°áng đến cÁm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i. CÀM QUAN TÔN GIÁO TRONG TIÂU THUY¾T VIàT NAM Đ¯¡NG Đ¾I NHÌN TĆ SĀ PHÀN ÁNH VÀ CON NG¯âI VÀ TH¾ GIàI HIàN THĀC.

CÁm quan về con ng°ßi. Con ng°ßi đ°ợc huyền tho¿i hóa. Con ng°ßi mang niềm tin tôn giáo. Con ng°ßi trong mối quan há thián ác.

Con ng°ßi mÃt chúa - đổ vỡ niềm tin. Con ng°ßi khát váng. Con ng°ßi mang tinh th¿n giÁi thiêng tôn giáo. CÁm quan về thế giới hián thực.

Thế giới nhiều bÃt trắc, vô th°ßng. Thế giới thiêng liêng. Thế giới mang giáo lý và lß nghi. CÀM QUAN TÔN GIÁO NHÌN TĆ NGHà THUÀT BIÂU HIàN.

Biểu t°ợng Mẫu- nh° mát biểu t°ợng Tôn giáo bÁn đßa. Biểu t°ợng của Phật giáo .3 Biểu t°ợng của Thiên Chúa giáo. Ngôn ngữ Phật giáo. Ngôn ngữ Thiên Chúa giáo.

Không gian tôn giáo. Không gian Phật giáo. Không gian Thiên Chúa giáo .151 TÀI LIàU THAM KHÀO.153 DANH MĀC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CĄU CĂA TÁC GIÀ Đà CÔNG BÞ. Tính cÃp thi¿t căa đÁ tài 1.

Nhà nghiên cứu phân tâm hác Erich Fromm từng cho rằng: <VÃn đề tôn giáo không phÁi là vÃn đề Th°ợng đế mà là vÃn đề con ng°ßi=. Có thể nói, mßi mát t° t°áng tôn giáo từ khi ra đßi, dù quan niám hay đức tin có thể khác nhau nh°ng đều quan tâm đến những vÃn đề về khổ đau kiếp ng°ßi, h°ớng tới sự vß về xoa dßu và mong mỏi cuác sống tốt lành bình an cho muôn loài. Chính vì thế mà tôn giáo và văn hác đã có sự gặp gỡ, có mối t°¢ng thông, liên quan mật thiết với nhau. T° t°áng tôn giáo trá thành t° t°áng của văn hác.

Từ thßi cổ đ¿i, văn hác đã gắn liền với tôn giáo. Các tác phÁm nh° tr°ßng ca Ân Đá Ramayana và Mahabharata hay tr°ßng ca Iliad, Odisee của Hy L¿p thÃm đẫm tinh th¿n và hình Ánh tôn giáo. Trong thßi trung đ¿i, d°ới chế đá th¿n quyền, tôn giáo trá thành mát trong những chủ đề và c¢ sá chính của văn hác. Đến thßi Phục H°ng, phÁn ứng l¿i các giáo điều tôn giáo, phong trào nhân văn bắt đ¿u lÃy tôn giáo làm đối t°ợng giÁi thiêng của văn hác nghá thuật, điển hình là François Rabelais với bá tiểu thuyết nổi tiếng: Gargantua và Pantagruel, Dante với Thần khúc… Và tới thßi kì Khai sáng cho đến nay, truyền thống tôn giáo vẫn là mát trong những c¢ sá của t° t°áng văn hác mà chúng ta có thể bắt gặp trong các tác phÁm của những nhà văn lớn nh° Voltaire, Tolstoi, Dostoievski, Eco, Salman Rushdie, James Wood.

à Viát Nam, t° t°áng tôn giáo manh nha xuÃt hián trong văn hác dân gian, đến thßi kì văn hác trung đ¿i tôn giáo cũng đã có tác đáng khá rõ. Những t° t°áng của thßi đ¿i nh° Nho giáo, Phật giáo đ°ợc dàn trÁi trong rÃt nhiều những tác phÁm, thể hián rõ t° t°áng của chủ nghĩa nhân văn, t° t°áng ngợi ca cái đẹp, cái thián, phê phán cái xÃu, cái ác; đề cao giá trß của con ng°ßi, đề cao hiếu đ¿o, cùng với đó là °ớc váng h°ớng đến tình yêu tự do và h¿nh phúc lứa đôi. Đến thßi hián đ¿i, nhiều tôn giáo mới xuÃt hián á Viát Nam, đặc biát là Kitô giáo, t¿o thêm nguồn cÁm hứng cho sáng tác văn hác. Kết hợp tôn giáo với tín ng°ỡng truyền thống, văn hác đ¿u thế kỷ XX đã đem 1 đến mát bức tranh tôn giáo đa sắc cho nền văn hác Viát Nam, trong đó đặc biát có sự đóng góp của mát số trào l°u văn hác nh° Th¢ Mới, tiểu thuyết Tự lực Văn đoàn.

Tiếp nối truyền thống Ãy, tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i cũng đã Ánh h°áng sâu sắc và đ°a tôn giáo trá thành mát thành tố quan tráng của nghá thuật tiểu thuyết, vừa mang tính quy ph¿m vừa mang tính thế tục sâu sắc. Trong xu h°ớng cách tân m¿nh mẽ của văn hác Viát Nam thßi kì Đổi mới, tiểu thuyết đ°ợc xem là mát thể lo¿i năng đáng, đóng vai trò chủ đ¿o trong viác chiếm lĩnh, cắt nghĩa hián thực phức t¿p, khám phá thế giới tinh th¿n bí Án và đßi sống nái tâm phong phú của con ng°ßi. Sau năm 1986, trong không gian sáng t¿o mới, có rÃt nhiều vÃn đề g¿n gũi từng bß g¿t bỏ, chôn vùi đ°ợc quan tâm trá l¿i. Sự dân chủ hóa trong đßi sống và trong văn hác nghá thuật khiến cho các đề tài, chủ đề, cÁm hứng đ°ợc hián dián mát cách đ¿y đủ, sâu sắc.

