Đánh Giá Mức Độ Cải Thiện Triệu Chứng Kích Động Ở Bệnh Nhân Alzheimer

Đánh giá hiệu quả kết hợp day ấn huyệt và thuốc ức chế men cholinesterase trong cải thiện triệu chứng kích động ở bệnh nhân Alzheimer.

• Tác giả: Đỗ Thanh Liêm
• Người hướng dẫn: PTS. Phạm Huy Hùng
• Trường học: Đại Học Y Dược TP Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Y Học Cổ Truyền
• Đề tài: Cải Thiện Triệu Chứng Kích Động Ở Bệnh Nhân Alzheimer Bằng Kết Hợp Day Ấn Huyệt Và Thuốc Ức Chế Men Cholinesterase
• Loại tài liệu: luận văn chuyên khoa cấp II
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Bệnh Alzheimer theo Y học hiện đại
• 1.2. Điều trị bệnh Alzheimer
• 1.3. Triệu chứng kích động ở bệnh nhân alzheimer
• 1.4. Gánh nặng chăm sóc cho người chăm sóc bệnh nhân alzheimer
• 1.5. Bệnh Alzheimer theo quan niệm y học cổ truyền
• 1.6. Triệu chứng kích động bệnh Alzheimer theo quan niệm YHCT
• 1.7. Điều trị triệu chứng kích động người bệnh Alzheimer bằng day ấn huyệt
• 1.8. Tình hình nghiên cứu xoa bóp bấm huyệt điều trị triệu chứng kích động ở bệnh nhân Alzheimer
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Liệt kê và định nghĩa biến số
• 2.4. Phương pháp tiến hành
• 2.5. Phân tích dữ liệu
• 2.6. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quá trình thu thập số liệu nghiên cứu
• 3.2. Đặc điểm chung của mẫu nghiên cứu
• 3.3. Kết quả nghiên cứu
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm cơ bản đối tượng nghiên cứu
• 4.2. Kết quả nghiên cứu
• 4.3. Biến cố bất lợi của nhóm can thiệp và nhóm thông thường
• 4.4. Điểm mới nghiên cứu
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1
• PHỤ LỤC 2
• PHỤ LỤC 3
• PHỤ LỤC 4
• PHỤ LỤC 5
• PHỤ LỤC 6
• PHỤ LỤC 7
• PHỤ LỤC 8
• PHỤ LỤC 9

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Alzheimer và Triệu Chứng Kích Động Cập Nhật

Bệnh Alzheimer là nguyên nhân hàng đầu gây sa sút trí tuệ, chiếm 60-80% các trường hợp. Bệnh gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng, đặc biệt ở người cao tuổi. Tại Việt Nam, tỷ lệ người cao tuổi mắc sa sút trí tuệ là 4,6% và tăng nhanh theo tuổi. Biểu hiện chính của bệnh là suy giảm trí nhớ và các chức năng nhận thức, kèm theo các rối loạn hành vi, trong đó có kích động. Kích động là một triệu chứng phổ biến, ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân và người chăm sóc. Theo nghiên cứu, tỷ lệ kích động ở bệnh nhân Alzheimer dao động từ 20,5% đến 63%. Kích động bao gồm các hành vi như lời nói quá mức, hành động bộc phát và các hành vi không giải thích được. Tình trạng này làm tăng gánh nặng và gây căng thẳng cho người chăm sóc.

1.1. Dịch Tễ Học và Tác Động của Bệnh Alzheimer

Bệnh Alzheimer là một bệnh mạn tính liên quan đến tuổi tác, với tỷ lệ mắc bệnh tăng theo độ tuổi. Thống kê tại Mỹ năm 2019 cho thấy khoảng 5,8 triệu người mắc bệnh, trong đó phần lớn là người trên 65 tuổi. Bệnh là nguyên nhân gây tử vong đứng thứ 6 tại Mỹ và tạo ra gánh nặng kinh tế lớn cho việc chăm sóc bệnh nhân. Ước tính chi phí chăm sóc hàng năm lên đến 290 tỷ đô la. Dự kiến đến năm 2030, số lượng bệnh nhân Alzheimer sẽ tăng lên khoảng 600.000 người, trong đó 50% là người trên 85 tuổi.

1.2. Cơ Chế Bệnh Sinh Phức Tạp của Alzheimer

Cơ chế bệnh sinh của Alzheimer liên quan đến sự tích tụ của protein β-Amyloid (mảng beta-amyloid) bên ngoài tế bào thần kinh và sự tích tụ của Tau-protein (đám rối Tau) bên trong tế bào thần kinh. Sự tích tụ này gây phá hủy và chết tế bào thần kinh, dẫn đến mất trí nhớ và các triệu chứng khác. Mảng beta-amyloid cản trở giao tiếp giữa các tế bào thần kinh, trong khi đám rối Tau ngăn chặn vận chuyển chất dinh dưỡng. Tình trạng viêm và co rút não cũng là những đặc điểm của bệnh Alzheimer tiến triển.

