Các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất ở việt nam nghiên cứu cho các tỉnh thành khu vực phía nam

Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến kế toán quản trị môi trường tại doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam, tập trung vào khu vực phía Nam. Phân tích chuyên sâu.

• Tác giả: Nguyễn Thị Hằng Nga
• Người hướng dẫn: PTS. Phạm Ngọc Toàn
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kế Toán
• Đề tài: Các Nhân Tố Ảnh Hưởng Đến Thực Hiện Kế Toán Quản Trị Môi Trường Tại Các Doanh Nghiệp Sản Xuất Ở Việt Nam – Nghiên Cứu Cho Các Tỉnh Thành Khu Vực Phía Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• CÁC TỪ VIẾT TẮT
• CÁC THUẬT NGỮ TIẾNG ANH
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• SỰ CẦN THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
• MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
• ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
• Ý nghĩa khoa học
• Ý nghĩa thực tiễn
• KẾT CẤU CỦA ĐỀ TÀI
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC
• 1.1. CÁC NGHIÊN CỨU VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƯỜNG
• 1.1.1. Các nghiên cứu hướng dẫn thực hiện Kế toán quản trị môi trường
• 1.1.1.1. Các nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.1.2. Các nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.1.2. Các nghiên cứu vận dụng Kế toán quản trị môi trường
• 1.1.2.1. Các nghiên cứu trên thế giới
• 1.1.2.2. Các nghiên cứu ở Việt Nam
• 1.2. CÁC NGHIÊN CỨU VỀ NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN THỰC HIỆN KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƯỜNG
• 1.2.1. Các nhân tố thuộc bối cảnh thể chế (Institutional Context)
• 1.2.1.1. Áp lực cưỡng ép
• 1.2.1.2. Áp lực quy chuẩn
• 1.2.1.3. Áp lực mô phỏng
• 1.2.2. Các nhân tố thuộc bối cảnh tổ chức (Organizational Context)
• 1.2.2.1. Nhận thức về sự biến động của MTKD
• 1.2.2.2. Chiến lược môi trường
• 1.2.2.3. Sự phức tạp của nhiệm vụ
• 1.3. MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.3.1. Về đối tượng khảo sát
• 1.3.2. Về kết quả nghiên cứu
• 1.3.2.1. Đối với nhân tố áp lực cưỡng ép
• 1.3.2.2. Đối với nhân tố áp lực quy chuẩn
• 1.3.2.3. Đối với nhân tố áp lực mô phỏng
• 1.3.2.4. Đối với nhân tố nhận thức về sự biến động của MTKD
• 1.3.2.5. Đối với nhân tố chiến lược môi trường
• 1.3.2.6. Đối với nhân tố sự phức tạp của nhiệm vụ
• 1.3.3. Về số lượng các nghiên cứu
• 1.4. KHE HỔNG NGHIÊN CỨU VÀ ĐỊNH HƯỚNG CỦA TÁC GIẢ
• 1.4.1. Khe hổng nghiên cứu
• 1.4.2. Định hướng nghiên cứu của tác giả
• 1.5. TÓM TẮT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.1. TỔNG QUAN VỀ KTQTMT
• 2.1.1. Lịch sử hình thành và phát triển
• 2.1.2. Định nghĩa và phân loại KTMT
• 2.1.3. Định nghĩa KTQTMT
• 2.1.4. Đối tượng của KTQTMT
• 2.1.5. Các loại thông tin của KTQTMT
• 2.1.5.1. Thông tin phi tiền tệ
• 2.1.5.2. Thông tin Tiền tệ
• 2.1.6. Nội dung KTQTMT
• 2.1.6.1. Xác định chi phí, thu nhập môi trường
• 2.1.6.2. Xử lý thông tin chi phí, thu nhập môi trường
• 2.1.6.3. Phân tích hiệu quả hoạt động môi trường
• 2.1.6.4. Báo cáo Kế toán quản trị môi trường
• 2.2. CÁC LÝ THUYẾT NỀN CÓ LIÊN QUAN
• 2.2.1. Lý thuyết thể chế (Institutional theory)
• 2.2.1.1. Khái niệm lý thuyết thể chế
• 2.2.1.2. Các yếu tố cơ bản của lý thuyết thể chế
• 2.2.1.3. Ảnh hưởng của các yếu tố thể chế đến thực hiện KTQTMT
• 2.2.1.4. Vận dụng lý thuyết thể chế cho nghiên cứu này
• 2.2.2. Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory)
• 2.2.2.1. Khái niệm lý thuyết ngẫu nhiên
• 2.2.2.2. Các yếu tố cơ bản của lý thuyết ngẫu nhiên
• 2.2.2.3. Ảnh hưởng của các yếu tố ngẫu nhiên đến thực hiện KTQTMT
• 2.2.2.4. Vận dụng lý thuyết ngẫu nhiên cho nghiên cứu này
• 2.3. CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN THỰC HIỆN KTQTMT TỪ CƠ SỞ LÝ THUYẾT
• 2.3.1. Thực hiện Kế toán quản trị môi trường
• 2.3.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện KTQTMT
• 2.4. PHÁT TRIỂN CÁC GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 2.4.1. Ảnh hưởng trực tiếp của các nhân tố đến thực hiện KTQTMT
• 2.4.1.1. Áp lực cưỡng ép
• 2.4.1.2. Áp lực quy chuẩn
• 2.4.1.3. Áp lực mô phỏng
• 2.4.1.4. Nhận thức về sự biến động của môi trường kinh doanh
• 2.4.1.5. Chiến lược môi trường
• 2.4.1.6. Sự phức tạp của nhiệm vụ
• 2.4.2. Ảnh hưởng gián tiếp của các nhân tố đến thực hiện KTQTMT
