Quả thật, người chuyên chuyên giới trên thực té gặp vô vàn khó khăn và thách thức cần phải được giải quyết. Trong bối cảnh các nguyên tắc nhân quyền và quyền y tế được quan tâm hiện nay, các quốc gia ở phương Tây đã triển khai một hệ thống y tế dành cho người chuyền giới, tập trung vào các cá nhân mong muốn phẫu thuật thay đổi giới tính. Luật pháp nhiều nước phương Tây và các thực hành y tế giờ đây ủng hộ việc phẫu thuật chuyền đổi giới tính và cho phép thay đôi giấy tờ cá nhân sau khi phẫu thuật chuyên đổi giới tính, cũng như cam phân biệt đôi xử dựa trên biểu hiện ĐIỚI. Ở Việt Nam, việc ghi nhận chuyển đôi giới tính là một quyền nhân thân của con người với cơ chế bảo đảm thực thi phù hợp sẽ là phương thức tốt nhất dé giải quyết một van dé xã hội với nhiều rủi ro và thách thức đang tôn tại.
Khái quát quy định pháp luật liên quan đến chuyển đổi giới tính Có thé thấy, van đề chuyển đổi giới tinh là van đề mang tính toàn cau, nhận được sự quan tâm của chính phủ các quốc gia trên thế giới. Dù thừa nhận hay cam thực hiện việc chuyển đổi giới tính thì pháp luật của bat cứ quốc gia nào cũng phải ghi nhận van đề này. Ở Việt Nam, pháp luật về chuyển đổi giới tính có sự hình thành muộn và không có nhiều sự thay đôi, biến động so với các lĩnh vực pháp luật khác. Văn bản đầu tiên đề cập trực tiếp đến vấn đề chuyền đổi giới tính là Nghị định số 88/2008/NĐ-CP ngày 05/8/2008 của Chính phủ về xác định lại giới tính.
Day là văn bản quy định chi tiết việc thực hiện Điều 36 Bộ luật Dân sự năm 2005 về quyền xác định lại giới tính, áp dụng đối với những người có giới tính bị khuyết tật bam sinh hoặc chưa định hình chính xác mà cần có sự can thiệp của y học nhăm xác định rõ về giới tính. Trong đó, tại khoản 1 Điều 4 Nghị định này đưa ra quy định cấm thực hiện việc chuyên đổi giới tính đối với những người đã hoàn thiện về giới tính. Như vậy, đây là văn bản đầu tiên đề cập đến xác chuyên đổi giới tính dưới dạng quy định bị cắm. Ở thời điểm này, mặc dù không có quy định cấm nhưng người đã hoàn thiện về giới tính cũng không được thực hiện việc xác định lại giới tính, bởi vì cả Điêu 36 Bộ luật Dân sự năm 207 2005 và Nghị định 88/2008 về xác định lại giới tính đều quy định việc xác định lại giới tính chỉ áp dụng đối với người có khuyết tật bam sinh về giới tinh hoặc giới tính chưa được định hình chính xác.
Ngày 28/11/2013, Quốc hội thông qua bản Hiến pháp mới, trong đó Điều 14 Hiến pháp năm 2013 quy định: 7. Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyên con người, quyên công dân về chỉnh trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiễn pháp và pháp luật. Quyên con người, quyên công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong trường hợp can thiết vì lý do quốc phòng, an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội, đạo đức xã hội, sức khỏe của cộng đồng. G thời điểm này, mặc dù việc chuyền đổi giới tính chưa được pháp luật thừa nhận nhưng đó là quyền con người cơ bản nên chỉ bị hạn chế nếu luật có quy định.