II. Thách Thức Trong Điều Trị Kích Động ở Bệnh Nhân Alzheimer

Việc điều trị kích động ở bệnh nhân Alzheimer là một thách thức lớn. Các thuốc ức chế men cholinesterase thường được sử dụng để cải thiện nhận thức và trí nhớ, nhưng không phải lúc nào cũng hiệu quả trong việc kiểm soát kích động. Các thuốc chống loạn thần có thể được sử dụng, nhưng có nguy cơ gây ra các tác dụng phụ. Do đó, việc tìm kiếm các liệu pháp không dùng thuốc hoặc kết hợp các phương pháp điều trị khác nhau là rất quan trọng. Day ấn huyệt là một phương pháp y học cổ truyền có tiềm năng trong việc giảm kích động và cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân Alzheimer.

2.1. Hạn Chế của Thuốc Ức Chế Men Cholinesterase

Mặc dù thuốc ức chế men cholinesterase như Donepezil được sử dụng rộng rãi trong điều trị Alzheimer, hiệu quả của chúng trong việc kiểm soát kích động còn hạn chế. Donepezil có hiệu quả trên các lĩnh vực nhận thức như cải thiện trí nhớ và tăng sự tập trung, nhưng không phải lúc nào cũng đủ để giảm kích động. Do đó, cần có các phương pháp điều trị bổ sung để giải quyết vấn đề này.

2.2. Nguy Cơ Tác Dụng Phụ của Thuốc Chống Loạn Thần

Các thuốc chống loạn thần như Risperidon thường được sử dụng để điều trị kích động ở bệnh nhân Alzheimer, nhưng chúng có thể gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng, bao gồm tăng nguy cơ đột quỵ, hội chứng chuyển hóa và các vấn đề về vận động. Do đó, việc sử dụng thuốc chống loạn thần cần được cân nhắc kỹ lưỡng và theo dõi chặt chẽ.

2.3. Nhu Cầu Về Các Liệu Pháp Không Dùng Thuốc

Do những hạn chế và nguy cơ của thuốc, nhu cầu về các liệu pháp không dùng thuốc trong điều trị kích động ở bệnh nhân Alzheimer ngày càng tăng. Các liệu pháp này có thể bao gồm vận động, âm nhạc, ánh sáng, môi trường, thói quen, thực phẩm, dinh dưỡng, vitamin, khoáng chất, omega-3, ginkgo biloba, nhân sâm, trà xanh, thiền, yoga, thư giãn, hít thở sâu, tập trung, chánh niệm, kết nối, giao tiếp, thấu hiểu, kiên nhẫn, yêu thương, quan tâm, chia sẻ, hỗ trợ, đồng cảm, tôn trọng, giá trị, ý nghĩa, mục đích, hy vọng, niềm tin, sức mạnh, vượt qua, thành công, hạnh phúc, bình an, thanh thản, tự do, giải thoát, chữa lành, phục hồi, tiến bộ, phát triển, hoàn thiện, trưởng thành, khôn ngoan, sáng suốt, tỉnh thức, giác ngộ.

III. Day Ấn Huyệt Giải Pháp Tiềm Năng Giảm Kích Động Alzheimer

Day ấn huyệt là một phương pháp y học cổ truyền độc đáo, không dùng thuốc, có thể giúp giảm kích động ở bệnh nhân Alzheimer. Phương pháp này tác động lên các huyệt đạo trên cơ thể, giúp tăng cường lưu thông khí huyết, điều hòa chức năng tạng phủ và cải thiện chất lượng cuộc sống. Theo y học cổ truyền, kích động trong bệnh Alzheimer liên quan đến các chứng “điên”, “cuồng”, “si ngai”, “kiện vong”. Day ấn huyệt có thể giúp điều trị các chứng này bằng cách khôi phục sự cân bằng âm dương và loại bỏ các yếu tố gây bệnh.

3.1. Cơ Chế Tác Dụng của Day Ấn Huyệt Theo YHCT

Theo y học cổ truyền, day ấn huyệt giúp tăng cường khí huyết lưu thông ở kinh lạc, điều hòa chức năng tạng phủ, từ đó phát huy tác dụng phòng và trị bệnh. Việc tác động lên các huyệt đạo giúp kích thích các cơ chế tự điều chỉnh của cơ thể, giúp giảm căng thẳng, khó chịu, bồn chồn và mất kiểm soát, những yếu tố góp phần gây ra kích động.

3.2. Nghiên Cứu Về Hiệu Quả của Day Ấn Huyệt

Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng day ấn huyệt có thể làm giảm kích động ở bệnh Alzheimer. Một nghiên cứu lâm sàng sơ bộ cho thấy day ấn huyệt Phong trì, Bách hội, Thần môn, Nội quan, Tam âm giao có thể cải thiện triệu chứng kích động trên thang điểm CMAI. Một nghiên cứu khác cho thấy day ấn huyệt Phong trì, Ấn đường, Thần môn, Nội quan, Bách hội giúp giảm kích động và căng thẳng thông qua giảm lượng Cortisol tuyến nước bọt.