• 2.4.2.1. Ảnh hưởng gián tiếp của Áp lực cưỡng ép thông qua vai trò trung gian của Áp lực quy chuẩn
• 2.4.2.2. Ảnh hưởng gián tiếp của Áp lực quy chuẩn thông qua vai trò trung gian của Áp lực mô phỏng
• 2.4.2.3. Ảnh hưởng gián tiếp của nhận thức về sự biến động của môi trường kinh doanh thông qua vai trò trung gian của Áp lực mô phỏng
• 2.4.2.4. Ảnh hưởng gián tiếp của nhận thức về sự biến động của MTKD thông qua vai trò trung gian của Chiến lược môi trường
• 2.5. MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ XUẤT
• 2.6. TÓM TẮT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU
• 3.1.1. Xác định phương pháp
• 3.1.2. Biện minh cho thiết kế nghiên cứu hỗn hợp
• 3.1.3. Quy trình nghiên cứu hỗn hợp tuần tự
• 3.2. QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 3.3. NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH
• 3.3.1. Phương pháp phỏng vấn chuyên gia
• 3.3.2. Chọn mẫu nghiên cứu
• 3.3.2.1. Số lượng mẫu
• 3.3.2.2. Chọn chuyên gia cho nghiên cứu
• 3.3.3. Các giai đoạn thiết yếu trước phỏng vấn
• 3.3.3.1. Xác định các câu hỏi cần điều tra
• 3.3.3.2. Xác định loại câu hỏi cho nghiên cứu tình huống
• 3.3.3.3. Thiết kế bảng câu hỏi phỏng vấn
• 3.3.4. Các bước Phỏng vấn chuyên gia
• 3.3.4.1. Liên hệ không chính thức
• 3.3.4.2. Phỏng vấn thử
• 3.3.4.3. Phỏng vấn chính thức
• 3.3.4.4. Tổng hợp dữ liệu
• 3.3.5. Thiết kế Bảng câu hỏi khảo sát sơ bộ 1
• 3.3.5.1. Lời lẽ và ngôn từ
• 3.3.5.2. Loại câu hỏi cho Bảng câu hỏi khảo sát
• 3.3.5.3. Trình tự của các câu hỏi
• 3.3.5.4. Đo lường các mục hỏi
• 3.3.5.5. Phát triển Thang đo
• 3.3.6. Kết quả nghiên cứu định tính
• 3.4. NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG
• 3.4.1. Nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 3.4.1.1. Mẫu nghiên cứu
• 3.4.1.2. Phương pháp phân tích
• 3.4.2. Kết quả nghiên cứu định lượng sơ bộ
• 3.4.3. Nghiên cứu định lượng chính thức
• 3.4.3.1. Thiết kế mẫu nghiên cứu
• 3.4.3.2. Quá trình khảo sát
• 3.4.3.3. Các bước phân tích dữ liệu
• 3.5. TÓM TẮT
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
• 4.1. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH TÍNH
• 4.1.1. Thang đo thực hiện KTQTMT
• 4.1.2. Thang đo Áp lực cưỡng ép
• 4.1.3. Thang đo Áp lực quy chuẩn
• 4.1.4. Thang đo Áp lực mô phỏng
• 4.1.5. Thang đo nhận thức về sự biến động của MTKD
• 4.1.6. Thang đo chiến lược môi trường
• 4.1.7. Thang đo sự phức tạp của nhiệm vụ
• 4.2. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG SƠ BỘ
• 4.2.1. Kết quả Phân tích độ tin cậy thang đo
• 4.2.2. Kết quả Phân tích nhân tố khám phá
• 4.3. MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU CHÍNH THỨC
• 4.4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ĐỊNH LƯỢNG CHÍNH THỨC
• 4.4.1. Mô tả mẫu nghiên cứu
• 4.4.2. Phân tích thống kê mô tả
• 4.4.3. Kiểm định độ tin cậy của thang đo và phân tích nhân tố khám phá (EFA)
• 4.4.3.1. Kiểm định độ tin cậy thang đo
• 4.4.3.2. Phân tích nhân tố khám phá (EFA)
• 4.4.4. Phân tích nhân tố khẳng định (CFA)
• 4.4.5. Phân tích mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM)
• 4.4.5.1. Kiểm định mô hình lý thuyết
• 4.4.5.2. Kiểm định các ước lượng của mô hình lý thuyết bằng Bootstrap
• 4.4.6. Kiểm định giả thuyết nghiên cứu
• 4.4.7. Phân tích sự khác biệt (phân tích ANOVA)
• 4.5. BÀN LUẬN VỀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.5.1. Các kết quả chính từ nghiên cứu
• 4.5.2. Các phát hiện từ các nhân tố thuộc lý thuyết thể chế
• 4.5.3. Các phát hiện từ các nhân tố thuộc lý thuyết ngẫu nhiên
• 4.5.4. So sánh mức độ giải thích của lý thuyết ngẫu nhiên và lý thuyết thể chế
• 4.6. TÓM TẮT CHƯƠNG 4
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ MỘT SỐ HÀM Ý
• 5.1. Về mục tiêu nghiên cứu
• 5.2. Về các phát hiện chính rút ra từ nghiên cứu
• 5.3. Về đóng góp của nghiên cứu
• 5.4. MỘT SỐ HÀM Ý RÚT RA TỪ NGHIÊN CỨU
• 5.4.1. Các hàm ý được phát triển từ lý thuyết thể chế
• 5.4.2. Các hàm ý được phát triển từ lý thuyết ngẫu nhiên
• 5.5. HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI VÀ HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• 5.5.1. Hạn chế của đề tài
• 5.5.2. Hướng nghiên cứu trong tương lai
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Tiếng Anh
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Kế Toán Quản Trị Môi Trường tại Việt Nam 55 ký tự

