CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ CẢI CÁCH THỦ TỤC HÀNH CHÍNH VÀ CƠ CHẾ MỘT CỬA 1. Cải cách thủ tục hành chính và sự cần thiết phải đẩy mạnh cải cách thủ tục hành chính 1. Một số khái niệm về cải cách thủ tục hành chính Khái niệm thủ tục hành chính về mặt thuật ngữ, nghĩa của từ thủ tục được các từ điển giải thích nhưng có sự khác biệt nhất định chẳng hạn thủ tục là những việc cụ thể phải làm theo một trình tự quy định để tiến hành một công việc có tính chất chính thức [40] thủ tục là cách thức tiến hành một công việc với nội dung và trình tự nhất định theo quy định của cơ quan nhà nước [37]. Từ điển Hán Việt của giáo sư Đào Duy Anh quan niệm “ thủ tục là các trình tự và phương pháp làm việc” [1tr 441], đại từ điển tiếng Việt thủ tục được hiểu là “cách thức đã định để thực hiện một hoạt động [37 tr 274].
Trong giáo trình „Hành chính học đại cương‟ do giáo sư Đoàn Trọng Truyến chủ biên, khái niệm TTHC được trình bày một cách cụ thể hơn: Thủ tục hành chính là trình tự về thời gian, không gian và là cách thức giải quyết công việc của cơ quan hành chính nhà nước, nhà nước trong mối quan hệ với cơ quan tổ chức cá nhân công dân. Nó được đặt ra để các cơ quan nhà nước có thể thực hiện một hình thức hoạt động cần thiết của mình, trong đó bao gồm cả trình tự thành lập các công sở, trình tự bổ nhiệm bãi nhiệm trình tự điều hành tổ chức các hoạt động thoát nghiệp hành chính [20 tr 208] Các quan niệm trên có thể thấy ở góc độ trung nhất thủ tục bao gồm 2 yếu tố cơ bản là trình tự và cách thức trong đó trình tự xác định quy trình, tức là trật tự các bước, các giai đoạn tiến hành công việc, cách thức xác định phương pháp tiến hành các công việc gắn bó với những hoạt động cụ thể. Các 10 hoạt động của cơ quan Nhà nước trong đó có các hoạt động quản lý hành chính nhà nước đều được diễn ra phổ biến với nhiều hoạt động, hành vi kế tiếp nhau, trình tự thời gian và trình tự những công việc cụ thể, xác định những thủ tục nhất định. Như vậy trình tự là yếu tố quan trọng và không thể thiếu của thủ tục nói chung và thủ tục hành chính nói riêng.
Tuy nhiên trình tự mới chỉ là yếu tố có tính hình thức để trình tự được tôn trọng và thực hiện thì đòi hỏi phải có cách thức phù hợp. Ví dụ: để giải quyết khiếu nại CQHC có thẩm quyền phải tiến hành các hoạt động để xác minh làm rõ vấn đề có liên quan, như người khiếu nại có quyền khiếu nại không thời hiệu và thời hạn khiếu nại, đối tượng, nội dung khiếu nại từ đó có cách thức giải quyết hợp lý. Ngược lại cách thức để tiến hành hoạt động có ý nghĩa rất quan trọng nhưng nó chỉ có thể đạt được hiệu quả khi được áp dụng một cách đúng đắn theo những trình tự và thời gian nhất định. Trong hoạt động quản lý nói chung và trong hoạt động của cơ quan nhà nước nói riêng, để giải quyết được bất cứ công việc nào cũng đều cần có những thủ tục phù hợp, theo quan niệm chung cho rằng: Thủ tục có nghĩa là phương thức, cách thức giải quyết công việc theo một trình tự nhất định, một thể lệ thống nhất [6].
Cũng có thể hiểu thủ tục là những quy tắc, chế độ, phép tắc hay quy định để giải quyết công việc. Hoạt động quản lý Nhà nước cần phải tuân theo những quy tắc pháp lý, quy định và trình tự, cách thức khi sử dụng thẩm quyền của từng cơ quan để giải quyết công việc. Thủ tục hành chính là một loại thủ tục gắn với hoạt động của cơ quan hành chính Nhà nước. Có rất nhiều quan niệm khác nhau về thủ tục hành chính dựa trên những góc nhìn khác nhau, nhưng có thể hiểu một cách chung nhất: “Thủ tục hành chính là một loại quy phạm pháp luật quy định trình tự về thời gian, về không gian khi thực hiện một thẩm quyền nhất định của bộ máy nhà nước, là cách thức giải quyết công việc của các cơ quan 11 hành chính nhà nước trong mối quan hệ với các cơ quan, tổ chức và cá nhân công dân” Thủ tục hành chính là bộ phận cơ bản của thể chế hành chính Nhà nước, là công cụ của cơ quan hành chính Nhà nước được sử dụng để giải quyết công việc cho công dân, tổ chức, là cơ sở để xác định tính hợp pháp của nền công vụ.
Do vậy, thủ tục hành chính thuận tiện, đơn giản, công khai và dân chủ sẽ góp phần tăng cường hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy hành chính Nhà nước, rút ngắn khoảng cách giữa Nhà nước và nhân dân, củng cố sức mạnh Nhà nước, lòng tin của nhân dân và góp phần phát triển kinh tế - xã hội. Cải cách thủ tục hành chính là một bộ phận của cải cách thể chế hành chính Nhà nước, nhằm xây dựng và thực thi thủ tục hành chính theo những chuẩn mực nhất định. Đơn giản, gọn nhẹ, vận hành nhịp nhàng; hoạt động theo đúng quy trình, quy phạm thích ứng với từng loại đối tượng, từng loại công việc, phù hợp với điều kiện thực tế và đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Cải cách thủ tục hành chính thực chất là cải cách trình tự thực hiện thẩm quyền hành chính trong mối liên hệ tới quyền và nghĩa vụ của công dân, tổ chức và trong nội bộ cơ quan hành chính Nhà nước.
