Luận văn thạc sĩ về cải tiến quy định pháp luật tố tụng hình sự và thu thập chứng cứ

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích hoàn thiện quy định của pháp luật tố tụng hình sự về thu thập chứng cứ, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực

• Người hướng dẫn: TS. Bùi Kiên Điện
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự
• Đề tài: Cải Tiến Quy Định Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự Về Thu Thập Chứng Cứ
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THU THẬP CHỨNG CỨ TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ
• 1.1. Khái niệm thu thập chứng cứ
• 1.2. Chủ thể thu thập chứng cứ
• 1.3. Nguyên tắc thu thập chứng cứ
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TIỄN ÁP DỤNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ THU THẬP CHỨNG CỨ VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ, BIỆN PHÁP NHẰM ĐẢM BẢO THỰC HIỆN HIỆU QUẢ QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ THU THẬP CHỨNG CỨ
• 2.1. Thực tiễn áp dụng quy định của PLTTHS về thu thập chứng cứ trong giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử của các cơ quan THTT
• 2.2. Một số kiến nghị, biện pháp nhằm hoàn thiện, đảm bảo thực hiện hiệu quả quy định của PLTTHS về thu thập chứng cứ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Khái niệm và vai trò của thu thập chứng cứ

Thu thập chứng cứ là một hoạt động quan trọng trong quy trình tố tụng hình sự. Quy định pháp luật về thu thập chứng cứ không chỉ xác định ai có quyền thực hiện hoạt động này mà còn quy định cách thức và nguyên tắc thực hiện. Chứng cứ hình sự được coi là nền tảng cho việc chứng minh tội phạm, và việc thu thập chứng cứ phải tuân thủ các quy định của pháp luật hình sự. Theo đó, các cơ quan điều tra, kiểm sát và tòa án có trách nhiệm trong việc thu thập và bảo quản chứng cứ. Việc thu thập chứng cứ không chỉ đơn thuần là hoạt động kỹ thuật mà còn là một phần của quá trình bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan, đặc biệt là quyền của bị cáo. Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cải tiến quy định pháp luật để đảm bảo tính hợp pháp và hiệu quả trong hoạt động thu thập chứng cứ.

1.1. Chủ thể thu thập chứng cứ

Chủ thể thu thập chứng cứ trong tố tụng hình sự bao gồm các cơ quan nhà nước có thẩm quyền như cơ quan điều tra, cơ quan công tố, và tòa án. Mỗi chủ thể này có vai trò và trách nhiệm riêng trong việc thu thập chứng cứ. Nguyên tắc thu thập chứng cứ yêu cầu rằng chỉ những chủ thể được pháp luật quy định mới có quyền thực hiện hoạt động này. Điều này nhằm bảo đảm rằng mọi chứng cứ thu thập được đều hợp pháp và có giá trị trong quá trình xét xử. Việc xác định rõ ràng chủ thể thu thập chứng cứ không chỉ giúp nâng cao hiệu quả của hoạt động tố tụng mà còn bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan, đặc biệt là quyền của bị cáo trong việc được bảo vệ trước pháp luật.

II. Nguyên tắc thu thập chứng cứ

Nguyên tắc thu thập chứng cứ là những quy định cơ bản mà mọi hoạt động thu thập chứng cứ phải tuân thủ. Pháp luật hình sự quy định rằng việc thu thập chứng cứ phải đảm bảo tính hợp pháp, khách quan và toàn diện. Nguyên tắc pháp chế yêu cầu rằng chỉ những chủ thể được pháp luật quy định mới có quyền thu thập chứng cứ. Điều này giúp ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật trong quá trình thu thập chứng cứ. Ngoài ra, nguyên tắc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên tham gia tố tụng cũng cần được đảm bảo. Việc tuân thủ các nguyên tắc này không chỉ giúp nâng cao chất lượng chứng cứ mà còn bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan trong quá trình tố tụng.