Phát triển bền vững là xu hướng tất yếu. Cân bằng giữa hiệu quả kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường là một thách thức. Các nước đang phát triển thường ưu tiên tăng trưởng kinh tế, gây ảnh hưởng đến môi trường. Dưới áp lực từ các bên liên quan, doanh nghiệp ngày càng có trách nhiệm hơn. Các khoản đầu tư vào kiểm soát ô nhiễm không chỉ là chi phí mà còn là đầu tư cho tương lai, gia tăng giá trị thương hiệu. Để ra quyết định kinh doanh, nhà quản trị cần thông tin liên quan đến môi trường. Kế toán Quản trị Môi trường (KTQTMT) ra đời để đáp ứng yêu cầu này. IFAC định nghĩa KTQTMT là công cụ quản lý hiệu quả môi trường và kinh tế. Mục tiêu là nâng cao trách nhiệm giải trình nội bộ và tăng cường quyết định về môi trường. Nhiều nghiên cứu chỉ ra lợi ích tiềm năng của KTQTMT như giảm chi phí, gia tăng giá trị sản phẩm, thu hút nhân lực và nâng cao uy tín (IFAC, 2005; De Beer và Friend, 2006).

1.1. Lịch sử hình thành và phát triển của KTQTMT

Kế toán Quản trị Môi trường xuất hiện vào những năm 1970 để cung cấp thông tin phục vụ việc ra quyết định kinh doanh. KTQTMT đáp ứng yêu cầu về thông tin môi trường cho nhà quản trị. Theo Liên đoàn kế toán quốc tế IFAC (2005, tr.19), KTQTMT là công cụ 'Quản lý hiệu quả môi trường và kinh tế thông qua việc thực hiện các hệ thống kế toán liên quan đến môi trường'. Mục tiêu của KTQTMT là nâng cao trách nhiệm giải trình nội bộ về các tác động môi trường và đảm bảo rằng nhà quản trị có những thông tin cần thiết để tăng cường quyết định về môi trường (Wilmshurst và Frost 2001).

1.2. Vai trò quan trọng của KTQTMT trong doanh nghiệp

Thực hiện KTQTMT không chỉ giúp tuân thủ luật pháp về bảo vệ môi trường mà còn mang lại nhiều lợi ích cho tổ chức. Những lợi ích này bao gồm việc giảm tổng chi phí, gia tăng giá trị cho sản phẩm, thu hút nguồn nhân lực, và nâng cao uy tín của một tổ chức (IFAC, 2005; De Beer và Friend, 2006). Một số nghiên cứu khác cho thấy việc thực hiện KTQTMT có thể dẫn đến cải thiện hiệu quả hoạt động của tổ chức khi sử dụng thông tin thích hợp cho việc ra quyết định (IFAC, 2005; Jasch, 2006).

