Luận văn tốt nghiệp thực trạng và giải pháp cải thiện sinh kế nông hộ trên địa bàn xã tức tranh huyện phú lương tinh thái nguyên

Khám phá thực trạng và giải pháp cải thiện sinh kế nông hộ tại xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên trong luận văn tốt nghiệp.

• Tác giả: Hoàng Văn Nghệ
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Tâm
• Trường học: Đại Học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Kinh Tế Nông Nghiệp
• Đề tài: Thực Trạng Và Giải Pháp Cải Thiện Sinh Kế Nông Hộ Trên Địa Bàn Xã Tức Tranh, Huyện Phú Lương, Tỉnh Thái Nguyên
• Loại tài liệu: Khóa Luận Tốt Nghiệp
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH, SƠ ĐỒ
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1.3.1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học
• 1.3.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 2.1. Cơ sở lý luận của đề tài
• 2.1.1. Cở sở lí luận về sinh kế
• 2.2. Khái niệm các nguồn vốn sinh kế
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.1.2. Phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp luận
• 3.3.2. Phương pháp thu thập thông tin
• 3.3.3. Phương pháp xử lý và phân tích số liệu
• 3.4. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu
• 3.4.1. Hệ thống chỉ tiêu phản ánh điều kiện sản xuất của nông hộ
• 3.4.2. Chỉ tiêu phản ánh kết quả sản xuất
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội của xã Tức Tranh
• 4.1.1. Điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Điều kiện về kinh tế- xã hội
• 4.2. Đánh giá những thuận lợi và khó khăn trong quá trình phát triển kinh tế của xã Tức Tranh
• 4.3. Đánh giá thực trạng sinh kế nông hộ trên địa bàn xã Tức Tranh, Huyện Phú Lương, Tỉnh Thái Nguyên
• 4.3.1. Các thông tin cơ bản về các hộ nghiên cứu
• 4.3.2. Hiện trạng các hoạt động tạo sinh kế của các hộ nghiên cứu
• 4.3.3. Nhận xét chung về sinh kế của người dân
• 4.4. Các giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người dân xã Tức Tranh
• 4.4.1. Quan điểm định hướng chiến lược sinh kế bền vững
• 4.4.2. Các giải pháp phát triển sinh kế bền vững cho người dân xã Tức Tranh
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Đối với nhà nước
• 5.2. Đối với chính quyền địa phương
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tình hình phát triển sinh kế nông hộ tại xã Tức Tranh

Xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên, là một địa phương chủ yếu dựa vào nông nghiệp bền vững. Tình hình phát triển sinh kế nông hộ tại đây đang gặp nhiều thách thức. Mặc dù có sự đầu tư từ chính quyền địa phương, đời sống của người dân vẫn còn nhiều khó khăn. Các hoạt động sinh kế chủ yếu tập trung vào trồng trọt và chăn nuôi. Theo thống kê, thu nhập từ nông nghiệp chiếm tỷ lệ lớn trong tổng thu nhập của hộ gia đình. Tuy nhiên, việc áp dụng công nghệ mới và cải thiện kỹ thuật sản xuất vẫn còn hạn chế. Điều này dẫn đến năng suất thấp và thu nhập không ổn định cho người dân. Để cải thiện tình hình, cần có các chính sách hỗ trợ từ nhà nước và các tổ chức phi chính phủ nhằm nâng cao thu nhập nông hộ.

1.1. Đánh giá thực trạng sinh kế nông hộ

Thực trạng sinh kế nông hộ tại xã Tức Tranh cho thấy nhiều hộ gia đình vẫn phụ thuộc vào nông sản địa phương. Các loại cây trồng chủ yếu bao gồm lúa, ngô, và chè. Tuy nhiên, việc sản xuất vẫn còn mang tính tự phát, thiếu quy hoạch và kế hoạch cụ thể. Nhiều hộ gia đình không có đủ vốn để đầu tư vào công nghệ nông nghiệp hiện đại. Điều này dẫn đến việc sản xuất không hiệu quả và không đáp ứng được nhu cầu thị trường. Hơn nữa, việc bảo vệ môi trường nông thôn cũng chưa được chú trọng, gây ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm. Cần có các giải pháp đồng bộ để nâng cao năng lực sản xuất và cải thiện sinh kế nông hộ.

II. Giải pháp cải thiện sinh kế nông hộ

Để cải thiện sinh kế nông hộ tại xã Tức Tranh, cần triển khai một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, cần tăng cường đào tạo nghề nông nghiệp cho người dân. Việc này không chỉ giúp nâng cao kỹ năng sản xuất mà còn tạo ra cơ hội việc làm mới. Thứ hai, cần có chính sách hỗ trợ tài chính cho các hộ nông dân để họ có thể đầu tư vào công nghệ mới và cải thiện quy trình sản xuất. Thứ ba, việc xây dựng các mô hình hợp tác xã nông nghiệp sẽ giúp người dân dễ dàng tiếp cận thị trường và giảm thiểu rủi ro trong sản xuất. Cuối cùng, cần chú trọng đến việc bảo vệ môi trường trong sản xuất nông nghiệp, nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững cho các thế hệ sau.