2.1. Nguyên tắc hợp pháp

Nguyên tắc hợp pháp trong thu thập chứng cứ yêu cầu rằng mọi hoạt động thu thập chứng cứ phải được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật tố tụng hình sự. Điều này có nghĩa là các cơ quan có thẩm quyền phải tuân thủ các quy trình và thủ tục đã được quy định. Việc vi phạm nguyên tắc này có thể dẫn đến việc chứng cứ thu thập được không được chấp nhận trong quá trình xét xử. Do đó, việc cải tiến quy định pháp luật về thu thập chứng cứ là cần thiết để đảm bảo rằng mọi hoạt động thu thập chứng cứ đều diễn ra trong khuôn khổ pháp luật, từ đó nâng cao tính hiệu quả và công bằng trong quá trình tố tụng.

III. Thực tiễn áp dụng quy định pháp luật về thu thập chứng cứ

Thực tiễn áp dụng quy định pháp luật về thu thập chứng cứ trong tố tụng hình sự tại Việt Nam cho thấy nhiều vấn đề cần được cải thiện. Mặc dù các quy định hiện hành đã góp phần vào việc giải quyết các vụ án hình sự, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế trong việc thực hiện. Các cơ quan điều tra và công tố thường gặp khó khăn trong việc thu thập chứng cứ do thiếu sự hướng dẫn cụ thể và đồng bộ từ pháp luật. Điều này dẫn đến tình trạng thu thập chứng cứ không đầy đủ, ảnh hưởng đến chất lượng của các vụ án. Việc cải tiến quy định pháp luật về thu thập chứng cứ không chỉ giúp nâng cao hiệu quả công tác điều tra mà còn bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan trong tố tụng.

3.1. Những khó khăn trong thực tiễn

Trong thực tiễn, các cơ quan điều tra thường gặp khó khăn trong việc thu thập chứng cứ do nhiều nguyên nhân khác nhau. Một trong những nguyên nhân chính là sự thiếu hụt về nguồn lực và trang thiết bị cần thiết cho việc thu thập chứng cứ. Ngoài ra, việc thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan trong quá trình thu thập chứng cứ cũng là một vấn đề lớn. Điều này dẫn đến việc chứng cứ thu thập được không đầy đủ hoặc không chính xác, ảnh hưởng đến kết quả của quá trình tố tụng. Do đó, việc cải tiến quy định pháp luật về thu thập chứng cứ là cần thiết để đảm bảo rằng các cơ quan có thẩm quyền có đủ điều kiện và phương tiện để thực hiện nhiệm vụ của mình một cách hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thu thập chứng cứ trong tố tụng hình sự là hoạt động đầu tiên và then chốt trong quá trình chứng minh tội phạm, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả điều tra, truy tố và xét xử. Theo báo cáo của ngành tư pháp, tỷ lệ án trả hồ sơ để điều tra bổ sung trong giai đoạn 2005-2008 dao động khoảng 4,87% đến 5,86%, trong khi tỷ lệ án bị hủy để điều tra, xét xử lại theo trình tự giám đốc thẩm chỉ chiếm từ 0,38% đến 0,49%. Những con số này phản ánh phần nào chất lượng thu thập chứng cứ và công tác giải quyết vụ án hình sự tại Việt Nam. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy vẫn tồn tại nhiều hạn chế trong quy định pháp luật và áp dụng pháp luật về thu thập chứng cứ, dẫn đến việc xử lý vụ án chưa triệt để, gây ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên liên quan.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phân tích, đánh giá thực trạng quy định pháp luật tố tụng hình sự về thu thập chứng cứ tại Việt Nam từ khi Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) năm 2003 có hiệu lực đến nay, đồng thời đề xuất các giải pháp hoàn thiện nhằm nâng cao hiệu quả công tác thu thập chứng cứ trong các giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các quy định của BLTTHS năm 2003 và các văn bản hướng dẫn liên quan, cùng với thực tiễn áp dụng tại các cơ quan tiến hành tố tụng trên toàn quốc.

Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc góp phần hoàn thiện hành lang pháp lý, đảm bảo quyền con người, quyền công dân trong tố tụng hình sự, đồng thời nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác đấu tranh phòng chống tội phạm, giảm thiểu án oan sai và bỏ lọt tội phạm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác-Lênin, kết hợp tư tưởng Hồ Chí Minh về công lý và pháp luật. Hai lý thuyết trọng tâm được áp dụng là:

• Lý thuyết về quá trình chứng minh tội phạm trong tố tụng hình sự, trong đó thu thập chứng cứ là giai đoạn đầu tiên, bao gồm các hoạt động phát hiện, ghi nhận, thu giữ và bảo quản chứng cứ.
• Lý thuyết về nguyên tắc pháp chế và quyền con người trong tố tụng hình sự, nhấn mạnh việc thu thập chứng cứ phải tuân thủ nguyên tắc pháp chế, đảm bảo quyền bất khả xâm phạm về chỗ ở, bí mật thư tín, điện thoại của công dân.

Các khái niệm chính được làm rõ gồm: chủ thể thu thập chứng cứ, nguyên tắc thu thập chứng cứ (pháp chế, nhanh chóng-kịp thời, khách quan-toàn diện-đầy đủ, bảo vệ quyền con người), biện pháp thu thập chứng cứ (khám nghiệm hiện trường, hỏi cung, trưng cầu giám định, thu giữ vật chứng), và đặc điểm thu thập chứng cứ ở các giai đoạn tố tụng (điều tra, truy tố, xét xử).

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

• Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Thu thập, phân tích các văn bản pháp luật, tài liệu khoa học, báo cáo ngành liên quan đến thu thập chứng cứ trong tố tụng hình sự.
• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Đánh giá các quy định pháp luật và thực tiễn áp dụng, tổng hợp các vấn đề tồn tại và nguyên nhân.
• Phương pháp so sánh, đối chiếu: So sánh quy định pháp luật Việt Nam với một số quốc gia có hệ thống tố tụng hình sự tương đồng để rút ra bài học kinh nghiệm.
• Phương pháp khảo sát thực tế: Thu thập số liệu về án trả hồ sơ, án hủy để điều tra lại, các vụ án điển hình có sai sót trong thu thập chứng cứ nhằm minh họa cho các vấn đề nghiên cứu.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm hồ sơ vụ án, báo cáo của Viện Kiểm sát và Tòa án nhân dân trên toàn quốc trong giai đoạn 2005-2008, cùng các trường hợp điển hình được phân tích chi tiết. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu tiêu biểu đại diện cho các loại vụ án và các cơ quan tiến hành tố tụng. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2003 đến 2010, phù hợp với hiệu lực của BLTTHS năm 2003.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Chủ thể thu thập chứng cứ chưa được quy định rõ ràng và thống nhất
   BLTTHS năm 2003 quy định chủ thể thu thập chứng cứ là các cơ quan tiến hành tố tụng như Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, nhưng thực tế còn có sự tham gia của các cá nhân không có tư cách tố tụng như cán bộ điều tra, kiểm tra viên. Điều này dẫn đến việc đánh giá tính hợp pháp của chứng cứ gặp khó khăn. Tỷ lệ án trả hồ sơ để điều tra bổ sung chiếm khoảng 5,48%, phần lớn do thiếu hoặc sai sót trong thu thập chứng cứ.

2. Vi phạm nguyên tắc thu thập chứng cứ phổ biến trong thực tiễn
   Các vi phạm thường gặp gồm không tuân thủ trình tự, thủ tục thu thập chứng cứ, không có người chứng kiến khách quan khi khám nghiệm hiện trường, ép cung, mớm cung, ghi lời khai không trung thực. Ví dụ, trong vụ án hiếp dâm trẻ em tại Na Hang, biên bản khám nghiệm hiện trường không mô tả chi tiết, dẫn đến mâu thuẫn trong lời khai và phải hủy án để điều tra lại.

3. Biện pháp thu thập chứng cứ chưa được áp dụng đầy đủ và hiệu quả
   Một số biện pháp như khám nghiệm hiện trường, trưng cầu giám định, hỏi cung bị can chưa được thực hiện kịp thời hoặc đúng quy định, ảnh hưởng đến tính khách quan và toàn diện của chứng cứ. Tỷ lệ án bị hủy để điều tra lại dao động từ 0,38% đến 0,49%, phản ánh những hạn chế trong công tác thu thập chứng cứ.