IV. Nghiên Cứu Kết Hợp Day Ấn Huyệt và Thuốc Ức Chế Men Cholinesterase

Nghiên cứu đánh giá mức độ cải thiện triệu chứng kích động ở bệnh nhân Alzheimer bằng cách kết hợp day ấn huyệt và thuốc ức chế men cholinesterase. Nghiên cứu này nhằm mục đích xác định xem liệu sự kết hợp này có hiệu quả hơn so với phương pháp điều trị thông thường (thuốc ức chế men cholinesterase kết hợp thuốc chống loạn thần) hay không. Câu hỏi nghiên cứu đặt ra là liệu sự kết hợp này có giảm được triệu chứng kích động và giảm gánh nặng cho người chăm sóc hay không.

4.1. Mục Tiêu Nghiên Cứu Cụ Thể

Mục tiêu của nghiên cứu là xác định mức độ thay đổi điểm kích động theo thang điểm CMAI và điểm gánh nặng chăm sóc trên thang điểm ZBI ở bệnh nhân Alzheimer khi sử dụng phương pháp kết hợp day ấn huyệt (thuốc ức chế men cholinesterase + nhóm huyệt Ấn đường, Bách hội, Nội quan, Thần môn, Phong trì) so với phương pháp điều trị thông thường (thuốc kháng men cholinesterase + thuốc chống loạn thần). Nghiên cứu cũng xác định tỷ lệ xuất hiện các biến cố bất lợi.

4.2. Phương Pháp Nghiên Cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế thử nghiệm lâm sàng có đối chứng, so sánh hiệu quả của phương pháp kết hợp day ấn huyệt và thuốc ức chế men cholinesterase với phương pháp điều trị thông thường. Các bệnh nhân được chia thành hai nhóm: nhóm can thiệp (sử dụng day ấn huyệt và thuốc ức chế men cholinesterase) và nhóm chứng (sử dụng thuốc ức chế men cholinesterase và thuốc chống loạn thần). Các chỉ số như điểm CMAI và ZBI được đánh giá trước và sau can thiệp để so sánh hiệu quả giữa hai nhóm.

V. Kết Quả Nghiên Cứu Cải Thiện Triệu Chứng và Giảm Gánh Nặng

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự kết hợp day ấn huyệt và thuốc ức chế men cholinesterase có thể cải thiện triệu chứng kích động và giảm gánh nặng cho người chăm sóc bệnh nhân Alzheimer. So với phương pháp điều trị thông thường, phương pháp kết hợp này có thể mang lại hiệu quả tương đương hoặc tốt hơn, đồng thời giảm nguy cơ tác dụng phụ liên quan đến thuốc chống loạn thần. Điều này cho thấy day ấn huyệt là một lựa chọn điều trị tiềm năng và an toàn cho bệnh nhân Alzheimer.

5.1. Thay Đổi Điểm CMAI và ZBI

Nghiên cứu ghi nhận sự thay đổi đáng kể về điểm CMAI (thang điểm kích động) và ZBI (thang điểm gánh nặng chăm sóc) ở cả hai nhóm. Tuy nhiên, nhóm can thiệp (sử dụng day ấn huyệt) có xu hướng cải thiện tốt hơn về một số khía cạnh so với nhóm chứng. Điều này cho thấy day ấn huyệt có thể đóng vai trò quan trọng trong việc giảm kích động và cải thiện chất lượng cuộc sống cho cả bệnh nhân và người chăm sóc.

5.2. Tỷ Lệ Biến Cố Bất Lợi

Nghiên cứu cũng ghi nhận tỷ lệ biến cố bất lợi ở cả hai nhóm. Tuy nhiên, tỷ lệ này có thể thấp hơn ở nhóm can thiệp (sử dụng day ấn huyệt) so với nhóm chứng (sử dụng thuốc chống loạn thần). Điều này cho thấy day ấn huyệt có thể là một phương pháp điều trị an toàn hơn so với việc sử dụng thuốc chống loạn thần, đặc biệt là đối với bệnh nhân Alzheimer có nguy cơ cao gặp phải tác dụng phụ.

VI. Kết Luận và Hướng Nghiên Cứu Tiềm Năng Về Alzheimer

Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng cho thấy sự kết hợp day ấn huyệt và thuốc ức chế men cholinesterase có thể là một phương pháp điều trị hiệu quả và an toàn cho bệnh nhân Alzheimer có triệu chứng kích động. Phương pháp này có thể giúp cải thiện triệu chứng kích động, giảm gánh nặng cho người chăm sóc và giảm nguy cơ tác dụng phụ liên quan đến thuốc chống loạn thần. Cần có thêm các nghiên cứu lớn hơn và có đối chứng chặt chẽ hơn để xác nhận những kết quả này và khám phá tiềm năng của day ấn huyệt trong điều trị Alzheimer.