2.1. Đào tạo và nâng cao kỹ năng cho nông dân

Đào tạo nghề cho nông dân là một trong những giải pháp quan trọng để cải thiện sinh kế nông hộ. Các chương trình đào tạo cần được thiết kế phù hợp với nhu cầu thực tế của người dân. Việc này không chỉ giúp nâng cao năng suất lao động mà còn tạo ra những sản phẩm chất lượng cao hơn. Hơn nữa, việc tổ chức các lớp học về kỹ thuật canh tác và quản lý tài chính sẽ giúp người dân có cái nhìn tổng quát hơn về hoạt động sản xuất của mình. Các tổ chức phi chính phủ và chính quyền địa phương cần phối hợp chặt chẽ để triển khai các chương trình này một cách hiệu quả.

III. Tác động của chính sách hỗ trợ nông nghiệp

Chính sách hỗ trợ nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện sinh kế nông hộ tại xã Tức Tranh. Các chính sách này không chỉ giúp người dân tiếp cận nguồn vốn mà còn tạo điều kiện cho họ tham gia vào các chương trình phát triển nông thôn. Việc hỗ trợ về mặt kỹ thuật và tài chính sẽ giúp người dân nâng cao năng lực sản xuất, từ đó tăng thu nhập và cải thiện đời sống. Hơn nữa, các chính sách này cũng cần được điều chỉnh thường xuyên để phù hợp với tình hình thực tế của địa phương. Sự tham gia của người dân trong quá trình xây dựng chính sách cũng rất quan trọng, giúp họ có tiếng nói và quyền lợi trong các quyết định liên quan đến sinh kế của mình.

3.1. Đánh giá hiệu quả của chính sách

Đánh giá hiệu quả của các chính sách hỗ trợ nông nghiệp là cần thiết để xác định những điểm mạnh và điểm yếu trong quá trình thực hiện. Các chỉ tiêu đánh giá cần được xây dựng rõ ràng, bao gồm mức độ tăng trưởng thu nhập, số lượng hộ gia đình tham gia vào các chương trình hỗ trợ, và mức độ hài lòng của người dân. Việc này không chỉ giúp cải thiện các chính sách hiện tại mà còn tạo cơ sở cho việc xây dựng các chính sách mới trong tương lai. Sự tham gia của các bên liên quan, bao gồm chính quyền, tổ chức phi chính phủ và cộng đồng, sẽ góp phần nâng cao hiệu quả của các chính sách này.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện trong bối cảnh nông nghiệp và nông thôn Việt Nam đang trải qua quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế mạnh mẽ, khi khoảng 70% dân số cả nước vẫn sinh sống tại khu vực nông thôn và nguồn sinh kế chủ yếu dựa vào sản xuất nông - lâm nghiệp. Đối với các địa phương trung du miền núi, việc khai thác hiệu quả tài nguyên đất đai gắn với chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi và đa dạng hóa sinh kế là yếu tố then chốt nhằm nâng cao thu nhập và xóa đói giảm nghèo bền vững.

Xã Tức Tranh là một xã nông nghiệp thuộc vùng trung du miền núi của huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên. Mặc dù hệ thống cơ sở hạ tầng (điện, đường, trường, trạm) đã được đầu tư nâng cấp và tỷ lệ hộ nghèo giảm dần, kinh tế địa phương vẫn đối mặt với nhiều rào cản: trình độ dân trí của lao động nông thôn còn hạn chế (chủ yếu đạt trình độ trung học cơ sở), quy mô canh tác manh mún, thiếu hụt nguồn vốn đầu tư, trình độ khoa học kỹ thuật chưa cao, và nông sản chịu áp lực ép giá từ thương lái do thiếu liên kết thị trường. Diện tích gieo trồng lúa nước giảm mạnh để nhường chỗ cho cây trồng có giá trị kinh tế cao hơn (cây chè) và xây dựng hạ tầng, đòi hỏi phải có đánh giá khoa học về cấu trúc thu nhập và chiến lược sinh kế nông hộ.

Khóa luận xác định mục tiêu nghiên cứu và hệ thống nhiệm vụ cụ thể như sau:

• Mục tiêu chung: Tập trung phân tích thực trạng hoạt động sinh kế và cơ cấu thu nhập từ các hoạt động sinh kế của người dân xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên; trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp khả thi nhằm cải thiện sinh kế cho nông hộ địa phương.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Tìm hiểu điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội có liên quan đến hoạt động sinh kế của người dân trên địa bàn xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên.
  2. Phân tích thực trạng sinh kế của người dân trên địa bàn xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên.
  3. Đề xuất giải pháp cải thiện sinh kế, thúc đẩy sản xuất nông nghiệp và nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động sinh kế và các nguồn lực sinh kế của hộ nông dân trên địa bàn xã Tức Tranh.
• Phạm vi không gian: Địa bàn xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên; tập trung khảo sát sâu tại 03 xóm đại diện: xóm Cây Thị, xóm Quyết Tiến và xóm Bãi Bằng.
• Phạm vi thời gian: Đề tài thu thập dữ liệu và tiến hành nghiên cứu thực địa từ ngày 01/02/2020 đến ngày 10/05/2020.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận vận dụng khung phân tích sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework) do Bộ Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID, 2003) ban hành, kế thừa lý thuyết sinh kế của Chambers & Conway (1992), cùng các nghiên cứu về hộ nông dân của Frank Ellis (2000) và Đào Thế Tuấn (1997). Sinh kế được tiếp cận toàn diện qua 5 nguồn vốn cơ bản:

• Vốn con người: Quy mô hộ, số lượng và chất lượng lao động, trình độ học vấn, kỹ năng canh tác và tình trạng sức khỏe.
• Vốn tự nhiên: Diện tích đất nông nghiệp, đất trồng cây lâu năm (chè), đất lâm nghiệp, nguồn nước mặt từ hệ thống suối và sông Cầu.
• Vốn vật chất: Nhà ở, máy móc, công cụ sản xuất, phương tiện đi lại và hạ tầng giao thông, thủy lợi, lưới điện.
• Vốn tài chính: Dòng tiền tích lũy, tiền tiết kiệm, tiền lương/làm thuê và khả năng tiếp cận vốn vay tín dụng ưu đãi.
• Vốn xã hội: Mạng lưới quan hệ họ hàng, xóm làng, tổ chức đoàn thể và thành viên hợp tác xã, làng nghề.