4. Quyền thu thập chứng cứ của người bào chữa còn hạn chế
   Người bào chữa chỉ được hỏi người bị tạm giữ, bị can khi được Điều tra viên đồng ý, dẫn đến việc quyền này không được thực hiện đầy đủ, ảnh hưởng đến quyền bào chữa và tính công bằng trong tố tụng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của các hạn chế trên xuất phát từ quy định pháp luật chưa đồng bộ, thiếu rõ ràng về chủ thể và biện pháp thu thập chứng cứ, cũng như sự thiếu thống nhất trong áp dụng pháp luật tại các cơ quan tiến hành tố tụng. So với một số quốc gia có hệ thống tố tụng hình sự phát triển, Việt Nam còn hạn chế trong việc mở rộng quyền thu thập chứng cứ cho các bên liên quan, đặc biệt là người bào chữa.

Việc không tuân thủ nguyên tắc pháp chế và nguyên tắc khách quan, toàn diện, đầy đủ trong thu thập chứng cứ dẫn đến sai sót trong quá trình giải quyết vụ án, làm giảm hiệu quả công tác tố tụng và ảnh hưởng đến quyền lợi của công dân. Các biểu đồ so sánh tỷ lệ án trả hồ sơ và án hủy án theo từng năm cho thấy xu hướng ổn định nhưng vẫn còn tiềm ẩn rủi ro do thu thập chứng cứ chưa hoàn thiện.

Kết quả nghiên cứu khẳng định tầm quan trọng của việc hoàn thiện quy định pháp luật tố tụng hình sự về thu thập chứng cứ, đồng thời nâng cao nhận thức và năng lực của các chủ thể tiến hành tố tụng nhằm đảm bảo tính hợp pháp, khách quan và hiệu quả trong công tác thu thập chứng cứ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện quy định pháp luật về chủ thể thu thập chứng cứ
   Cần quy định rõ ràng, thống nhất về chủ thể có quyền và nghĩa vụ thu thập chứng cứ, bao gồm Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, người bào chữa và các cơ quan có thẩm quyền khác. Bổ sung quy định về trách nhiệm của các chủ thể trong việc tạo điều kiện cho người bào chữa thực hiện quyền thu thập chứng cứ. Thời gian thực hiện: 1-2 năm, chủ thể thực hiện: Bộ Tư pháp, Quốc hội.

2. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nghiệp vụ cho các chủ thể tiến hành tố tụng
   Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về nguyên tắc, biện pháp thu thập chứng cứ, kỹ năng ghi nhận, bảo quản chứng cứ, đặc biệt chú trọng phòng chống vi phạm như ép cung, mớm cung. Thời gian thực hiện: liên tục hàng năm, chủ thể thực hiện: Bộ Công an, Viện Kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân.

3. Xây dựng hệ thống giám sát, kiểm tra việc thu thập chứng cứ
   Thiết lập cơ chế giám sát độc lập, kiểm tra định kỳ và đột xuất hoạt động thu thập chứng cứ tại các cơ quan tiến hành tố tụng nhằm phát hiện và xử lý kịp thời các vi phạm. Thời gian thực hiện: 1 năm, chủ thể thực hiện: Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, Thanh tra Bộ Công an.

4. Cải tiến thủ tục, biện pháp thu thập chứng cứ phù hợp với thực tiễn
   Rà soát, bổ sung các biện pháp thu thập chứng cứ hiện đại, áp dụng công nghệ kỹ thuật số, đồng thời đơn giản hóa thủ tục để đảm bảo nhanh chóng, kịp thời và có trọng tâm. Thời gian thực hiện: 2 năm, chủ thể thực hiện: Bộ Công an, Bộ Tư pháp.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ điều tra, kiểm sát viên, thẩm phán
   Nâng cao hiểu biết về quy định pháp luật và thực tiễn thu thập chứng cứ, từ đó nâng cao chất lượng công tác điều tra, truy tố, xét xử.