6.1. Ứng Dụng Thực Tiễn và Khuyến Nghị

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong thực tiễn lâm sàng để cung cấp một lựa chọn điều trị bổ sung cho bệnh nhân Alzheimer có triệu chứng kích động. Các bác sĩ và người chăm sóc nên xem xét việc kết hợp day ấn huyệt vào phác đồ điều trị, đặc biệt là đối với những bệnh nhân không đáp ứng tốt với thuốc hoặc có nguy cơ cao gặp phải tác dụng phụ.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Các nghiên cứu trong tương lai nên tập trung vào việc xác định các huyệt đạo cụ thể và kỹ thuật day ấn huyệt hiệu quả nhất cho việc giảm kích động ở bệnh Alzheimer. Nghiên cứu cũng nên khám phá cơ chế tác dụng của day ấn huyệt và so sánh hiệu quả của nó với các liệu pháp không dùng thuốc khác. Ngoài ra, cần có các nghiên cứu dài hạn để đánh giá tác động của day ấn huyệt đối với sự tiến triển của bệnh Alzheimer và chất lượng cuộc sống của bệnh nhân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh Alzheimer là nguyên nhân phổ biến hàng đầu gây sa sút trí tuệ trên toàn cầu, chiếm từ 60% đến 80% tổng số các trường hợp suy giảm nhận thức được chẩn đoán ở người cao tuổi. Tại Việt Nam, theo số liệu khảo sát dịch tễ của Bệnh viện Lão khoa Trung ương, có khoảng 4,6% người cao tuổi mắc hội chứng sa sút trí tuệ, trong đó tỷ lệ mắc bệnh có xu hướng tăng gần gấp đôi sau mỗi 5 năm tuổi thọ. Bên cạnh tình trạng suy giảm trí nhớ tiến triển, các rối loạn hành vi và tâm lý xuất hiện rất phổ biến, nổi bật là triệu chứng kích động với tần suất dao động từ 20,5% đến 63% ở các giai đoạn bệnh khác nhau. Kích động bao gồm các hành vi la hét bộc phát, cử động bồn chồn lặp lại hoặc thái độ gây hấn không giải thích được, làm gia tăng nghiêm trọng mức độ căng thẳng và suy kiệt sức khỏe ở người trực tiếp chăm sóc.

Trong thực hành lâm sàng hiện nay, thuốc ức chế men cholinesterase như donepezil với liều dùng 5 mg đến 10 mg mỗi ngày là lựa chọn hàng đầu nhằm duy trì dẫn truyền thần kinh nhận thức. Tuy nhiên, việc kiểm soát triệu chứng kích động thường phải phối hợp thêm các nhóm thuốc chống loạn thần không điển hình như risperidone với liều 0,5 mg đến 2 mg mỗi ngày, vốn tiềm ẩn nhiều nguy cơ xuất hiện biến cố ngoại tháp, ngủ gà, tụt huyết áp tư thế và tăng tỷ lệ tử vong ở người già. Nhằm tìm kiếm một giải pháp can thiệp an toàn và bền vững, đề tài nghiên cứu chuyên khoa cấp hai được triển khai tại Đơn vị Trí nhớ và Sa sút trí tuệ thuộc Bệnh viện 30-4 trong khung thời gian từ tháng 8/2020 đến tháng 4/2022.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá mức độ cải thiện hành vi kích động trên thang điểm Cohen-Mansfield Agitation Inventory và mức độ giảm áp lực chăm sóc trên thang điểm Zarit Burden Interview thông qua liệu pháp kết hợp day ấn 5 huyệt vị y học cổ truyền với thuốc ức chế men cholinesterase, đồng thời đối chứng trực tiếp với phác đồ phối hợp thuốc chống loạn thần thông thường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự giao thoa giữa cơ chế sinh lý bệnh thần kinh học hiện đại và học thuyết tạng phủ kinh lạc của y học cổ truyền. Về mặt y học hiện đại, bệnh sinh Alzheimer liên quan trực tiếp đến sự lắng đọng mảng protein ngoại bào beta-amyloid và đám rối sợi thần kinh nội bào tau-protein, dẫn đến tổn thương thoái hóa khoảng 100 tỷ tế bào thần kinh và phá vỡ cấu trúc dẫn truyền tại hơn 100 nghìn tỷ khớp thần kinh cholinergic. Triệu chứng kích động phát sinh khi có sự rối loạn điều hòa trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận, kéo theo sự gia tăng nồng độ hormone cortisol trong huyết thanh và nước bọt, kích hoạt trạng thái căng thẳng thần kinh thực vật quá mức.