Về mặt phương pháp luận, tác giả kết hợp thuyết cấu trúc chức năng trong xã hội học để xem xét nông hộ như một tiểu hệ thống thích ứng với môi trường tự nhiên và thể chế quản lý. Nghiên cứu sử dụng tổng hợp các phương pháp thu thập và xử lý số liệu:

• Thu thập dữ liệu thứ cấp: Báo cáo tổng kết kinh tế - xã hội giai đoạn 2016–2019 của UBND xã Tức Tranh, niên giám thống kê huyện Phú Lương, các đề tài nghiên cứu liên quan về sinh kế tại Sơn La, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Nghệ An.
• Thu thập dữ liệu sơ cấp:
  • Đánh giá nhanh nông thôn có sự tham gia (PRA): Phỏng vấn bán cấu trúc và thảo luận nhóm tập trung với người dân.
  • Phương pháp chuyên gia: Tham vấn cán bộ chuyên môn UBND xã, ban quản lý thôn xóm và các hộ sản xuất giỏi.
  • Điều tra bảng hỏi trực tiếp: Áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng để khảo sát 60 hộ gia đình tại 03 xóm (Cây Thị, Quyết Tiến, Bãi Bằng), phân bổ đều theo 3 nhóm kinh tế: hộ khá, hộ trung bình và hộ nghèo.
  • Phương pháp quan sát trực tiếp: Ghi nhận tập quán canh tác, hiện trạng chuồng trại và điều kiện nhà ở.
• Xử lý và phân tích số liệu: Dữ liệu điều tra được tổng hợp và phân tích trên phần mềm Microsoft Excel thông qua các phương pháp thống kê mô tả, phân tổ thống kê, so sánh tương đối/tuyệt đối.
• Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu: Chỉ tiêu điều kiện sản xuất (nhà ở, tư liệu sinh hoạt, tư liệu sản xuất, bình quân lao động/hộ) và chỉ tiêu kết quả sản xuất (cơ cấu tỷ lệ phần trăm thu nhập theo ngành nghề, giá trị sản xuất $GO = \sum Q_i \times P_i$).

---

Nội dung chính theo từng chương

Khóa luận được cấu trúc thành 5 phần nội dung chính phản ánh tiến trình nghiên cứu từ lý luận đến thực chứng:

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của đề tài trong bối cảnh tái cơ cấu kinh tế nông nghiệp huyện Phú Lương; xác định mục tiêu chung, 3 mục tiêu cụ thể, đối tượng nghiên cứu, phạm vi không gian (xã Tức Tranh) và thời gian (tháng 2 đến tháng 5 năm 2020); khẳng định ý nghĩa học thuật trong việc vận dụng khung phân tích sinh kế và ý nghĩa thực tiễn cung cấp cơ sở dữ liệu cho chính quyền địa phương xây dựng kế hoạch giảm nghèo.

Phần 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn

• Cơ sở lý luận: Hệ thống hóa các khái niệm về sinh kế, 5 nguồn vốn sinh kế theo DFID (2003), khái niệm kinh tế hộ nông dân, cơ cấu và phân loại thu nhập (thu nhập trực tiếp, thu nhập gián tiếp, thu nhập nông nghiệp và phi nông nghiệp).
• Cơ sở thực tiễn quốc tế: Phân tích kinh nghiệm phát triển sinh kế nông hộ vùng núi tại Thái Lan (chính sách phát triển hạ tầng, công nghiệp chế biến nông sản xuất khẩu, tín dụng ưu đãi), Trung Quốc (mô hình nông nghiệp hương trấn, đầu tư thủy lợi) và Malaysia (tập trung khuyến nông và tìm kiếm thị trường xuất khẩu).
• Cơ sở thực tiễn trong nước: Điểm lại các giai đoạn phát triển chính sách kinh tế hộ tại Việt Nam (thời kỳ trước 1954, giai đoạn tập thể hóa 1960–1980, Chỉ thị 100-CT/TW năm 1981, Nghị quyết 10-NQ/TW năm 1988 và giai đoạn từ 2009 đến nay); tổng quan các công trình nghiên cứu sinh kế tái định cư tại Thuận Châu (Sơn La), sinh kế đồng bào thiểu số tại Đakrông (Quảng Trị), sinh kế nông thôn tại Phong Mỹ (Thừa Thiên Huế) và Cẩm Sơn (Nghệ An).

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Quy định rõ 3 nội dung nghiên cứu; chi tiết hóa phương pháp luận cấu trúc chức năng; quy trình chọn mẫu điều tra 60 hộ tại 3 xóm; tiêu chí phân nhóm hộ (khá, trung bình, nghèo); phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp (PRA, chuyên gia, bảng hỏi) và thứ cấp; phương pháp phân tích số liệu thống kê mô tả, phân tổ và công thức xác định giá trị sản xuất ($GO$).