II. Thách Thức Áp Dụng KTQTMT tại Doanh Nghiệp Việt Nam 57 ký tự

Ô nhiễm môi trường là vấn đề toàn cầu. Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp chiếm vị trí trung tâm trong các cuộc thảo luận. Ở Việt Nam, tình hình ô nhiễm môi trường ngày càng phức tạp. Các vụ việc ô nhiễm môi trường gây bức xúc dư luận có chiều hướng gia tăng. Theo Bộ Tài nguyên và Môi trường (2016, tr.28), ô nhiễm đất do chất thải từ các hoạt động công nghiệp, xây dựng, sinh hoạt thể hiện rõ nhất ở các vùng ven đô thị lớn hoặc các vùng tập trung sản xuất công nghiệp, khai khoáng. Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam đóng góp lớn vào tăng trưởng kinh tế của cả nước. Giai đoạn 2011-2015, giá trị sản xuất công nghiệp toàn vùng đạt mức tăng trưởng trung bình 10,23%/năm (Nguyễn Chí Hải và Huỳnh Ngọc Chương, 2018).

2.1. Ô nhiễm môi trường Vấn đề cấp bách tại Việt Nam

Bình quân mỗi ngày, các khu, cụm, điểm công nghiệp thải ra khoảng 30.000 tấn chất thải rắn, lỏng, khí và chất thải độc hại khác. Vấn đề ô nhiễm môi trường, đặc biệt là ô nhiễm không khí và nguồn nước, có xu hướng gia tăng tại hầu hết khu công nghiệp, nhất là các khu công nghiệp ở thành phố Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai, các khu vực dọc quốc lộ 51. Theo các số liệu công bố, ở nhiều nơi mức ô nhiễm cao hơn 4 – 5 lần so với tiêu chuẩn cho phép (Huỳnh Đức Thiện và Trần Hán Biên, 2012; Mạc Thị Minh Trà, 2014).

2.2. Áp lực từ chính phủ và cộng đồng về bảo vệ môi trường

Việc giám sát của chính phủ, các cơ quan quản lý, truyền thông và công chúng đối với việc chấp hành pháp luật về bảo vệ môi trường của các doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân sẽ ngày càng gia tăng. Với vai trò là phương tiện để các doanh nghiệp có thể quản lý hoạt động kinh doanh và môi trường, KTQTMT đã nhận được sự quan tâm ngày càng tăng của các cơ quan chức năng, các doanh nghiệp và nhà nghiên cứu.

2.3. Sự cần thiết của KTQTMT trong bối cảnh ô nhiễm

Từ đây, khoa học kế toán đã tiến thêm một bước tiến mới, hướng đến việc kiểm soát và sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên, giảm bớt tác động không mong muốn đến môi trường, giúp cải thiện hình ảnh và chuẩn hóa hoạt động của doanh nghiệp (Zutshi, 2004). Là một nhánh kế toán tương đối mới, KTQTMT cần được nghiên cứu và áp dụng rộng rãi để hỗ trợ doanh nghiệp sản xuất Việt Nam phát triển bền vững.

III. Cách Áp Dụng Lý Thuyết Thể Chế vào KTQTMT 54 ký tự

Lý thuyết thể chế giải thích cách các yếu tố thể chế ảnh hưởng đến hành vi tổ chức. Thể chế bao gồm các quy tắc, chuẩn mực và giá trị xã hội. Các yếu tố này tạo áp lực lên doanh nghiệp để tuân thủ. Áp lực thể chế có thể cưỡng ép, quy chuẩn hoặc mô phỏng. Áp lực cưỡng ép đến từ quy định pháp luật và sự giám sát của chính phủ. Áp lực quy chuẩn đến từ chuẩn mực đạo đức và kỳ vọng xã hội. Áp lực mô phỏng đến từ việc bắt chước các doanh nghiệp thành công khác. Các yếu tố thể chế này ảnh hưởng đến việc thực hiện KTQTMT trong doanh nghiệp.

3.1. Áp lực cưỡng ép Ảnh hưởng từ quy định và pháp luật

Áp lực cưỡng ép đến từ quy định pháp luật và sự giám sát của chính phủ. Doanh nghiệp phải tuân thủ các quy định về môi trường để tránh bị phạt. Các quy định này thúc đẩy doanh nghiệp áp dụng KTQTMT để quản lý chi phí và tác động môi trường. Các chính sách môi trường của nhà nước cũng tác động đến việc thực hiện KTQTMT.