2. Luật sư và người bào chữa
   Hiểu rõ quyền và nghĩa vụ trong việc thu thập chứng cứ, từ đó bảo vệ quyền lợi hợp pháp của thân chủ hiệu quả hơn.

3. Nhà nghiên cứu, giảng viên luật
   Cung cấp tài liệu tham khảo khoa học, cập nhật kiến thức về pháp luật tố tụng hình sự và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam.

4. Cơ quan xây dựng pháp luật và quản lý tư pháp
   Là cơ sở để hoàn thiện chính sách, pháp luật tố tụng hình sự, góp phần cải cách tư pháp và nâng cao hiệu quả công tác tư pháp.

Câu hỏi thường gặp

1. Thu thập chứng cứ trong tố tụng hình sự gồm những hoạt động nào?
   Thu thập chứng cứ bao gồm phát hiện, ghi nhận, thu giữ và bảo quản chứng cứ. Đây là các bước liên tục, có tính trình tự nhằm đảm bảo chứng cứ được thu thập đầy đủ, khách quan và hợp pháp.

2. Ai là chủ thể có quyền thu thập chứng cứ theo pháp luật Việt Nam?
   Chủ thể chính gồm Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm và người bào chữa trong phạm vi nhất định. Ngoài ra, một số cơ quan như Bộ đội biên phòng, Hải quan cũng được giao nhiệm vụ thu thập chứng cứ trong phạm vi chuyên ngành.

3. Nguyên tắc quan trọng nhất trong thu thập chứng cứ là gì?
   Nguyên tắc pháp chế là cơ sở, đảm bảo thu thập chứng cứ phải tuân thủ pháp luật, chỉ sử dụng biện pháp được quy định và thực hiện đúng trình tự, thủ tục. Bên cạnh đó, nguyên tắc khách quan, toàn diện, đầy đủ và nhanh chóng-kịp thời cũng rất quan trọng.

4. Tại sao việc thu thập chứng cứ của người bào chữa còn hạn chế?
   Do quy định pháp luật hiện hành yêu cầu phải có sự đồng ý của Điều tra viên mới được hỏi người bị tạm giữ, bị can, dẫn đến việc quyền này không được thực hiện đầy đủ, ảnh hưởng đến quyền bào chữa.

5. Làm thế nào để nâng cao hiệu quả thu thập chứng cứ trong thực tiễn?
   Cần hoàn thiện quy định pháp luật, tăng cường đào tạo nghiệp vụ, xây dựng cơ chế giám sát chặt chẽ và áp dụng công nghệ hiện đại trong thu thập, bảo quản chứng cứ nhằm đảm bảo tính khách quan, toàn diện và kịp thời.

Kết luận

• Thu thập chứng cứ là giai đoạn đầu tiên và quan trọng nhất trong quá trình chứng minh tội phạm, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giải quyết vụ án hình sự.
• Quy định pháp luật tố tụng hình sự về thu thập chứng cứ đã có nhiều tiến bộ nhưng còn tồn tại những hạn chế về chủ thể, biện pháp và nguyên tắc áp dụng.
• Thực tiễn áp dụng cho thấy còn nhiều vi phạm, sai sót trong thu thập chứng cứ, dẫn đến tỷ lệ án trả hồ sơ và án hủy án để điều tra lại vẫn còn.
• Luận văn đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực nghiệp vụ và xây dựng cơ chế giám sát nhằm đảm bảo thu thập chứng cứ hiệu quả, khách quan và hợp pháp.
• Các bước tiếp theo cần tập trung vào việc triển khai các kiến nghị, đồng thời nghiên cứu sâu hơn về ứng dụng công nghệ trong thu thập chứng cứ để đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp hiện đại.