Tuy nhiên, khi Hiếp pháp năm 2013 có hiệu lực không có văn bản luật nào đưa ra hạn chế đối với việc chuyền đôi giới tính. Điều này có nghĩa răng, quy định cam thực hiện việc chuyền đổi giới tinh đối với những người có giới tính hoàn thiện tại khoản 1 Điều 4 Nghị định số 88/2008 về xác định lại giới tinh không phù hợp với quy định tại khoản 2 Điều 14 Hiến pháp năm 2013, bởi vì Nghị định không được coi là luật. Theo quy định tại Điều 119 Hiến pháp năm 2013 xác định: “Hiến pháp là luật cơ bản của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có hiệu lực pháp lý cao nhất. Mọi văn bản pháp luật khác phải phù hợp với Hiến pháp”.
Tuy nhiên, không có quy định nào trong hiến pháp xác định hệ quả pháp lý khi có văn bản không phù hợp với Hiến pháp dẫn đến ở thời điểm năm 2013. Do đó, quy định cắm chuyền đổi giới tính trong Nghị định số 88/2008 van có hiệu lực pháp luật. Tại thời điểm này, theo quy định tại Điều 81 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2008, một văn bản hết hiệu lực nếu: hết thời hạn có hiệu lực ghi trong văn bản đó; được sửa đồi, bỗ sung hoặc thay thé bang văn ban mới của chính cơ quan nhà nước đã ban hành văn bản đó; BỊ hủy bỏ hoặc bãi bỏ băng một văn bản của cơ quan nhà nước có thâm quyền. Song đến nay, Nghị định số 88/2008 vẫn còn hiệu lực mà không thuộc trường hợp hết hiệu lực nào theo quy định.
208 Ngày 24 tháng 11 năm 2015, Quốc hội thông qua Bộ luật Dân sự mới. Trong đó, tại Điều 37 Bộ luật này quy định: “Việc chuyền đổi giới tinh được thực hiện theo quy định của luật. Cá nhân đã chuyền đổi giới tính có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay đổi hộ tịch theo quy định của pháp luật về hộ tịch; có quyền nhân thân phù hợp với giới tính đã được chuyền đổi theo quy định của Bộ luật nay và luật khác có liên quan”. Như vậy, Bộ luật Dân sự năm 2015 là văn bản thứ hai quy định trực tiếp về van đề chuyền đổi giới tính theo hướng hợp pháp hoá việc chuyền đổi giới tính.
Bộ luật Dân sự năm 2015 bắt đầu có hiệu lực vào ngày 01/01/2017. Ở thời điểm Bộ luật Dân sự năm 2015 có hiệu lực, tồn tại hai văn bản (Bộ luật Dân sự năm 2015 và Nghị định số 88/2008) cùng quy định về vấn đề chuyên đổi giới tính nhưng lại theo hai hướng khác nhau: Bộ luật Dân sự năm 2015 hợp pháp hoá chuyên đổi giới tính; Nghị định 88/2008 cắm phẫu thuật chuyên đổi giới tính. Theo quy định tại khoản 2 Điều 156 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015: “Trong trường hợp các văn bản quy phạm pháp luật có quy định khác nhau về cùng một vấn đề thì áp dụng văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn”. Trên thực té, chúng ta đều nhận thức được rằng văn bản luật sẽ có hiệu lực pháp lý cao hơn Nghị định.
Song không có quy định cụ thể nào trực tiếp xác định thứ tự hiệu lực pháp lý của các văn bản pháp luật mà chỉ có Điều 4 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2015 gián tiếp xác định thứ tự hiệu lực pháp lý của các văn bản pháp luật. Theo đó, Bộ luật và luật do Quốc hội ban hành đứng ở vi tri thứ nhất, Nghị định do Chính phủ ban hành đứng ở vi trí thứ năm. Như vậy, với co sở pháp lý này có thé thay rằng van dé chuyên đổi giới tinh sẽ được giải quyết theo quy định tại Điều 37 Bộ luật Dân sự năm 2015. Mặc dù quy định cam phau thuat chuyền đổi giới tinh đối với người đã hoàn thiện về giới tinh tại Điều 4 Nghị định số 88/2008/NĐ-CP vẫn chưa bị thay thế hoặc bãi bỏ bởi bất cứ văn bản pháp luật nào, nhưng theo các quy định của Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật, quy định cắm chuyên đổi giới tính không còn giá trị thi hành từ ngày 01/01/2017.