3.2. Áp lực quy chuẩn Vai trò của chuẩn mực và kỳ vọng

Áp lực quy chuẩn đến từ chuẩn mực đạo đức và kỳ vọng xã hội. Khách hàng, nhà đầu tư và cộng đồng mong muốn doanh nghiệp hoạt động có trách nhiệm với môi trường. Doanh nghiệp áp dụng KTQTMT để đáp ứng kỳ vọng này và nâng cao uy tín. Các tổ chức phi chính phủ cũng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo áp lực quy chuẩn.

3.3. Áp lực mô phỏng Học hỏi từ các doanh nghiệp dẫn đầu

Áp lực mô phỏng đến từ việc bắt chước các doanh nghiệp thành công khác. Doanh nghiệp học hỏi các phương pháp và kỹ thuật KTQTMT từ các doanh nghiệp dẫn đầu để cải thiện hiệu quả và cạnh tranh. Việc chia sẻ kinh nghiệm và thông tin về KTQTMT giữa các doanh nghiệp là rất quan trọng.

IV. Lý Thuyết Ngẫu Nhiên Tác Động KTQTMT Thế Nào 53 ký tự

Lý thuyết ngẫu nhiên cho rằng hiệu quả của KTQTMT phụ thuộc vào các yếu tố ngẫu nhiên như môi trường kinh doanh, chiến lược của doanh nghiệp và sự phức tạp của nhiệm vụ. Môi trường kinh doanh biến động tạo áp lực lên doanh nghiệp để thích ứng. Chiến lược môi trường của doanh nghiệp định hướng các hoạt động bảo vệ môi trường. Sự phức tạp của nhiệm vụ đòi hỏi doanh nghiệp phải có hệ thống quản lý hiệu quả. Các yếu tố này tác động đến việc lựa chọn và áp dụng các phương pháp KTQTMT.

4.1. Môi trường kinh doanh biến động và nhu cầu KTQTMT

Môi trường kinh doanh biến động tạo áp lực lên doanh nghiệp để thích ứng. Doanh nghiệp cần KTQTMT để quản lý rủi ro và cơ hội liên quan đến môi trường. Nhận thức về sự biến động của môi trường kinh doanh thúc đẩy doanh nghiệp áp dụng KTQTMT. Các doanh nghiệp cần phải có những đánh giá kịp thời về những biến động của môi trường để có thể đưa ra các quyết định phù hợp.

4.2. Chiến lược môi trường và định hướng phát triển bền vững

Chiến lược môi trường của doanh nghiệp định hướng các hoạt động bảo vệ môi trường. Doanh nghiệp có chiến lược môi trường rõ ràng sẽ áp dụng KTQTMT hiệu quả hơn. Việc tích hợp KTQTMT vào chiến lược kinh doanh giúp doanh nghiệp đạt được mục tiêu phát triển bền vững. Các chiến lược phát triển cần phải được chú trọng đầu tư và có những chiến lược cụ thể để đạt được hiệu quả cao nhất.

4.3. Sự phức tạp của nhiệm vụ và yêu cầu hệ thống KTQTMT

Sự phức tạp của nhiệm vụ đòi hỏi doanh nghiệp phải có hệ thống quản lý hiệu quả. KTQTMT giúp doanh nghiệp quản lý chi phí và hiệu quả môi trường trong các nhiệm vụ phức tạp. Việc đào tạo nhân viên về KTQTMT là rất quan trọng để đảm bảo hệ thống hoạt động hiệu quả. Các hoạt động của doanh nghiệp cũng ảnh hưởng trực tiếp tới nhiệm vụ mà doanh nghiệp đó đang hướng tới.

V. Nghiên Cứu Thực Tiễn Yếu Tố Ảnh Hưởng KTQTMT 58 ký tự

Nghiên cứu thực tiễn cho thấy các yếu tố thể chế và ngẫu nhiên đều ảnh hưởng đến việc thực hiện KTQTMT tại doanh nghiệp sản xuất Việt Nam. Áp lực từ chính phủ, khách hàng và cộng đồng thúc đẩy doanh nghiệp áp dụng KTQTMT. Môi trường kinh doanh biến động và chiến lược môi trường của doanh nghiệp cũng đóng vai trò quan trọng. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các doanh nghiệp có quy mô lớn và hoạt động trong các ngành công nghiệp ô nhiễm có xu hướng áp dụng KTQTMT nhiều hơn.

5.1. Áp lực từ các bên liên quan thúc đẩy KTQTMT

Áp lực từ chính phủ, khách hàng và cộng đồng thúc đẩy doanh nghiệp áp dụng KTQTMT. Các doanh nghiệp cần phải đáp ứng các yêu cầu về môi trường để duy trì giấy phép hoạt động và tạo dựng uy tín. Việc xây dựng mối quan hệ tốt với các bên liên quan giúp doanh nghiệp tiếp cận thông tin và nguồn lực để thực hiện KTQTMT hiệu quả hơn.