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

• Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội xã Tức Tranh:
  • Tự nhiên: Tổng diện tích đất tự nhiên đạt 2.537,21 ha, trong đó đất nông nghiệp chiếm 81,3% (1.198,36 ha trong bảng tổng hợp cơ cấu chi tiết: đất cây lâu năm 1.039,26 ha; đất lâm nghiệp 820,76 ha; đất cây hàng năm 217,60 ha; đất lúa nước 100,60 ha; đất thủy sản 44,27 ha). Đất phi nông nghiệp chiếm 470,43 ha (18,5%) và đất chưa sử dụng là 3,02 ha (0,1%). Khí hậu cận nhiệt đới ẩm, nhiệt độ trung bình 25°C, lượng mưa trung bình 2.500 mm/năm.
  • Kinh tế: Tức Tranh là xã trọng điểm chè của huyện Phú Lương thực hiện đề án tái cơ cấu ngành nông nghiệp giai đoạn 2016–2020. Năm 2019, diện tích chè đạt 1.082 ha (diện tích kinh doanh 1.002 ha). Sản phẩm chè chế biến gồm 6 loại: Trà Đinh Tâm, Trà Tôm Nõn, Trà Móc Câu, Bột Trà Xanh, Trà Túi Lọc, Kẹo Trà Xanh. Toàn xã có 04 làng nghề chè, 07 hợp tác xã (tiêu biểu là Hợp tác xã chè an toàn Khe Cốc đạt doanh thu 1,8 tỷ đồng/năm). Diện tích cây lương thực giảm từ 167 ha xuống 61,5 ha (sản lượng giảm từ 901,16 tấn năm 2016 xuống 463 tấn năm 2019). Chăn nuôi có 02 trang trại lợn (1.200 con/trại), 35 gia trại lợn (50–200 con), 10 gia trại gà (>1.000 con) và 01 hợp tác xã chăn nuôi động vật bản địa (ngựa bạch, hươu sao). Độ che phủ rừng đạt khoảng 35,6%.
  • Dân số và lao động: Năm 2019, toàn xã có 9.100 nhân khẩu, 2.335 hộ (bình quân 4 người/hộ). Lực lượng lao động trong độ tuổi là 5.492 người (chiếm 60,29% dân số), trong đó lao động nông nghiệp chiếm 68,0% (3.735 người), công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp chiếm 9,2% (505 người), thương mại - dịch vụ chiếm 22,8% (1.252 người).
  • Hạ tầng: Tuyến đường Thái Nguyên - Chợ Mới qua xã dài 7,6 km (mặt đường 12m); đường liên xã dài 8 km; đường liên xóm bê tông hóa 40,49/45 km; 100% hộ dân dùng điện lưới quốc gia; 100% người dân có bảo hiểm y tế.

Loại đất	Diện tích (ha)	Cơ cấu (%)
Tổng diện tích đất tự nhiên	2.537,21	100,0
1. Đất nông nghiệp	1.198,36	81,3
- Đất trồng cây lâu năm (chè)	1.039,26	41,0
- Đất lâm nghiệp	820,76	32,3
- Đất trồng cây hàng năm	217,60	8,6
- Đất trồng lúa nước	100,60	4,0
- Đất nuôi trồng thủy sản	44,27	1,7
2. Đất phi nông nghiệp	470,43	18,5
- Đất chuyên dùng	157,82	6,2
- Đất sử dụng vào mục đích công cộng	145,64	5,7
3. Đất chưa sử dụng	3,02	0,1

• Đánh giá thực trạng sinh kế của 60 hộ điều tra tại 3 xóm:
  • Phân loại kinh tế: Tổng số 358 hộ tại 3 xóm điều tra gồm 99 hộ khá (28,4%), 230 hộ trung bình (63,4%) và 29 hộ nghèo (8,1%).
  • Tài sản và nhà ở: 95% hộ có nhà kiên cố (57/60 hộ), 5% nhà bán kiên cố (3/60 hộ). 100% hộ sở hữu tivi màu, quạt điện, bếp ga, điện thoại liên lạc (bình quân 2 chiếc/hộ) và xe máy (bình quân 1,6 chiếc/hộ).

Chỉ tiêu kinh tế hộ	Nhóm hộ Khá	Nhóm hộ Trung bình	Nhóm hộ Nghèo	Bình quân chung
Tỷ trọng thu nhập từ trồng trọt (%)	50,7	40,3	31,8	40,3
- Thu nhập từ cây chè (%)	55,4	50,7	44,5	50,2
- Thu nhập từ cây lúa (%)	26,8	23,5	30,2	26,8
- Thu nhập từ cây ngô (%)	11,8	15,7	15,2	14,2
- Thu nhập từ cây lạc (%)	5,0	8,2	9,6	7,6
Tỷ trọng thu nhập từ chăn nuôi (%)	28,1	27,1	23,1	26,7
- Cơ cấu từ nuôi trâu (%)	41,3	45,1	40,6	42,3
- Cơ cấu từ nuôi lợn (%)	34,5	38,7	34,8	36,0
- Cơ cấu từ nuôi gà (%)	11,4	9,3	13,2	11,3
- Cơ cấu từ nuôi vịt (%)	12,3	6,2	11,1	9,8
Tỷ trọng thu nhập phi nông nghiệp (%)	26,2	32,5	40,0	32,9

• Chiến lược và giải pháp cải thiện sinh kế: Đề xuất chiến lược tác động vào các nguồn vốn sinh kế: cải tạo 29.936m mương đất và tu sửa đập tưới tiêu; chuyển diện tích đất lúa thiếu nước sang ngô lai vụ 3; phát triển kinh tế vườn hộ theo mô hình VAC/RVAC; mở rộng chăn nuôi trang trại và đẩy mạnh chế biến sâu các dòng sản phẩm chè chất lượng cao.