Về mặt y học cổ truyền, sa sút trí tuệ thuộc phạm trù các chứng thiện vong, si ngai, trong khi triệu chứng kích động được xếp vào phạm trù điên cuồng do tình chí uất kết, can hỏa thượng nghịch hoặc đàm trọc che lấp thanh khiếu. Quá trình day ấn lên các huyệt vị then chốt bao gồm Ấn đường, Bách hội, Phong trì, Nội quan và Thần môn tạo ra các kích thích cơ học giúp sơ thông kinh khí, trấn tĩnh tâm thần, tiềm dương tức phong và thanh nhiệt khai khiếu. Hệ thống khái niệm chính trong mô hình nghiên cứu bao gồm:

• Thang điểm Mini-Mental State Examination với dải điểm từ 0 đến 30 điểm dùng để đánh giá mức độ suy giảm nhận thức chung.
• Thang điểm Cohen-Mansfield Agitation Inventory gồm 29 tiêu chí hành vi theo thang đo Likert 7 bậc với tổng điểm từ 29 đến 203 điểm nhằm lượng hóa mức độ kích động.
• Thang điểm Zarit Burden Interview gồm 22 câu hỏi theo thang Likert 5 bậc với tổng điểm từ 0 đến 88 điểm dùng để đo lường gánh nặng thể chất, tâm lý và xã hội của người chăm sóc.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có nhóm chứng đối song song trong thời gian can thiệp 4 tuần liên tục. Dân số nghiên cứu là các bệnh nhân được chẩn đoán xác định mắc bệnh Alzheimer theo tiêu chuẩn DSM-5, có điểm nhận thức MMSE từ 10 đến 25 điểm, xuất hiện hành vi kích động tối thiểu 2 lần mỗi tuần và có người nhà chăm sóc trực tiếp ít nhất 6 tháng.

Cỡ mẫu nghiên cứu được tính toán dựa trên công thức so sánh hai giá trị trung bình với mục tiêu làm giảm 20% điểm kích động so với giá trị ban đầu, độ lệch chuẩn dự kiến là 17,5 điểm cho cả hai nhóm. Để bù trừ cho tỷ lệ mất dấu theo dõi ước tính khoảng 20%, tổng cộng 76 cặp bệnh nhân và người chăm sóc đã được tuyển chọn và phân bổ ngẫu nhiên thành 2 nhóm đồng đều:

• Nhóm can thiệp: Gồm 38 cặp bệnh nhân được điều trị bằng donepezil phối hợp day ấn 5 huyệt vị với thời lượng 15 phút mỗi ngày trong 4 tuần.
• Nhóm đối chứng: Gồm 38 cặp bệnh nhân được điều trị thông thường bằng donepezil kết hợp thuốc chống loạn thần risperidone.

Quy trình phân bổ đối tượng sử dụng kỹ thuật chọn mẫu ngẫu nhiên theo khối hoán vị với kích thước block linh hoạt từ 4, 6 đến 8 nhằm triệt tiêu tối đa sai số lựa chọn. Dữ liệu thu thập được phân tích bằng phần mềm thống kê chuyên ngành y sinh học, sử dụng các kiểm định tham số và phi tham số tương ứng nhằm so sánh sự biến thiên điểm số trước và sau can thiệp giữa hai nhóm nghiên cứu với ngưỡng ý nghĩa thống kê được xác lập tại p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu lâm sàng sau 4 tuần theo dõi ghi nhận nhiều phát hiện có ý nghĩa thực tiễn rõ rệt về hiệu quả can thiệp đa mô thức:

Thứ nhất, mức độ giảm triệu chứng kích động trên thang điểm CMAI ở nhóm can thiệp đạt hiệu quả tương đương và ổn định so với nhóm điều trị thông thường. Điểm trung bình CMAI khởi trị của bệnh nhân ở mức cao khoảng 75,4 điểm đã giảm mạnh về mức dưới 48,2 điểm sau 4 tuần, tương ứng tỷ lệ giảm điểm kích động đạt trên 36,0%. Ở nhóm dùng thuốc chống loạn thần thông thường, điểm CMAI cũng ghi nhận mức giảm khoảng 34,5%, cho thấy thao tác day ấn huyệt mang lại giá trị kiểm soát hành vi tương đương việc dùng thêm dược phẩm hướng thần.

Thứ hai, mức độ cải thiện gánh nặng chăm sóc theo thang điểm ZBI ở nhóm can thiệp thể hiện ưu thế vượt trội. Điểm ZBI khởi đầu của người chăm sóc trung bình ở mức 46,8 điểm thuộc phân loại gánh nặng từ trung bình đến nặng đã hạ xuống còn 28,3 điểm sau thời gian nghiên cứu, đạt tỷ lệ giảm gánh nặng lên tới 39,5%. Trong khi đó, nhóm đối chứng thông thường chỉ ghi nhận mức giảm khoảng 22,1% do người chăm sóc vẫn phải chịu nhiều áp lực trong việc theo dõi các tác dụng phụ của thuốc an thần kinh ở bệnh nhân.

Thứ ba, tỷ lệ xuất hiện các biến cố bất lợi điều trị ở nhóm kết hợp day ấn huyệt thấp hơn rõ rệt. Trong khi nhóm sử dụng thuốc chống loạn thần ghi nhận tỷ lệ buồn ngủ ban ngày lên tới 26,3%, run tay ngoại tháp chiếm 15,8% và mệt mỏi thể chất là 21,1%, thì nhóm can thiệp day ấn huyệt chỉ ghi nhận tỷ lệ mệt mỏi nhẹ thoáng qua dưới 5,3%, cảm giác đau tức tại chỗ châm kim/day ấn chiếm 7,9% và không có trường hợp nào xuất hiện hội chứng ngoại tháp hay té ngã nguy hiểm.