Hành động ngay hôm nay: Các cơ quan tiến hành tố tụng và nhà làm luật cần phối hợp triển khai các đề xuất nhằm nâng cao chất lượng thu thập chứng cứ, góp phần xây dựng nền tư pháp công bằng, minh bạch và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu, Phần nội dung, Phần kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo. PHAN NỘI DUNG Được kết cấu thành hai chương với nội dung cụ thể như sau: Chương |: Những vấn dé chung về thu thập chứng cứ trong tố tụng hình sự. Chương 2: Thực tiễn áp dụng quy định của pháp luật tố tụng hình sự về thu thập chứng cứ và một số kiến nghị, biện pháp nhằm hoàn thiện, đảm bảo thực hiện hiệu quả quy định của pháp luật tố tụng hình sự về thu thập chứng cứ. CHUONG | NHUNG VAN DE CHUNG VE THU THAP CHUNG CU TRONG TO TUNG HINH SU 1.

Khai niệm thu thập chứng cứ 1. Chủ thể thu thập chứng cứ Một quan hệ PLTTHS bao giờ cũng được cấu thành bởi ba yếu to do là: Chủ thể, khách thé và nội dung. Trong quá trình giải quyết vụ án hình sự, rất nhiều loại quan hệ PLTTHS được hình thành. Sự đa dạng của các mồi quan hệ nay bị chi phối bởi sự đa dang trong từng yếu tố cau thành nên nó.

Biéu hiện ra bên ngoài của quan hệ PLTTHS là hoạt động TTHS được thực hiện bởi một hoặc một số chủ thê nhất định. Thu thập chứng cứ là một dạng hoạt động TTHS được hình thành trong một quan hệ PLTTHS nhất định. Do vậy, cũng như các hoạt động TTHS khác, ngoài 2 yếu tố khách thé và nội dung, nó còn có yêu tố chủ thé với tư cách là người thực hiện nó. Tuy nhiên, không phải ai cũng có thé trở thành chủ thé của hoạt động nay ma cần phải có sự thừa nhận của PLTTHS vẻ quyền và nghĩa vụ trong việc thu thập chứng cứ va có khả năng thực hiện quyền và nghĩa vụ ấy.

Như vậy, chu thé thu thập ching cứ là một hoặc một số người được PLTTHS quy định có quyên và nghĩa vụ thực hiện việc thu thập chứng cứ và có kha năng thực hiện quyên và nghĩa vụ này. Tổng quát các mô hình TTHS trên thé giới, có thể thấy quan điểm về chủ thể thu thập chứng cứ ở các giai đoạn lịch sử khác nhau trong các kiểu TTHS khác nhau là không đồng nhất. Tén tại trong lịch sử TTHS có bốn kiểu TTHS, đó là: Kiểu TTHS cáo buộc; kiểu TTHS xét hỏi; kiểu TTHS tranh tụng; kiểu TTHS xét hỏi- tranh tụng (kiểu TTHS pha trộn). Trong kiểu TTHS cáo buộc, nghĩa vụ chứng minh tội phạm thuộc về người tô cáo và người bị tô cáo.

Do vậy, để bảo vệ lợi ích cho mình, các bên tham gia đều tự phải thực hiện việc thu thập chứng cứ. Nhà nước chi chủ động, tích cực thu thập chứng cứ trong những vụ án xâm hại tới lợi ích của giai cấp mình còn trong các trường hợp khác thì thụ động, thờ ơ, thậm chí chấp nhận việc tự xử của các bên. Trong kiểu TTHS xét hỏi, đại diện cho nha nước là quan toà giữ vai trò trọng tâm của TTHS vừa làm nhiệm vụ điều tra vừa làm nhiệm vụ buộc tội, xét xử nên việc thu thập chứng cứ chi do quan toà thực hiện. Sau nay do có sự phân công, phân nhiệm trong nghĩa vụ chứng minh vụ án hình sự thì việc thu thập chứng cứ được san sẻ cho CQĐT và co quan công tố.