Phần 5: Kết luận và kiến nghị

Tóm tắt các phát hiện thực tiễn và đưa ra các kiến nghị đối với Nhà nước (hỗ trợ chính sách vốn vay ưu đãi, đầu tư hạ tầng nông thôn) và chính quyền địa phương (tăng cường khuyến nông, hỗ trợ xúc tiến thương mại nông sản).

---

Kết quả và đóng góp

Kết quả nghiên cứu chính

1. Xác lập cơ cấu sử dụng đất và chuyển dịch cây trồng: Đất sản xuất nông nghiệp chiếm ưu thế tuyệt đối (81,3% diện tích tự nhiên). Cây chè trở thành cây trồng kinh tế mũi nhọn với 1.082 ha (1.002 ha cho thu hoạch), hình thành các hợp tác xã chế biến chuyên sâu như HTX Khe Cốc (doanh thu 1,8 tỷ đồng/năm). Ngược lại, diện tích đất trồng lúa nước thu hẹp xuống còn 61,5 ha/năm, sản lượng lương thực giảm từ 901,16 tấn (2016) xuống 463 tấn (2019) do chuyển dịch diện tích sang đất chè, đất hạ tầng và đất ở.
2. Làm rõ cấu trúc thu nhập nông hộ:
   • Thu nhập từ trồng trọt chiếm tỷ trọng lớn nhất trong tổng thu nhập của nông hộ với mức bình quân 40,3% (nhóm hộ khá đạt 50,7%, hộ trung bình 40,3%, hộ nghèo 31,8%). Trong cơ cấu cây trồng, chè đóng góp cao nhất (bình quân 48,8% – 50,2%), tiếp đến là lúa (26,8% – 30,5%), ngô (11,9% – 14,2%) và lạc (6,2% – 7,6%).
   • Thu nhập từ chăn nuôi đóng góp bình quân 26,7% tổng thu nhập (hộ khá 28,1%, hộ trung bình 27,1%, hộ nghèo 23,1%). Trong đó, chăn nuôi trâu (38,1% – 42,3%) và lợn (36,0% – 42,7%) chiếm tỷ trọng áp đảo so với gia cầm.
   • Thu nhập phi nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc phân bổ thời gian nông nhàn, chiếm bình quân 32,9% thu nhập của các hộ. Đáng chú ý, tỷ trọng thu nhập phi nông nghiệp ở nhóm hộ nghèo chiếm tới 40,0% (chủ yếu từ làm thuê thời vụ, bốc vác, phụ hồ), cao hơn nhóm hộ khá (26,2%).
3. Hiện trạng tích lũy tài sản vật chất: 95% hộ nghiên cứu có nhà ở kiên cố; 100% hộ tiếp cận điện lưới quốc gia, bảo hiểm y tế và sở hữu các tiện nghi sinh hoạt thiết yếu (xe máy, tivi, điện thoại).

Giải pháp cải thiện sinh kế đề xuất

• Giải pháp về vốn tự nhiên và kỹ thuật canh tác: Tu sửa hệ thống thủy lợi, nâng cấp 29.936m kênh mương nội đồng; chuyển đổi đất lúa kém hiệu quả một vụ sang ngô lai; ứng dụng kỹ thuật thâm canh chè an toàn và nhân rộng mô hình kinh tế vườn - ao - chuồng (VAC/RVAC).
• Giải pháp về vốn con người và vốn xã hội: Tăng cường tập huấn khuyến nông, kỹ thuật phòng trừ dịch bệnh đàn vật nuôi; chuyển đổi chăn nuôi nhỏ lẻ sang gia trại/trang trại; củng cố các hợp tác xã và làng nghề chế biến chè để nâng cao năng lực đàm phán giá bán trên thị trường.
• Giải pháp về vốn tài chính và phi nông nghiệp: Mở rộng các gói vay ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách Xã hội để nông hộ đầu tư giống cây trồng, con nuôi; đào tạo nghề và giới thiệu việc làm phi nông nghiệp chính thức nhằm giảm rủi ro bị ép giá công lao động thời vụ.

Đóng góp của đề tài

Khóa luận cung cấp hệ thống số liệu khảo sát thực nghiệm chi tiết về cơ cấu tài sản, nguồn vốn sinh kế và tỷ trọng thu nhập của nông hộ tại một xã trung du miền núi thuộc tỉnh Thái Nguyên. Nghiên cứu minh chứng rõ nét vai trò chủ đạo của cây chè trong việc tạo nguồn thu bền vững, đồng thời chỉ ra nghịch lý nhóm hộ nghèo phụ thuộc lớn vào việc bán sức lao động phi nông nghiệp bấp bênh do thiếu vốn đầu tư thâm canh chè và chăn nuôi lớn.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của nghiên cứu: Cỡ mẫu khảo sát thực địa dừng lại ở 60 hộ gia đình tại 03 xóm (chiếm tỷ lệ nhỏ trên tổng số 2.335 hộ của toàn xã Tức Tranh). Dữ liệu thu nhập của nông hộ chủ yếu dựa trên phương pháp hồi tưởng và ước lượng của chủ hộ qua bảng hỏi, chưa có sổ sách kế toán nông hộ theo dõi định kỳ chi tiết. Thời gian thu thập số liệu thực địa tương đối ngắn (khoảng 3 tháng, từ tháng 2 đến tháng 5 năm 2020).
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Mở rộng quy mô khảo sát trên toàn bộ 24 xóm của xã Tức Tranh để tăng tính đại diện thống kê; đi sâu phân tích chuỗi giá trị và liên kết tiêu thụ sản phẩm chè an toàn Khe Cốc; đánh giá định lượng tác động của rủi ro biến đổi khí hậu và dịch bệnh chăn nuôi đến tính dễ bị tổn thương trong sinh kế của nông hộ nghèo.