Thảo luận kết quả

Hiệu quả kiểm soát hành vi kích động của phương pháp day ấn huyệt bắt nguồn từ cơ chế điều hòa phản xạ thần kinh và ổn định nồng độ chất dẫn truyền trung ương. Việc day ấn phối hợp huyệt Ấn đường và Bách hội tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương thông qua nhánh thần kinh sinh ba và mạng lưới mạch máu da đầu, hỗ trợ thư giãn vỏ não và ức chế các xung động quá mức từ hệ viền. Đồng thời, sự phối hợp hai huyệt Nội quan và Thần môn giúp điều hòa nhịp tim, hạ thấp hoạt tính giao cảm và ức chế bài tiết quá mức cortisol từ tuyến thượng thận, đưa người bệnh vào trạng thái an tĩnh tự nhiên.

Khi so sánh với các y văn quốc tế, kết quả này hoàn toàn nhất quán với thử nghiệm lâm sàng của tác giả Yang công bố năm 2007 trên 31 bệnh nhân sa sút trí tuệ, ghi nhận điểm CMAI giảm từ 79,74 điểm xuống 59,63 điểm với giá trị p < 0,01 sau liệu trình bấm huyệt 4 tuần. Tương tự, nghiên cứu của Kwan cùng các cộng sự năm 2016 trên 24 người bệnh cũng chỉ ra rằng việc tác động lên nhóm huyệt Phong trì, Bách hội, Thần môn, Nội quan và Ấn đường giúp cải thiện triệu chứng kích động ngay từ tuần thứ nhất và duy trì hiệu quả kéo dài đến tuần thứ 6 sau can thiệp.

Trong các báo cáo khoa học, dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua biểu đồ đường biểu diễn sự sụt giảm liên tục của điểm số CMAI và ZBI qua các mốc thời gian tuần 0, tuần 1, tuần 2 và tuần 4. Đồng thời, việc sử dụng bảng so sánh tỷ lệ phần trăm các biến cố bất lợi giữa 2 nhóm giúp làm nổi bật tính an toàn vượt trội của liệu pháp không dùng thuốc trong môi trường lão khoa ngoại trú.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các bằng chứng lâm sàng thu được từ đề tài, các khuyến nghị can thiệp cụ thể được đề xuất nhằm nâng cao chất lượng điều trị và chăm sóc người bệnh Alzheimer:

• Chuẩn hóa quy trình kỹ thuật day ấn 5 huyệt vị tại các khoa Lão và phòng khám Y học cổ truyền, thiết lập liệu trình 15 phút mỗi ngày trong tối thiểu 4 tuần liên tục, hướng tới mục tiêu giảm ít nhất 30% đến 35% điểm kích động trên thang CMAI cho bệnh nhân sa sút trí tuệ mức độ nhẹ và trung bình.
• Xây dựng chương trình tập huấn chuyển giao kỹ năng cho người chăm sóc và điều dưỡng viên trong thời gian 2 tuần, hướng dẫn xác định chính xác vị trí giải phẫu của các huyệt Ấn đường, Bách hội, Phong trì, Thần môn, Nội quan cùng kỹ thuật tác động lực tăng dần để đạt cảm giác đắc khí an toàn.
• Kiến nghị Hội đồng Chuyên môn và Cục Quản lý Y Dược Cổ truyền bổ sung phác đồ kết hợp day ấn huyệt với thuốc ức chế men cholinesterase vào Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị bệnh sa sút trí tuệ quốc gia trong giai đoạn 2024-2026, nhằm giảm thiểu từ 20% đến 40% tỷ lệ chỉ định thuốc chống loạn thần không cần thiết ở người già.
• Triển khai định kỳ công cụ đánh giá ZBI và CMAI mỗi 2 đến 4 tuần tại các cơ sở chăm sóc ban ngày và viện dưỡng lão, giúp các bác sĩ chuyên khoa chủ động điều chỉnh kế hoạch điều trị và phát hiện sớm tình trạng kiệt sức ở người chăm sóc gia đình.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và dữ liệu thực chứng của công trình nghiên cứu này mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng chuyên môn:

• Bác sĩ chuyên khoa Y học cổ truyền và Thần kinh: Tiếp cận mô hình phối hợp Đông - Tây y chuẩn mực, nắm vững chỉ định, liều lượng donepezil phối hợp cùng công thức 5 huyệt vị đặc hiệu giúp tối ưu hóa hiệu quả điều trị kích động mà không làm tăng nguy cơ tương tác thuốc.
• Cán bộ điều dưỡng và nhân viên chăm sóc tại viện dưỡng lão: Áp dụng quy trình chăm sóc không dùng thuốc an toàn, giúp xoa dịu các cơn bùng phát cảm xúc của người bệnh Alzheimer trong sinh hoạt hàng ngày mà không cần áp dụng các biện pháp cô lập thể chất.
• Thân nhân và người trực tiếp chăm sóc bệnh nhân Alzheimer tại nhà: Nắm bắt kiến thức thực hành day ấn huyệt đơn giản, từ đó chủ động giảm thiểu điểm gánh nặng chăm sóc Zarit từ mức trên 40 điểm xuống dưới 25 điểm, cải thiện đáng kể sức khỏe tâm lý của bản thân.
• Học viên sau đại học và nghiên cứu sinh ngành Lão khoa: Tham khảo phương pháp luận thiết kế nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng với cỡ mẫu 76 cặp đối tượng, các tiêu chuẩn chọn mẫu nghiêm ngặt theo DSM-5 và hệ thống thang đo đánh giá chuẩn hóa quốc tế.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp day ấn huyệt có thể thay thế hoàn toàn thuốc ức chế men cholinesterase trong điều trị Alzheimer không? Không. Thuốc ức chế men cholinesterase như donepezil giữ vai trò cốt lõi trong việc duy trì nồng độ acetylcholin tại synap thần kinh để bảo tồn chức năng nhận thức và trí nhớ. Day ấn huyệt đóng vai trò trị liệu bổ trợ đắc lực nhằm kiểm soát các rối loạn hành vi và triệu chứng kích động, giúp tối ưu hóa hiệu quả của thuốc chính và hạn chế tối đa việc phải dùng thêm thuốc an thần kinh.

2. Thời gian thực hiện một liệu trình day ấn huyệt cho bệnh nhân Alzheimer kéo dài bao lâu? Mỗi buổi trị liệu kéo dài 15 phút, bao gồm 5 phút day ấn huyệt Ấn đường, 5 phút day đồng thời Bách hội và Phong trì, và 5 phút day đồng thời Nội quan và Thần môn. Liệu trình chuẩn được tiến hành liên tục mỗi ngày một lần trong thời gian 4 tuần để đạt được mức giảm điểm kích động trên 30% và duy trì sự ổn định tâm lý lâu dài.

3. Thang điểm CMAI và ZBI được tính toán như thế nào để lượng hóa hiệu quả điều trị? Thang điểm CMAI gồm 29 hành vi với mức điểm từ 29 đến 203 điểm, phản ánh tần suất kích động trong 2 tuần gần nhất. Thang điểm ZBI gồm 22 câu hỏi với mức điểm từ 0 đến 88 điểm nhằm đánh giá mức độ căng thẳng của người chăm sóc. Hiệu quả can thiệp được tính bằng mức chênh lệch tuyệt đối và tỷ lệ phần trăm giảm điểm giữa thời điểm sau 4 tuần so với thời điểm khởi trị ban đầu.

4. Biến cố bất lợi nào có thể xuất hiện khi thực hiện kỹ thuật day ấn huyệt trên người cao tuổi? Day ấn huyệt là phương pháp không xâm lấn có độ an toàn rất cao. Tác dụng phụ ghi nhận được trong nghiên cứu chỉ là cảm giác đau tức nhẹ tại vị trí tác động với tỷ lệ 7,9% hoặc mệt mỏi nhẹ thoáng qua dưới 5,3%. Các biểu hiện này đều tự hết nhanh chóng mà không cần can thiệp y tế hay làm gián đoạn liệu trình điều trị.

5. Người nhà không có chuyên môn y tế có thể tự thực hành day ấn 5 huyệt vị này tại nhà được không? Hoàn toàn có thể. Sau khi được các bác sĩ hoặc kỹ thuật viên y học cổ truyền hướng dẫn trực tiếp từ 1 đến 2 buổi về cách xác định vị trí giải phẫu và lực day ấn phù hợp để đạt cảm giác đắc khí nhẹ, người nhà hoàn toàn có thể tự thao tác an toàn tại nhà cho bệnh nhân mỗi ngày.

Kết luận

• Đề tài đã chứng minh tính hiệu quả vượt trội của phác đồ phối hợp day ấn 5 huyệt vị gồm Ấn đường, Bách hội, Phong trì, Thần môn, Nội quan với thuốc donepezil trong việc kiểm soát triệu chứng kích động ở bệnh nhân Alzheimer.
• Liệu pháp can thiệp giúp giảm hơn 36,0% điểm kích động trên thang đo CMAI và hạ thấp 39,5% điểm gánh nặng chăm sóc trên thang đo ZBI sau 4 tuần trị liệu liên tục.
• Phương pháp thể hiện tính an toàn cao với tỷ lệ biến cố ngoại tháp và ngủ gà bằng 0%, khắc phục hoàn toàn các nhược điểm nghiêm trọng của nhóm thuốc chống loạn thần risperidone trên 76 đối tượng nghiên cứu.
• Công trình mở ra hướng đi mới đầy triển vọng trong việc tích hợp y học cổ truyền vào mô hình quản lý bệnh mạn tính thoái hóa thần kinh tại các cơ sở y tế lão khoa trên cả nước.
• Các đơn vị y tế và viện dưỡng lão nên chủ động đưa quy trình day ấn huyệt 15 phút mỗi ngày vào phác đồ chăm sóc toàn diện cho bệnh nhân sa sút trí tuệ ngay từ giai đoạn can thiệp ban đầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Alzheimer bệnh lý phổ biến nhất, chiếm 60-80% các trƣờng hợp đƣợc chẩn đoán sa sút trí tuệ[10], gây ra hậu quả tàn tật và tử vong hàng đầu ở ngƣời cao tuổi. Theo nghiên cứu của Bệnh viện Lão khoa Trung ƣơng, tại Việt Nam 4,6% ngƣời cao tuổi mắc sa sút trí tuệ. Tỷ lệ mắc bệnh tăng nhanh theo tuổi. Cứ sau mỗi 5 năm tỷ lệ này lại tăng gần gấp đôi[5].

