Chương 1 TỔNG KẾT, PHÂN TÍCH, ĐÁNH GIÁ THỰC TRẠNG HỆ THỐNG THUẾ --------------- 1. Khái quát lý luận về thuế trong nền kinh tế thị trường 1. Khái niệm Trong nền kinh tế thị trường, thuế là nguồn thu chủ yếu của ngân sách nhà nước, thường chiếm đến trên 90% tổng thu ngân sách ở các quốc gia trên thế giới. Thuế gắn liền với quyền lực của Nhà nước và là phương tiện chủ yếu tạo nguồn lực tài chính phục vụ cho các nhu cầu chi tiêu của Nhà nước.
Theo quan điểm của kinh tế học hiện đại, thuế là phương tiện huy động nguồn lực tài chính gắn liền với chức năng cung cấp hàng hoá công cộng của Chính phủ để tạo môi trường và điều kiện thuận lợi và cần thiết cho việc duy trì và phát triển các hoạt động kinh tế - chính trị - xã hội của các chủ thể trong xã hội, đặc biệt là khu vực doanh nghiệp và các tầng lớp dân cư trong nền kinh tế. Trong lịch sử kinh tế học, thuế được hiểu trên nhiều giác độ khác nhau và do đó khái niệm về thuế thường có những điểm khác biệt. Tuy nhiên, khái niệm được chấp nhận rộng rãi mang cả ý nghĩa về kinh tế và luật pháp, xã hội. Đó là: Thuế là khoản đóng góp nghĩa vụ cho ngân sách nhà nước theo quy định của pháp luật để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.
Trên cơ sở khái niệm trên đây, thuế có các đặc điểm cơ bản sau: - Tính nghĩa vụ bắt buộc: mọi đối tượng/chủ thể tham gia các hoạt động kinh tế trong xã hội đều phải có nghĩa vụ bắt buộc đóng góp thuế cho ngân sách nhà nước. Các khoản đóng góp tự nguyện, không có tính chất nghĩa vụ bắt buộc như đóng góp xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn, tiền học phí, viện phí… không được coi là thuế. - Tính luật định: thuế được quy định bởi pháp luật và được áp dụng chung đối với toàn bộ các đối tượng trong phạm vi quy định của pháp luật. Do có tính 9 luật định nên thuế được xã hội thừa nhận và được cưỡng chế bởi hệ thống luật pháp.
- Tính hoàn trả gián tiếp: các đối tượng nộp thuế thường không nhận được hoàn trả trực tiếp sau khi đã nộp thuế cho ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, họ được hoàn trả gián tiếp thông qua các hàng hoá, dịch vụ công do Chính phủ cung cấp như hệ thống luật pháp, duy trì an ninh, trật tự xã hội, cơ sở hạ tầng, giáo dục, y tế, văn hoá. Các nguyên lý cơ bản Để phát huy tốt vai trò và chức năng vốn có của thuế đối với nền kinh tế, việc thiết kế, xây dựng và thực hiện các chính sách thuế cần tuân thủ các nguyên lý cơ bản như sau: a) Nguyên lý lợi ích: Nguyên lý lợi ích của thuế yêu cầu nghĩa vụ nộp thuế cho ngân sách chính phủ cần tương xứng và dựa trên cơ sở lợi ích nhận được từ các dịch vụ công do Chính phủ mang lại. Điều này đảm bảo tính công bằng trong quan hệ giữa Chính phủ và các chủ thể khác trong xã hội.
Chính phủ thu thuế từ các cá nhân, hộ gia đình và khu vực doanh nghiệp để cung cấp các hàng hoá, dịch vụ công nhằm tạo môi trường duy trì và phát triển các hoạt động kinh tế, xã hội của toàn bộ nền kinh tế. Các đối tượng nộp thuế cần được hưởng lợi từ các khoản đóng góp thông qua các hàng hoá, dịch vụ công một cách tương xứng. Trường hợp phải nộp thuế nhiều nhưng số lượng hoặc chất lượng hàng hoá, dịch vụ công không đảm bảo sẽ vi phạm nguyên lý lợi ích của thuế và sẽ gây ra những bất ổn định về kinh tế, chính trị, xã hội cả trước mắt và lâu dài cho nền kinh tế. Nguyên lý lợi ích là cơ sở lý luận cho sự tồn tại và phát triển bền vững của Chính phủ cũng như của Nhà nước trong mối quan hệ cân bằng với các chủ thể kinh tế khác trong xã hội.