---

Giá trị tham khảo

• Đối tượng thụ hưởng: Tài liệu tham khảo hữu ích cho sinh viên, học viên chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Phát triển nông thôn, Khuyến nông và Quản lý tài nguyên đất đai khi thực hiện khóa luận, đề án tốt nghiệp hoặc tiểu luận môn học về sinh kế nông thôn.
• Nội dung giá trị:
  • Quy trình ứng dụng khung phân tích sinh kế bền vững DFID vào điều tra cấp xã.
  • Thiết kế bảng hỏi khảo sát cơ cấu thu nhập đa thành phần (trồng trọt, chăn nuôi, phi nông nghiệp) phân tầng theo nhóm hộ.
  • Bộ số liệu thực tế về kinh tế cây chè và chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp tại huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2016–2020.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Cây trồng nào giữ vai trò nguồn thu nhập chính của nông hộ tại xã Tức Tranh?
Cây chè là cây trồng kinh tế cốt lõi, chiếm diện tích 1.082 ha toàn xã vào năm 2019 (với 1.002 ha đang kinh doanh). Trong cơ cấu thu nhập từ trồng trọt của các hộ khảo sát, chè đóng góp bình quân 48,8% (nhóm hộ khá đạt tới 55,4% thu nhập trồng trọt từ chè). Toàn xã đã phát triển 6 dòng sản phẩm chế biến từ chè và có 07 hợp tác xã chè hoạt động.

2. Tỷ trọng các nguồn thu nhập của 60 hộ nông dân được điều tra phân bố như thế nào?
Thu nhập bình quân của các hộ khảo sát gồm ba nguồn chính: thu nhập từ trồng trọt chiếm 40,3%; thu nhập từ hoạt động phi nông nghiệp chiếm 32,9%; và thu nhập từ chăn nuôi chiếm 26,7%.

3. Vì sao nhóm hộ nghèo tại địa bàn nghiên cứu lại có tỷ trọng thu nhập phi nông nghiệp cao hơn nhóm hộ khá?
Nhóm hộ nghèo có tỷ trọng thu nhập phi nông nghiệp chiếm 40,0% tổng thu nhập (trong khi hộ khá chỉ chiếm 26,2%). Nguyên nhân do hộ nghèo thiếu vốn đầu tư chuồng trại chăn nuôi quy mô lớn và diện tích đất chè ít, buộc các thành viên trong gia đình phải tận dụng thời gian nông nhàn để đi làm thuê thời vụ (hái chè thuê, bốc vác, thợ hồ) nhằm trang trải sinh hoạt hàng ngày.

4. Hiện trạng cơ sở vật chất và nhà ở của các hộ điều tra đạt mức độ nào?
95% hộ nghiên cứu sở hữu nhà ở kiên cố (57/60 hộ) và 5% nhà bán kiên cố (3/60 hộ). 100% hộ dân khảo sát sử dụng điện lưới quốc gia, có bảo hiểm y tế và sở hữu các tiện nghi thiết yếu như xe máy (bình quân 1,6 chiếc/hộ), điện thoại liên lạc (2 chiếc/hộ), tivi màu, bếp ga và quạt điện.

5. Đề tài đề xuất những công trình hạ tầng tự nhiên cụ thể nào cần tu sửa để cải thiện sinh kế?
Nghiên cứu đề xuất tu sửa, nâng cấp các công trình đập tưới tiêu đã xuống cấp và hệ thống kênh mương nội đồng bằng đất có chiều dài 29.936m, đồng thời chuyển đổi các diện tích đất canh tác lúa không chủ động được nguồn nước sang trồng ngô lai vụ 3.

---

Kết luận

Khóa luận đã hệ thống hóa và vận dụng thành công khung phân tích sinh kế bền vững DFID để làm rõ thực trạng các nguồn lực và cơ cấu thu nhập của nông hộ tại xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên. Kết quả nghiên cứu khẳng định cây chè và các hoạt động chăn nuôi gia súc là trụ cột kinh tế chính, đồng thời chỉ ra sự phụ thuộc đáng kể của nhóm hộ nghèo vào nguồn thu làm thuê phi nông nghiệp. Các nhóm giải pháp về nâng cấp hạ tầng thủy lợi, hoàn thiện chuỗi giá trị chè Khe Cốc và hỗ trợ vốn tín dụng ưu đãi được đề xuất có tính thực tiễn cao, đóng góp cơ sở dữ liệu quan trọng cho công tác quản lý và hoạch định chính sách phát triển nông thôn tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Nông nghiệp là một ngành sản xuất đặc biệt, là hoạt động có từ xa xưa của loài người và hầu hết các nước trên thế giới đều xây dựng một nền kinh tế phát triển từ nông nghiệp. Dựa vào khai thác các tiềm năng của đất, để phát triển các ngành khác. Vì vậy sử dụng nguồn tài nguyên đất đai hợp lí có hiệu quả kinh tế cao là nhiệm vụ quan trọng hàng đầu nhằm đảm bảo cho nông nghiệp phát triển bền vững.