5.2. Môi trường kinh doanh và chiến lược môi trường tác động

Môi trường kinh doanh biến động và chiến lược môi trường của doanh nghiệp cũng đóng vai trò quan trọng. Các doanh nghiệp cần phải đánh giá rủi ro và cơ hội liên quan đến môi trường để xây dựng chiến lược phù hợp. Việc tích hợp KTQTMT vào chiến lược kinh doanh giúp doanh nghiệp đạt được lợi thế cạnh tranh và phát triển bền vững.

5.3. Quy mô doanh nghiệp và ngành công nghiệp ảnh hưởng KTQTMT

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các doanh nghiệp có quy mô lớn và hoạt động trong các ngành công nghiệp ô nhiễm có xu hướng áp dụng KTQTMT nhiều hơn. Các doanh nghiệp lớn có nguồn lực và áp lực lớn hơn để thực hiện KTQTMT. Các doanh nghiệp trong ngành công nghiệp ô nhiễm cần KTQTMT để quản lý rủi ro và chi phí liên quan đến môi trường.

VI. Hàm Ý và Hướng Nghiên Cứu KTQTMT Tương Lai 55 ký tự

Nghiên cứu này có hàm ý quan trọng cho các doanh nghiệp sản xuất Việt Nam. Doanh nghiệp cần nhận thức rõ vai trò của KTQTMT trong việc phát triển bền vững. Doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống KTQTMT phù hợp với quy mô và ngành nghề. Doanh nghiệp cần đào tạo nhân viên về KTQTMT và tích hợp KTQTMT vào chiến lược kinh doanh. Nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào các yếu tố khác ảnh hưởng đến KTQTMT và hiệu quả của KTQTMT trong doanh nghiệp.

6.1. Hàm ý cho doanh nghiệp sản xuất Việt Nam về KTQTMT

Doanh nghiệp cần nhận thức rõ vai trò của KTQTMT trong việc phát triển bền vững. Doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống KTQTMT phù hợp với quy mô và ngành nghề. Doanh nghiệp cần đào tạo nhân viên về KTQTMT và tích hợp KTQTMT vào chiến lược kinh doanh.

6.2. Đề xuất hướng nghiên cứu KTQTMT trong tương lai

Nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào các yếu tố khác ảnh hưởng đến KTQTMT và hiệu quả của KTQTMT trong doanh nghiệp. Cần có thêm nhiều nghiên cứu về ứng dụng KTQTMT trong các ngành công nghiệp cụ thể tại Việt Nam. Các nghiên cứu nên tập trung vào việc đánh giá hiệu quả của các chính sách khuyến khích KTQTMT.

6.3. Tầm quan trọng của KTQTMT trong bối cảnh mới

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường ngày càng gia tăng, KTQTMT trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Các doanh nghiệp cần chủ động áp dụng KTQTMT để bảo vệ môi trường và đảm bảo sự phát triển bền vững. Chính phủ cần có các chính sách hỗ trợ và khuyến khích doanh nghiệp thực hiện KTQTMT.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ kinh tế với đề tài "Các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện Kế toán quản trị môi trường tại các doanh nghiệp sản xuất ở Việt Nam – Nghiên cứu cho các tỉnh thành khu vực phía Nam" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hằng Nga thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phạm Ngọc Toàn và TS. Trần Anh Hoa (chuyên ngành Kế toán, mã số 9340301, bảo vệ năm 2018).

Về tính cấp thiết, phát triển bền vững đòi hỏi sự cân bằng giữa hiệu quả kinh tế, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường. Tại Việt Nam, đặc biệt là Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam (khu vực đóng góp lớn vào tăng trưởng công nghiệp và ngân sách nhưng đang đối mặt với áp lực ô nhiễm môi trường nghiêm trọng), nhu cầu thông tin môi trường phục vụ việc ra quyết định của nhà quản trị ngày càng cấp bách. Kế toán quản trị môi trường (KTQTMT) là công cụ quản lý kết hợp hiệu quả môi trường và kinh tế thông qua hệ thống kế toán. Tuy nhiên, các nghiên cứu chuyên sâu và mang tính hệ thống về các nhân tố tác động đến việc thực hiện KTQTMT tại Việt Nam vẫn còn hạn chế.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định như sau:

• Mục tiêu tổng quát: Nghiên cứu ảnh hưởng của các nhân tố đến thực hiện KTQTMT tại các doanh nghiệp sản xuất (DNSX) ở các tỉnh thành khu vực phía Nam.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Xác định các nhân tố ảnh hưởng (trực tiếp và gián tiếp) đến thực hiện KTQTMT tại các DNSX ở các tỉnh thành khu vực phía Nam.
  2. Đo lường mức độ ảnh hưởng (trực tiếp và gián tiếp) của các nhân tố đến thực hiện KTQTMT tại các DNSX ở các tỉnh thành khu vực phía Nam.