Chính nhß điều này mà tôn giáo đã có c¢ hái trá thành mát thành tố nghá thuật, mát chÃt liáu quan tráng trong t° duy của nhà văn, chi phối cái nhìn về con ng°ßi và thế giới cũng nh° nghá thuật trong tác phÁm. Sự xuÃt hián đ¿y dụng ý của những yếu tố tôn giáo trong các sáng tác của BÁo Ninh, Nguyßn Xuân Khánh, Võ Thß HÁo, Nguyßn Bình Ph°¢ng, T¿ Duy Anh, Hồ Anh Thái, Nguyßn Viát Hà, Vũ Huy Anh, … ngày càng thu hút đ°ợc sự quan tâm, đón đợi của ng°ßi đác. Mát mặt, nó không chỉ phÁn ánh những vÃn đề văn hóa, xã hái, khung tri thức, thÁm mĩ thßi đ¿i mà còn là mát trong những biểu hián của sự thay đổi quan niám thÁm mĩ về thế giới và con ng°ßi, làm nên dÃu Ãn đặc biát của tiểu thuyết đ°¢ng đ¿i. Từ đó, các nhà tiểu thuyết đã má ráng khÁ năng và ph¿m vi chiếm lĩnh hián thực, đem đến cái nhìn nhiều chiều về con ng°ßi trong xu h°ớng đối tho¿i với các giá trß cũ, mang l¿i tính dân chủ cho văn hác.

Trong thßi gian qua, giới nghiên cứu văn hác của Viát Nam đã có sự quan tâm nhÃt đßnh đến mối quan há giữa tôn giáo với văn hác. Từ tr°ớc năm 1975 đã xuÃt hián các khuynh h°ớng phê bình văn hác á miền Nam chßu Ánh h°áng t° t°áng tôn giáo. Sau 1986, giới nghiên cứu vẫn tiếp tục quan tâm đến vÃn đề này. Tuy nhiên, cho đến nay ch°a có mát công trình nào nghiên cứu 2 chuyên sâu về cÁm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i.

Chính vì thế chúng tôi chán đề tài <CÁm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i=, với mong muốn đóng góp mát cách hiểu về cÁm quan tôn giáo trong văn hác nói chung và trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i nói riêng. Māc đích và nhiám vā nghiên cąu 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích của luận án là tìm hiểu quá trình hình thành nên cÁm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i, làm sáng tỏ những nét đác đáo của cÁm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i trên các bình dián: nái dung và ph°¢ng thức thể hián; xác đßnh những tiếp nối, bổ sung của yếu tố này từ văn hác truyền thống đến hián đ¿i; từ đó, góp ph¿n nhận dián, đánh giá đ¿y đủ h¢n thành tựu và đóng góp của tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i mang cÁm quan tôn giáo đối với sự vận đáng và phát triển của Văn hác Viát Nam. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đ¿t đ°ợc mục đích trên, luận án đặt ra và thực hián các nhiám vụ sau: - Làm rõ khái niám cÁm quan và cÁm quan tôn giáo nh° những công cụ nền tÁng làm c¢ sá ph°¢ng pháp luận cho luận án.

- ThÃy đ°ợc quá trình hình thành nên cÁm quan tôn giáo trong văn hác nói chung cũng nh° trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i nói riêng. - Tìm hiểu cÁm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i trên các bình dián: sự phÁn ánh hián thực, con ng°ßi, nghá thuật biểu hián. Đßi t°ÿng và ph¿m vi nghiên cąu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối t°ợng nghiên cứu của luận án là cÁm quan tôn giáo trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i.

Phạm vi nghiên cứu: Trong văn hác Viát Nam, khái niám đương đại đ°ợc sử dụng để chỉ giai đo¿n văn hác từ sau năm 1975 hoặc từ sau thßi kì Đổi mới 1986 cho đến nay. Ph¿m vi nghiên cứu của luận án bao gồm mát số tiểu thuyết có dÃu Ãn tôn 3 giáo rõ nét từ sau năm 1986, có đối chiếu so sánh với tiểu thuyết tr°ớc Đổi mới. Chúng tôi sẽ tập trung khÁo sát những tiểu thuyết đặc sắc, mang đậm cÁm quan tôn giáo của các tác giÁ tiêu biểu nh°: Nguyßn Xuân Khánh, Võ Thß HÁo, BÁo Ninh, Hoàng Minh T°ßng, Hồ Anh Thái, Nguyßn Viát Hà, Nguyßn Bình Ph°¢ng, Vũ Huy Anh … Luận án nghiên cứu bao quát hai nguồn t° t°áng tôn giáo nổi bật trong tiểu thuyết Viát Nam đ°¢ng đ¿i là Phật giáo và Ki tô giáo. Ph°¢ng pháp nghiên cąu Luận án vận dụng nhiều ph°¢ng pháp nghiên cứu khác nhau, bao gồm: 4.

Ph°¢ng pháp tiếp cận thi pháp hác: là ph°¢ng pháp nghiên cứu chính của luận án. Chúng tôi vận dụng ph°¢ng pháp này để khám phá, lí giÁi những đặc sắc của cÁm quan tôn giáo trong tiểu thuyết trên các bình dián thi pháp: nái dung và ph°¢ng thức thể hián.