Trong bối cảnh hiện nay, với khoảng 70% dân số Việt Nam sống chủ yếu ở nông thôn, để phát triển kinh tế, nâng cao thu nhập cải thiện đời sống cho người dân sẽ rất khó nếu thiếu các yếu tố tác động hỗ trợ từ bên ngoài[7]. Các yếu tố đó tạo ra sự thay đổi rất lớn trong nhận thức cũng như cải thiện cuộc sống cho người dân ở các vùng nông thôn. Đối với nông thôn nói chung và nông nghiệp nói riêng thì các can thiệp, hỗ trợ cần tác động vào trồng trọt và chăn nuôi của người nông dân là chủ yếu. Nâng cao thu nhập cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân đặc biệt là người dân nông thôn từ lâu vẫn đang là mối quan tâm hàng đầu của Đảng và Nhà nước ta.

Vì vậy đã có rất nhiều chính sách, chương trình tháo gỡ khó khăn giúp người dân thoát nghèo. Và để thực hiện tốt các chương trình, chính sách có hiệu quả thì việc quan trọng cần làm là nghiên cứu các hoạt động sinh kế, các phương thức sống của người dân, có được cái nhìn toàn diện từ đó giúp cho các nhà hoạch định chính sách có cái nhìn tổng quát để có được những biện pháp tác động hợp lí và có hiệu quả. Để có thể phát triển sản xuất, phát triển sinh kế, thì cần phải có đầy đủ các thông tin về hiện trạng các hoạt động sinh kế của người dân, phân tích cơ cấu, tỷ lệ thu nhập trong các hoạt động sinh kế của người dân cũng như thời gian mà họ giành cho các hoạt động sinh kế của mình để có thể tạo ra một thu nhập ổn định trong quá trình sản xuất. Tức Tranh là một xã thuộc huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên.

Trong những năm gần đây, được sự quan tâm của các cấp xã đã đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng như điện, đường, trường học, trạm y tế …, sự nỗ lực cố gắng của lãnh đạo và nhân dân Luan van 2 địa phương nên tình hình kinh tế - xã hội đã có những bước chuyển biến tích cực, sản xuất phát triển, đời sống nhân dân ngày càng được nâng cao. Mặc dù vậy, Tức Tranh vẫn là một xã nông nghiệp, kinh tế - xã hội còn gặp nhiều khó khăn, trình độ dân trí của nguời dân vẫn còn thấp, diện tích đất canh tác, vốn, khoa học kĩ thuật còn yếu. Hoạt động sinh kế của các hộ trong địa phương chủ yếu vẫn là trồng trọt và chăn nuôi bao gồm trồng lúa, ngô, chè, nuôi lợn, nuôi gà, vịt, trâu, bò… Đánh giá về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội cũng như tìm hiểu tình hình thực trạng về các hoạt động sinh kế của người dân nơi đây sẽ là cơ sở cho việc xây dựng một mô hình phát triển kinh tế, tăng thu nhập cho người dân xã Tức Tranh nói riêng cũng như người dân trong địa bàn huyện Phú Lương nói chung, làm tiền đề cho các can thiệp của dự án phát triển nông thôn, các chương trình xóa đói giảm nghèo, cải thiện sinh kế… để nâng cao đời sống cho người dân. Với mục đích như vậy nên tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “ Thực trạng và giải pháp cải thiện sinh kế nông hộ trên địa bàn xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên”.

Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 1. Mục tiêu chung Đề tài tập trung phân tích thực trạng hoạt động sinh kế và cơ cấu thu nhập từ các hoạt động sinh kế của người dân xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên. Trên cơ sở đó đề xuất được các giải pháp cải thiện sinh kế cho người dân. Mục tiêu cụ thể - Tìm hiểu điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội có liên quan đến hoạt động sinh kế của người dân trên địa bàn xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên.

- Phân tích thực trạng sinh kế của người dân trên địa bàn xã Tức Tranh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên. - Đề xuất giải pháp cải thiện sinh kế, thúc đẩy sản xuất nông nghiệp và nâng cao thu nhập cho người dân địa phương. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập và nghiên cứu khoa học - Giúp bản thân có thể vận dụng được những kiến thức đã học được để Luan van 3 viết báo cáo tốt nghiệp phục vụ cho học tập nghiên cứu khoa học.

- Giúp sinh viên được tiếp cận với thực tế nâng cao kiến thức, kĩ năng cho bản thân phục vụ cho công tác sau này. - Vận dụng và phát huy được những kiến thức đã học vào quá trình nghiên cứu. Ý nghĩa thực tiễn - Đánh giá được đúng thực trạng các hoạt động sinh kế của người dân tại xã Tức Tranh để đề ra các giải pháp phù hợp phát triển. - Là căn cứ giúp cho các cấp chính quyền địa phương có những giải pháp và định hướng cho việc lựa chọn nguồn sinh kế bền vững và tăng thu nhập ổn định cho người dân trên địa bàn nghiên cứu.