Mục tiêu và yêu cầu của cải cách thủ tục hành chính là phải đạt được sự chuyển biến căn bản trong quan hệ và thủ tục giải quyết công việc của công dân, tổ chức. Cụ thể là phải phát hiện và xóa bỏ những thủ tục hành chính thiếu tính đồng bộ, rườm rà, chồng chéo, phức tạp đã và đang gây trở ngại trong việc tiếp nhận và xử lý công việc giữa cơ quan nhà nước với nhau và giữa cơ quan nhà nước với tổ chức và công dân; xây dựng và thực hiện các thủ tục hành chính giải quyết công việc đơn giản, thống nhất, rõ ràng, đúng pháp luật và công khai; vừa tạo thuận tiện cho tổ chức, cá nhân có yêu cầu giải quyết công việc;vừa có tác dụng ngăn chặn tệ tham những, sách nhiễu, 12 cửa quyền của một bộ phận cán bộ công chức nhà nước; đồng thời đảm bảo được trách nhiệm quản lý Nhà nước, giữ vững được kỷ cương, pháp luật. Chúng ta đang trong thời kỳ hội nhập, muốn thành công phải xây dựng được một hệ thống thủ tục hành chính thực sự thông thoáng, dễ thực hiện, tạo môi trường pháp lý để thu hút nước ngoài. Vấn đề này đã được nghị quyết của Đại hội Đảng khóa VII đề cập và khẳng định tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trọng tâm là cải cách một bước nền hành chính.
Đó cũng chính là một trong những mục tiêu quan trọng, là nấc thang trong cải cách hành chính để hoàn thành chương trình cải cải tổng thể nền hành chính Nhà nước giai đoạn 2010-2020 được Đảng và Nhà nước ta ưu tiên giải quyết cùng với cải cách tổ chức bộ máy, tài chính công và cải cách về đội ngũ CBCC. Nguyên tắc xây dựng và thực hiện thủ tục hành chính Nguyên tắc xây dựng và thực hiện thủ tục hành chính là những nguyên lý, những tư tưởng chỉ đạo cơ bản, có tính chất xuất phát điểm thể hiện tính toàn diện, tính linh hoạt và có ý nghĩa bao trùm quyết định nội dung và hiệu quả của việc xây dựng và thực hiện thủ tục hành chính. Hiện nay, trong chỉ đạo cải cách nền hành chính nhà nước ở nước ta, cải cách thủ tục hành chính được coi là khâu đột phá với mục tiêu đặt ra là nhanh chóng khắc phục những khâu yếu kém, những khuyết điểm của quá trình điều hành trong các cơ quan liên quan trực tiếp đến hoạt động của tổ chức, công dân, và đời sống nhất là trong giai đoạn hội nhập và theo xu thế toàn cầu hóa như trong giai đoạn hiện nay. Để đảm bảo đạt được những mục tiêu trên đây thì cần phải kịp thời xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, nhất là hệ thống thủ tục hành chính, cần phải được xây dựng sao cho phù hợp với thực tế và nhu cầu phát triển khách quan kinh tế - xã hội của đất nước, nhưng vẫn đảm bảo được yêu cầu quản lý Nhà nước, đồng thời tạo được môi trường 13 pháp lý thông thoáng thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển.
Bên cạnh đó, cần tiến hành công việc rà soát các thủ tục hành chính song song, qua đó phát hiện những khuyến khuyết và bổ sung kịp thời, đổi mới trong chính sách, pháp luật, tổ chức bộ máy, quy chế làm việc và hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước. Việc xây dựng thủ tục hành chính phải được đặt trên những nguyên tắc cơ bản do Hiến pháp quy định. Những nguyên tắc này có thể trực tiếp liên quan đến việc xây dựng các thủ tục hành chính, nhưng cũng có thể chỉ được quy định trên những nguyên tắc chung và đòi hỏi phải được cụ thể hóa bằng các văn bản pháp luật khác. Qua nghiên cứu, các nhà nghiên cứu đã thừa nhận việc xây dựng và thực hiện thủ tục hành chính cần phải tuân thủ một số nguyên tắc sau: 1.
Nguyên tắc xây dựng thủ tục hành chính - Nguyên tắc phù hợp với Pháp chế Xã hội chủ nghĩa, phù hợp với luật pháp hiện hành của Nhà nước ta, có tính hệ thống nhằm đạt được một công cụ quản lý hữu hiệu cho bộ máy Nhà nước. - Nguyên tắc phù hợp với thực tế, phù hợp với nhu cầu khách quan của sự phát triển kinh tế xã hội của đất nước. - Nguyên tắc thủ tục hành chính phải công khai, đơn giản, dễ hiểu và thuận lợi cho việc thực hiện. - Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống.
Nguyên tắc thực hiện thủ tục hành chính Thủ tục hành chính được thực hiện trên cơ sở các nguyên tắc được ghi nhận trong Hiến pháp, Luật và các văn bản pháp quy; các nguyên tắc đó bao gồm: - Chỉ có cơ quan Nhà nước do pháp luật quy dịnh mới được thực hiện các thủ tục hành chính nhất định và phải thực hiện đúng trình tự với những phương tiện, biện pháp và hình thức được pháp luật cho phép.