Nhà nước và Chính phủ chỉ có thể tồn tại, phát triển và có nguồn thu thuế từ các cá nhân, hộ gia đình, doanh nghiệp trên cơ sở cung cấp những hàng hoá, dịch vụ công tương ứng để tạo điều kiện cho các chủ thể kinh tế 10 này phát triển sản xuất kinh doanh và qua đó đảm bảo sự phát triển bền vững của nền kinh tế. b) Nguyên lý công bằng: Nguyên lý công bằng của thuế yêu cầu đảm bảo sự công bằng về mức thuế phải nộp giữa các đối tượng. Thông thường, công bằng của thuế được hiểu theo hai khía cạnh là công bằng chiều ngang và công bằng chiều dọc. Công bằng chiều ngang có nghĩa là các đối tượng nộp thuế có thu nhập như nhau thì chịu mức thuế bằng nhau.
Chẳng hạn, hai doanh nghiệp hoặc cá nhân hoạt động trong hai lĩnh vực khác nhau nhưng nếu có cùng mức thu nhập thì đều phải chịu mức thuế như nhau. Công bằng chiều dọc có nghĩa là đối tượng nộp thuế có thu nhập lớn hơn thì chịu mức thuế lớn hơn. Chẳng hạn, theo quy định của thuế thu nhập cá nhân, người có thu nhập nhiều thì phải nộp mức thuế lớn hơn người có thu nhập thấp hơn. Sở dĩ có nguyên lý công bằng theo chiều dọc vì đối tượng có thu nhập cao hơn thường đánh giá lợi ích nhận được từ hàng hoá, dịch vụ công cao hơn so với đối tượng có thu nhập thấp hoặc thực tế họ có điều kiện nhận được lợi ích nhiều hơn từ các hàng hoá, dịch vụ này.
Nguyên lý công bằng là nền tảng của định hướng thiết kế hệ thống thuế công bằng nhằm đảm bảo công bằng xã hội cũng như sự ổn định tương đối trong cấu trúc kinh tế - chính trị - xã hội, cân bằng lợi ích kinh tế giữa các đối tượng, giai cấp trong xã hội; trong đó, các đối tượng giàu thường phải chịu mức thuế cao hơn so với các đối tượng còn lại trong xã hội. c) Nguyên lý khả năng nộp thuế: Nguyên lý khả năng nộp thuế yêu cầu mức thuế phải nộp cần được xác định trên cơ sở khả năng nộp thuế của đối tượng nộp. Trong đó, khả năng nộp thuế đối với cá nhân được xác định dựa trên cơ sở mức thu nhập cá nhân vượt quá yêu cầu tiêu dùng hàng hoá, dịch vụ tối thiểu để duy trì cuộc sống. Khả năng nộp thuế đối với doanh nghiệp là khoảng cách giữa doanh thu và chi phí cần thiết để duy trì và phát triển các hoạt động sản xuất kinh doanh.