Luan van 4 PHẦN 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 2. Cơ sở lý luận của đề tài 2. Cở sở lí luận về sinh kế Thuật ngữ: “sinh kế bền vững” được sử dụng đầu tiên như là một khái niệm phát triển vào những năm đầu 1990. Tác giả Chambers và Conway (1992) định nghĩa về sinh kế bền vững như sau: Sinh kế bền vững bao gồm con người, năng lực và kế sinh nhai, gồm có lương thực, thu nhập và tài sản của họ.

Ba khía cạnh tài sản là tài nguyên, dự trữ, và tài sản vô hình như dư nợ và cơ hội. Sinh kế bền vững khi nó bao gồm hoặc mở rộng tài sản địa phương và toàn cầu mà chúng phụ thuộc vào và lợi ích ròng tác động đến sinh kế khác. Sinh kế bền vững về mặt xã hội khi nó có thể chống chịu hoặc hồi sinh từ những thay đổi lớn và có thể cung cấp cho thế hệ tương lai[2]. Sinh kế bền vững, nếu theo nghĩa này phải hội tụ đủ những nguyên tắc sau: Lấy con người làm trung tâm, dễ tiếp cận, có sự tham gia của người dân, xây dựng dựa trên sức mạnh con người và đối phó với các khả năng dễ bị tổn thương, tổng thể, thực hiện ở nhiều cấp, trong mối quan hệ với đối tác, bền vững và năng động.

Một sinh kế được xem là bền vững khi con người có thể đối phó và những phục hồi từ những áp lực và các cú sốc đồng thời có thể duy trì hoặc nâng cao khả năng và tài sản cả ở hiện tại lẫn trong tương lai mà không gây tổn hại đến cơ sở các nguồn tài nguyên thiên nhiên. Các thành tố của một sinh kế có mối quan hệ nhân quả và chiến lược sinh kế của con người chịu sự tác động bởi các yếu tố bên ngoài. Điều này được thể hiện trong khung phân tích sinh kế dưới đây (DIFID,2003)[2]. Luan van 5 Bối cảnh tổn thương Những thay đổi -Sốc và khủng trong thực hoảng trạng tài -Những xu hướng sản và kinh tế, xã hội và chiến lược.

môi trường -Sự dạo động theo thời vụ Vốn con người Kết quả sinh kế Vốn xã hội Vốn tự nhiên -Thu nhập tốt hơn -Đời sống nâng cao CHIẾN LƯỢC -Khả năng tổn SINH KẾ thương giảm Vốn tài chính Vốn tài chính -An ninh lương thực được củng cố -Sử dụng tài nguyên Thể chế, chính thiên nhiên. sách -Chính sách và pháp luật -Các cấp chính quyền -Dịch vụ nhà nước, tư nhân -Luật tục, tập quán -Thể chế cộng đồng Sơ đồ 2.1: Khung phân tích sinh kế Nguồn: theo DFID (2003) [2].2 Khái niệm các nguồn vốn sinh kế Nguồn vốn sinh kế được hiểu như là các điều kiện khách quan và chủ quan tác động vào một sự vật hiện tượng làm cho nó thay đổi về chất hoặc lượng. Trong phạm vi đề tài này, các nguồn vốn về sinh kế gồm: Con người, tự nhiên, vật chất, tài chính, xã hội, các thể chế chính sách mà xã hội quy định. Các nguồn vốn đó được hiểu như sau: Nguồn vốn sinh kế được hiểu như là các điều kiện khách quan và chủ quan tác động vào một sự vật hiện tượng làm cho nó thay đổi về chất hoặc lượng.

Trong phạm vi đề tài này, các nguồn vốn về sinh kế gồm: Con người, tự nhiên, vật chất, tài chính, xã hội, các thể chế chính sách mà xã hội quy định. Các nguồn vốn đó được hiểu như sau: Tiếp cận sinh kế thì cần tập trung trước hết và đầu tiên với con người. Nói chung, tài sản con người (vốn con người) thể hiện kỹ năng, sự hiểu biết, kiến thức, khả năng của lao động và tình trạng sức khỏe tốt giúp cho con người có khả năng theo đuổi các chiến lược sinh kế khác nhau và đạt được mục tiêu sinh kế của họ. Ở cấp độ hộ gia đình, tài sản con người bao gồm số lượng và chất lượng của lao động.

Số lượng và chất lượng của lao động biến động theo quy mô hộ gia đình, kỹ năng, tình trạng sức khỏe, thể chất và tinh thần, năng lực lãnh đạo, v. Tài sản con người có thể được diễn giải bằng các chỉ báo về giáo dục, kiến thức bản địa, số lượng lao động, kỹ năng của lao động, tuổi thọ, số trẻ em suy dinh dưỡng, v. Vốn tự nhiên ám chỉ các nguồn lực tự nhiên mà con người có thể sử dụng cho cuộc sống. Vốn tự nhiên rất đa dạng, có thể hữu hình hay vô hình, hoặc dưới dạng hàng hóa công như khí hậu, sinh quyển làm nền tảng cho sản xuất.

Vốn tự nhiên có thể được biểu thị bằng các chỉ báo khác nhau như diện tích đất nông nghiệp, đất rừng sản xuất, diện tích mặt nước nuôi trồng thủy sản, độ phì nhiêu của đất đai, khả năng được tưới, khả năng tăng vụ, trữ lượng cá, trữ lượng tài nguyên rừng,… Vốn vật chất bao gồm cơ sở hạ tầng cơ bản và các tài sản vật chất cần thiết cho sinh kế.