Trong kiểu TTHS xét hỏi- tranh tụng thấm phán vẫn giữ vai trò trong việc thẩm vấn lại những chứng cứ được thu thập bởi CQĐT, cơ quan công tố ở các giai đoạn tố tụng trước đó nhưng đồng thời lại tạo điều kiện cho các bên được tranh luận, đối đáp những ý kiến được đưa ra nhằm làm sáng tỏ vụ án; tiếp nhận tài liệu, đồ vật do những người tham gia tố tụng cung cấp. Trong kiểu TTHS tranh tụng, quyên thu thập chứng cứ của các bên được pháp luật thừa nhận là gần ngang nhau biểu hiện rõ nét ở việc nếu bên buộc tội, đại diện là cơ quan công tố dang sau có một lực lượng cảnh sát có quyên áp dụng mọi biện pháp điêu tra dé thu thập chứng cứ thì bên gỡ tội, đại diện là Luật sư, được sử dụng một số biện pháp điều tra nhất định, có tính khả thi cao. Toà án không thu thập chứng cứ mà chỉ đóng vai trò trung gian, như một trọng tài, không tiếp cận hỗ sơ, không tham gia thấm van mà chỉ đưa ra phán quyết trên cơ sở lập luận của các bên. Trên cơ sở nghĩa vụ chứng minh tội phạm, có thẻ phân loại chủ thể thu thập chứng cứ thành hai loại: - Chủ thể có quyền và nghĩa vụ thu thập chứng cứ (đó là các chủ thể có trách nhiệm, nghĩa vụ chứng minh tội phạm).

- Chủ thể có quyền thu thập chứng cứ (đó là các chủ thể không có nghĩa vụ chứng minh tội phạm nhưng có quyền đưa ra các tài liệu, đồ vật liên quan đến vụ án). 9 Theo quy định của PLTTHS Việt Nam, phù hợp với đặc điểm của kiểu tố tụng thẩm vấn- tranh tụng, thuộc loại chủ thể thứ nhất bao gồm các cơ quan THTT thực hiện việc thu thập chứng cứ thông qua các Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán, Hội thẩm. Ngoài ra, còn một số cơ quan khác đượcgiao nhiệm vụ tiến hành điều tra, thu thập chứng cứ ban đầu như Bộ đội biên phòng, Hải quan, Kiểm Lâm, lực lượng cảnh sát biển, các cơ quan khác trong Quân đội nhân dân, Công an nhân dân; thuộc loại chủ thể thứ hai là Người bào chữa. Như vậy, ở mỗi kiểu TTHS khác nhau nói chung và ở PLTTHS ở mỗi quốc gia nói riêng có những sự ghi nhận khác nhau vẻ chủ thể thu thập chứng cứ.

Pham vi các chủ thê này có thé mở rộng cũng có thé thu hẹp tuỳ thuộc vào từng giai đoạn phát triển cụ thé của xã hội loài người, tuỳ vào cách thức tổ chức quyền lực nhà nước mà mỗi quốc gia lựa chọn, vào mức độ dân chủ trong xã hội, vào trình độ dân trí và y thức pháp luật của quần chúng nhân dân [12, tr. Điều nay làm nên sự đa dạng của pháp luật tổ hình sự trên thé giới trong quy định vẻ chủ thé thu thập chứng cứ. Nguyên tắc thu thập chứng cứ Bất kỳ hoạt động nhận thức hay hoạt động thực thực tiễn nào của con người muốn đi đúng hướng và đạt hiệu quả cao thì đều cần có những phương châm, định hướng nhất định. Không phải ngẫu nhiên các phương châm, định hướng nay tổn tại sẵn trong hoạt động tư duy và hoạt động thực tiễn của con người mà nó là kết quả của một quá trình đúc rút kinh nghiệm, nghiên cứu khoa học lâu dài của xã hội loài người [2, tr.

Những phương châm, định hướng này được khoa học xã hội được gọi là nguyên tắc. Hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn của con người trong thé giới khách quan rất đa dạng và phong phú. Chính sự đa dạng và phong phú này đã làm nên sự đa dạng và phong phú trong việc hình thành các nguyên tắc. Có thể là nguyên tắc chung điều chỉnh, chỉ phối bao trùm lên tất cả những hoạt động của con người, cũng có thê là nguyên tac riêng, nguyên tac đặc thu cho 10 một hoạt động trong một lĩnh vực riêng biệt nhất định.