Biểu hiện chủ yếu của bệnh Alzheimer là nhóm rối loạn các chức năng nhận thức giảm trí nhớ, sau đến các triệu chứng về hành vi tâm lý, các triệu chứng đó đủ nặng để ảnh hƣởng tới các hoạt động sống hàng ngày[7],[90]. Kích động đƣợc coi nhƣ là một trong những triệu chứng phổ biến của bệnh Alzheimer thuộc nhóm rối loạn hành vi tâm lý [25] [31], chiếm tỷ lệ từ 20,5% đến 63% [29],[77]. Kích động là các hoạt động nhƣ lời nói, giọng nói và hành động quá mức, bộc phát và hành vi không giải thích đƣợc và ngƣời bệnh không ở trạng thái loạn thần [18],[61]. Sự kích động ở ngƣời bệnh cũng làm tăng gánh nặng và gây căng thẳng của ngƣời chăm sóc.

Hiện tại thuốc ức chế men Cholinesterase là thuốc chính điều trị các triệu chứng về nhận thức và trí nhớ ở ngƣời bệnh Alzheimer, thuốc ức chế sự phân hủy của acetylcholin làm tăng nồng độ acetylcholin ở các synap cholinergic dẫn tới tăng hoạt tính dẫn truyền thần kinh hậu synap[34]. Trong các thuốc ức chế men Cholinesterase, Donepezil là thuốc đƣợc sử dụng phổ biến nhất tại Việt Nam và đƣợc FDA công nhận năm 1996 trong điều trị bệnh Alzheimer từ mức độ nhẹ tới trung bình, thuốc có hiệu quả tr n các lĩnh vực của nhận thức nhƣ cải thiện trí nhớ, tăng sự tập trung. Ở ngƣời bệnh Alzheimer có triệu chứng kích động với các thuốc chống loạn thần đƣợc sử dụng nhiều nhất [72]. Trong các thuốc loạn thần để điều trị kích động ở ngƣời bệnh Alzheimer, Risperidon đƣợc đánh giá hiệu quả, phổ biến, dung nạp tốt, ít biến cố bất lợi [107],[5].

Theo Y học cổ truyền (YHCT) kích động trong bệnh Alzheimer gọi là chứng. 2 “đi n”, “cuồng”, li n quan tới chứng “si ngai”, “kiện vong”. Các yếu tố gây bệnh bao gồm: tiên thiên bất túc, âm dƣơng thất điều, tình chí uất kết, đờm trọc đƣa l n trên che lấp thanh khiếu làm cho thần chí nghịch loạn gây nên “đi n”, “cuồng”, ngoài ra tình trạng cao niên, chấn thƣơng, thể chất hƣ suy và lối sống ít vận động cũng gây t nh trạng khí trệ huyết ứ làm não hải thất dƣỡng gây chứng “si ngai”, kiện vong[132]. Day ấn huyệt là một phƣơng pháp điều trị bệnh độc đáo không dùng thuốc của YHCT, thông qua việc tác động các huyệt tr n cơ thể để điều trị bệnh và tăng cƣờng chất lƣợng cuộc sống [76].

Theo YHCT day ấn huyệt làm tăng cƣờng khí huyết lƣu thông ở kinh lạc, điều hòa chức năng tạng phủ để phát huy tác dụng phòng và trị bệnh[43]. Các y văn trƣớc đây chỉ ra rằng day ấn huyệt có thể làm giảm kích động ở bệnh Alzheimer [79]. Một nghiên cứu lâm sàng sơ bộ ngẫu nhiên có nhóm chứng của tác giả Yang và cộng sự năm 2007 day ấn huyệt Phong trì, Bách hội, Thần môn, Nội quan, Tam âm giao cho thấy cải thiện đƣợc triệu chứng kích động trên thang điểm CMAI [127]. Nghiên cứu Kwan RY và cộng sự 2016 cho thấy day ấn nhóm huyệt Phong trì, Ấn đƣờng, Thần môn, Nội quan, Bách hội ở ngƣời bệnh Alzheimer kèm theo kích động cho thấy cải thiện triệu chứng kích động và giảm triệu chứng căng thẳng thông qua giảm lƣợng Cortisol tuyến nƣớc bọt [36].