209 CHUYEN DE 2 QUY DINH CUA PHAP LUAT HIEN HANH VE CHUYEN DOI GIOI TINH ThS. Hoang Thi Loan & ThS. Tran Ngoc Hiép Trường Dai học Luật Hà Nội 1. Chuyển đổi giới tính trong pháp luật của một số quốc gia trên thé giới”" 1.
Pháp luật của một số quốc gia Châu Phi Hiến chương Châu Phi về quyền con người và quyền của các dân tộc (African Charter on Human and People’s Rights) được thông qua vào ngày 27/6/1981 — văn kiện được xem là nền tảng cho các hoạt động bảo vệ nhân quyền tại châu lục này đã có quy định: Điều 2: “Moi cá nhân đều được hưởng các quyền và sự tu do đã được ghi nhận, bảo dam trong Hiến chương này mà không có sự phân biệt đối xử về chủng tộc, dân tộc thiểu số, màu da, giới tỉnh, ngôn ngữ, tôn giáo, quan điểm chính trị, nguôn gốc quốc gia và xã hội, tài sản, điễu kiện sinh ra hoặc các địa vị khác ”. Điều này có nghĩa là không một người nào nên bị tước bỏ việc thực thi các quyền cơ bản của con người chỉ vì sự phân biệt đối xử. Tuy nhiên, việc này không được nhìn nhận một cách phù hợp tại Châu Phi dưới cả góc độ xã hội và pháp lý do những điều kiện còn hạn chế về giáo dục, y tế, việc làm, tự do tín ngưỡng, giá trị nhân phẩm và an toàn cá nhân. Do đó, thay vì được hưởng các dịch vụ theo cách thức không bị phân biệt đối xử thì những người chuyên giới thường phải nhận những anh mắt kỳ thị, thiếu tôn trọng, lạm dụng, bạo lực và dẫn đến các giá trị nhân phâm không được ghi nhận.
Với những người chuyển giới, việc không được ghi nhận nhận dạng giới trong những giấy tờ pháp lý thường dẫn đến những sự kỳ thị và bạo lực này, đồng thời góp phần tạo nên việc chối bỏ các quyền công dân hợp pháp của họ. Vân đê này trở nên rõ ràng hơn trong các trường hợp người chuyên giới được 51 Đề thực hiện nội dung của mục này, chúng tôi sử dụng nguồn tài liệu tham khảo trên website: https://ilga.org/downloads/ILGA_Trans Legal Mapping_Report_2017_ENG.pdf 210 yêu câu đưa ra các thông tin chi tiét vê bản thân đê tiêp cận các dịch vụ hàng ngày như giao dịch ngân hàng, hoặc bị từ chôi các cơ hội việc làm do thiêu nhận dạng phù hợp. Những người chuyển giới có quyền được bảo vệ các giá trị nhân phẩm của họ, và điều này được thé hiện trong Hiến pháp của các quốc gia và những văn kiện quốc tế. Hiến pháp của phần lớn các quốc gia Châu Phi, bao gồm cả các đạo luật về quyền, là sự phản ánh rõ ràng nhất Tuyên ngôn chung về quyền con người.
Hơn nữa, Hội đồng Châu Phi về quyền con người và quyền các dân tộc, tại cuộc họp thứ 55 thường niên tại Luanda, Angola từ 28/4 — 12/5/2014 cũng đã đưa ra Nghị quyết 275 — Nghị quyết về việc bảo vệ chống bao lực va các vi phạm nhân quyền khác dựa trên xu hướng tính dục hoặc nhận dạng giới.