Do vậy, nguyên lý khả 11 năng nộp thuế, về mặt bản chất, yêu cầu xác định mức thuế phải nộp hợp lý để đảm bảo duy trì hoạt động bình thường, tức khả năng tái sản xuất giản đơn của đối tượng nộp thuế. Nguyên lý khả năng nộp thuế cũng là một trong những cơ sở lý luận quan trọng của quan điểm nuôi dưỡng và phát triển nguồn thu thuế trong thực tiễn hệ thống chính sách thuế ở các nước trên thế giới cũng như Việt Nam. Bên cạnh đảm bảo lợi ích của các đối tượng nộp, quan điểm này còn phục vụ cho bản thân Chính phủ trong việc đảm bảo mối quan hệ cân đối giữa nguồn thu thuế trước mắt và lâu dài trên cơ sở duy trì và phát triển các hoạt động sản xuất kinh doanh của các chủ thể còn lại trong nền kinh tế. Phân loại hệ thống thuế Hệ thống thuế thông thường được phân loại theo các tiêu thức như sau: a) Phân loại theo đối tượng đánh thuế: Phân loại theo đối tượng đánh thuế là các phân loại phổ biến nhất; trong đó hệ thống thuế được chia thành các loại thuế như sau: - Thuế thu nhập: là loại thuế đánh vào thu nhập của đối tượng nộp thuế.
Thông thường, thuế thu nhập bao gồm thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế thu nhập cá nhân. Do thu trực tiếp trên thu nhập của đối tượng nộp thuế nên các loại thuế này còn gọi là thuế trực thu. - Thuế hàng hoá - dịch vụ: là loại thuế đánh vào hàng hoá - dịch vụ. Thông thường, thuế hàng hoá - dịch vụ bao gồm thuế giá trị gia tăng (hoặc thuế doanh thu); thuế tiêu thụ đặc biệt; thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu.
Do các loại thuế này do người sử dụng hàng hoá, dịch vụ nộp nên còn gọi là thuế gián thu hoặc thuế tiêu dùng. - Thuế tài sản: là loại thuế đánh vào các tài sản. Thông thường, thuế tài sản bao gồm thuế nhà đất, thuế thừa kế, và các loại thuế tài sản khác. Các loại thuế tài sản thường đánh vào quyền sở hữu, quyền sử dụng hoặc khi chuyển nhượng tài sản.
12 b) Phân loại theo đơn vị thuế suất Phân loại theo đơn vị thuế suất, hệ thống thuế có thể phân chia thành các loại thuế như sau: - Thuế phần trăm (ad valorem tax): là loại thuế mà thuế suất được quy định theo tỷ lệ phần trăm (%) trên giá trị của đối tượng đánh thuế. Chẳng hạn, thuế thu nhập doanh nghiệp quy định mức thuế suất 25% trên thu nhập chịu thuế của doanh nghiệp. - Thuế tuyệt đối (unit tax): là loại thuế mà thuế suất được quy định theo mức cố định đối với đơn vị đo lường định lượng của đối tượng đánh thuế. Chẳng hạn, thu thuế nhập khẩu 3000 USD/xe đối với nhập khẩu một số loại xe hơi đã qua sử dụng.
Trong trường hợp này, mức thu 3000USD/xe không phụ thuộc vào giá trị thực tế của xe. Thuế phần trăm là loại thuế được áp dụng phổ biến hiện này vì có ưu điểm dễ thực hiện, mức thu biến động tuỳ theo giá trị hàng hoá nên đảm bảo tính công bằng về mức thu thuế. Tuy nhiên, trong một số trường hợp thuế tuyệt đối lại phát huy tính ưu việt của nó. Chẳng hạn, đối với những loại hàng hoá khó xác định giá trị hoặc cần chi phí lớn để xác định giá trị thì việc áp dụng thuế tuyệt đối sẽ đảm bảo tránh trường hợp khai thấp giá trị tính thuế để giảm nghĩa vụ thuế phải nộp.
c) Phân loại theo phân cấp đánh thuế Phân loại theo phân cấp đánh thuế, hệ thống thuế được chia thành 2 loại chính: - Thuế quốc gia (thuế trung ương): là loại thuế do Chính phủ trung ương quy định và thu để phục vụ cho các mục tiêu chi của ngân sách trung ương. - Thuế địa phương: là loại thuế do chính quyền địa phương quy định và thu để phục vụ cho các mục tiêu chi của ngân sách địa phương. Việc phân loại theo thuế quốc gia hoặc thuế địa phương phụ thuộc rất lớn vào phân cấp chính quyền và phân cấp tài khoá.