Thu thập chứng cứ là một dạng của hoạt động TTHS nên nó cũng chịu sự chi phối, dẫn dắt bởi những nguyên tắc chung của PLTTHS. Ngoài ra, do có những đặc điểm riéng khác biệt so với các hoạt động tố tụng khác nên thu thập chứng cứ còn chịu sự chi phối, dẫn dắt, định hướng của những nguyên tắc riêng- nguyên tắc đặc thù. Cơ sở của việc hình thành các nguyên tắc của bất kỳ hoạt động nào cũng đều dựa trên những yếu tố chủ quan và khách quan cũng như mục đích mà hoạt động đó cần đạt được. Do đó, hoạt động thu thập chứng cứ trong TTHS, theo chúng tôi, cần phải đảm bảo các nguyên tắc sau: Thứ nhất: Nguyên tắc pháp chế Đây là nguyên tắc chung áp dụng cho tất cả các hoạt động của các chủ thé tham gia vào quan hệ pháp luật được pháp luật điều chỉnh.

Vận dụng nguyên tắc này vào hoạt động thu thập chứng cứ cần đáp ứng được các yêu cầu sau: - Chỉ những chủ thé được pháp luật tổ tụng hình sự quy định mới có quyên thu thập chứng cứ. - Các chủ thê thu thập chứng cứ chỉ được sử dụng những biện pháp thu thập chứng cứ do PLTTHS quy định. - Việc thu thập chứng cứ phải được tiễn hành theo trình tự, thủ tục do PLTTHS quy định. Thứ hai: Nguyên tắc nhanh chóng, kịp thời có trọng tâm.

Tội phạm được thực hiện trong quá khứ, việc phát hiện nó chỉ có thể dựa vào những dấu vết đề lại trên đối tượng mà nó tác động. Có thé là dau vết vật chất như dấu bàn chân, dấu vân tay ở môi trường mà nó thực hiện, dấu vết ở những phương tiện, công cụ phạm tội hoặc dấu vết phi vật chất như trong trí nhớ của người trực tiếp tri giác nó hoặc của người được người tri giác về tội phạm kê lại. Tuy nhiên, từ khi thực hiện tội phạm đến khi tội phạm được phát hiện là một khoảng thời gian mà theo cơ chê của vật lý, hoá học, sinh học các II dau vết trên có thé thay đôi, thậm chí biến mat. Do vậy, càng rút ngăn được khoảng thời gian này và tiễn hành ngay mọi biện pháp thu thập thông tin từ những dau vết này với tính chất lả chứng cứ của vụ phạm tội thì tính toản vẹn của thông tin mới càng được đảm bảo.

Do đó, nhanh chóng, kịp thời phải được coi là một nguyên tắc của thu thập chứng cứ. Nội dung của nó thể hiện: Khi có thông tin về vu Việc có dấu hiệu tội phạm, CQDT, VKS phải kip thời tiền hành khám nghiệm hiện trường, lay lời khai của người biết sự việc phạm tội, của nạn nhân. Trong trường hợp bắt được đối tượng nghi van cũng can nhanh chóng lấy lời khai nhằm ngăn chặn sự tinh toán, đối phó dé che giấu tội phạm của đối tượng. Vật chứng là nguồn chứng cứ quan trọng do vậy cần xác định chuẩn xác ngay từ ban đầu dé có biện pháp thu giữ thích hợp, tránh sự mất mát, hư hỏng làm mắt hoặc giảm giá trị chứng minh mà nguồn chứng cứ này có thể đem lại.

Tuy nhiên, yêu câu nhanh chóng, kịp thời trong thu thập chứng cứ cũng đòi hỏi chủ thể khi tiễn hành cần hết sức thận trọng, can thận, xác định chính xác nguồn chứng cứ can thu thập. Sự cau thả trong thu thập chứng cứ có thể dẫn đến kết quả theo hai chiều hướng: Mất hoặc thiểu hụt nguồn chứng cứ; hoặc nguồn chứng cứ được thu thập quá nhiều.