Hệ thống câu hỏi nghiên cứu tương ứng:

1. Các nhân tố nào ảnh hưởng đến thực hiện KTQTMT tại các DNSX ở các tỉnh thành khu vực phía Nam?
2. Mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố đến thực hiện KTQTMT tại các DNSX ở các tỉnh thành khu vực phía Nam hiện nay như thế nào?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Việc thực hiện KTQTMT và các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện KTQTMT.
• Phạm vi không gian: Các doanh nghiệp sản xuất tại các tỉnh, thành phố thuộc Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.
• Phạm vi thời gian: Quá trình nghiên cứu được triển khai từ tháng 12/2014 đến tháng 04/2018.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các công trình nghiên cứu trước đây về KTQTMT theo hai mạch nghiên cứu chính:

Dòng nghiên cứu về KTQTMT nói chung:

• Nghiên cứu hướng dẫn thực hiện KTQTMT: Trên thế giới, các công trình của USEPA (1995), Gray và cộng sự (1996), Epstein (1996a, 1996b), Sefcek và cộng sự (1997), Elkington (1997), UNDSD (2001), Burritt và cộng sự (2002), Lamberton (2005), IFAC (2005), Schaltegger và Burritt (2017) đã đặt nền móng về khái niệm, phân loại thông tin môi trường (tiền tệ và phi tiền tệ), phương pháp kế toán chi phí dòng vật liệu (MFCA), kế toán chi phí vòng đời sản phẩm (LCC), phân bổ chi phí theo hoạt động (ABC), chi phí đầy đủ (FCA) và tổng chi phí (TCA). Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Nguyễn Chí Quang (2003), Phạm Đức Hiếu (2010), Trần Thị Hồng Mai (2012), Võ Văn Nhị và Nguyễn Thị Đức Loan (2013), Hoàng Thị Bích Ngọc (2014), Huỳnh Đức Lộng (2015, 2016) tập trung giới thiệu lý thuyết, kinh nghiệm quốc tế hoặc đề xuất hệ thống chỉ tiêu đánh giá thành quả môi trường.
• Nghiên cứu vận dụng KTQTMT: Trên thế giới có các công trình của Deegan và cộng sự (1995), Brown và Deegan (1998), Verschoor (1998), Bartolomeo và cộng sự (2000), Frost và Wilmshurst (2000), Frost và Seamer (2002), Masanet-Llodra (2006), Burritt và Saka (2006), Kokubu và Nashioka (2008). Tại Việt Nam, các nghiên cứu điển hình gồm Nguyễn Ánh Tuyết và Nguyễn Chí Quang (2006), Bùi Thị Thu Thủy (2010), Phạm Hoài Nam (2016), Hoàng Thị Bích Ngọc (2017) chủ yếu khảo sát thực trạng hạch toán chi phí môi trường trong các ngành hẹp như cơ khí, khai thác than hay chế biến dầu khí.

Dòng nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện KTQTMT:

Tác giả	Phương pháp nghiên cứu	Cơ sở lý thuyết	Các nhân tố được xác định
Ferreira và cộng sự (2010)	Khảo sát bảng hỏi, mô hình SEM	Lý thuyết ngẫu nhiên	Chiến lược môi trường
Chang và Deegan (2010)	Phỏng vấn chuyên gia, thống kê mô tả	Lý thuyết ngẫu nhiên, Lý thuyết thể chế, Các bên liên quan	Chiến lược môi trường, Áp lực cưỡng ép, Nhiệm vụ phức tạp, Nhận thức nhà quản trị, Hỗ trợ của nhà quản trị
Qian và cộng sự (2011)	Nghiên cứu tình huống	Lý thuyết ngẫu nhiên, Lý thuyết thể chế	Biến động MTKD, Chiến lược môi trường, Nhiệm vụ phức tạp, Áp lực cưỡng ép, Áp lực quy chuẩn, Áp lực mô phỏng
Jalaludin và cộng sự (2011)	Bảng hỏi khảo sát, hồi quy OLS	Lý thuyết thể chế	Áp lực quy chuẩn
Alkisher (2013)	Bảng hỏi khảo sát, hồi quy OLS	Lý thuyết ngẫu nhiên, Lý thuyết thể chế, Lý thuyết hợp pháp	Chiến lược môi trường, Áp lực cưỡng ép, Áp lực quy chuẩn, Cơ cấu và văn hóa tổ chức, Hỗ trợ quản trị
Christ và Burritt (2013)	Khảo sát trực tuyến, hồi quy OLS	Lý thuyết ngẫu nhiên	Chiến lược môi trường, Lĩnh vực kinh doanh, Quy mô doanh nghiệp
Jamil và cộng sự (2015)	Bảng hỏi khảo sát, hồi quy OLS	Lý thuyết thể chế	Áp lực cưỡng ép
Mokhtar và cộng sự (2016)	Khảo sát DN niêm yết, hồi quy OLS	Lý thuyết ngẫu nhiên	Hình thức sở hữu
Phạm Thị Bích Chi và cộng sự (2016)	Bảng hỏi, phân tích nhân tố EFA	Lý thuyết ngẫu nhiên, Lý thuyết thể chế	Áp lực cưỡng ép, Áp lực quy chuẩn, Áp lực mô phỏng, Nhận thức nhà quản trị, Chiến lược môi trường, Văn hóa, Nguồn lực
Nguyễn Thị Nga (2016)	Bảng hỏi khảo sát, hồi quy OLS	Lý thuyết ngẫu nhiên, Lý thuyết thể chế, Lan truyền đổi mới	Nhận thức nhà quản trị, Vai trò KTQT, Truyền thông nội bộ, Áp lực cưỡng ép
Nguyễn Thị Hằng Nga (2018a)	Bảng hỏi khảo sát, mô hình SEM	Lý thuyết thể chế	Áp lực cưỡng ép, Áp lực quy chuẩn, Áp lực mô phỏng
Nguyễn Thị Hằng Nga (2018b)	Bảng hỏi khảo sát, mô hình SEM	Lý thuyết ngẫu nhiên	Nhận thức biến động MTKD, Chiến lược môi trường

Khoảng trống nghiên cứu được lựa chọn giải quyết:

1. Phần lớn nghiên cứu trước đây được thực hiện ở các quốc gia phát triển; các nghiên cứu tại các nước đang phát triển và tại Việt Nam còn ít, phân tán, chủ yếu tập trung vào kế toán chi phí môi trường ở từng phân ngành riêng lẻ.
2. Các nghiên cứu trước thường kiểm tra tác động đơn lẻ của từng nhóm nhân tố mà thiếu sự kết hợp đồng thời hai lý thuyết nền tảng (Lý thuyết thể chế và Lý thuyết ngẫu nhiên).
3. Hầu hết các công trình trước đây chỉ phân tích tác động trực tiếp và dùng kỹ thuật hồi quy tuyến tính đơn giản (OLS), bỏ qua các mối quan hệ tác động gián tiếp (trung gian) giữa các nhân tố từ hai bối cảnh khác nhau (ví dụ: tác động của nhận thức biến động môi trường kinh doanh tới áp lực mô phỏng; tác động gián tiếp giữa các áp lực thể chế).

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu

Luận án tích hợp hai lý thuyết nền tảng trong quản trị và kế toán:

1. Lý thuyết thể chế (Institutional Theory): Dựa trên khung lý thuyết của DiMaggio và Powell (1983), phân tích ba áp lực thể chế thuộc bối cảnh thể chế (Institutional Context):
   • Áp lực cưỡng ép (Coercive pressure - ALCE): Sức ép từ các quy định pháp luật của chính phủ, cơ quan quản lý nhà nước hoặc yêu cầu từ khách hàng, nhà cung cấp.
   • Áp lực quy chuẩn (Normative pressure - ALQC): Sức ép từ các tiêu chuẩn chuyên môn, tổ chức nghề nghiệp (IFAC, ACCA, ISO) và các chương trình đào tạo chuyên môn.
   • Áp lực mô phỏng (Mimetic pressure - ALMP): Xu hướng học hỏi, sao chép hành vi và giải pháp của các doanh nghiệp dẫn đầu hoặc các tổ chức cùng ngành nhằm đối phó với sự bất định.
2. Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory): Dựa trên nghiên cứu của Woodward (1980), Chenhall (2003), phân tích các nhân tố thuộc bối cảnh tổ chức (Organizational Context):
   • Nhận thức về sự biến động của môi trường kinh doanh (Business environmental uncertainty - MTKD): Mức độ bất định, khó dự báo về các yếu tố thị trường, đối thủ, khách hàng.
   • Chiến lược môi trường (Environmental strategy - CLMT): Kế hoạch hành động dài hạn của doanh nghiệp liên quan đến bảo vệ môi trường và sử dụng tài nguyên.
   • Sự phức tạp của nhiệm vụ (Task complexity): Độ phức tạp và các rào cản trong quy trình xử lý, thực hiện công tác kế toán môi trường.

Mô hình nghiên cứu đề xuất các giả thuyết về tác động trực tiếp từ 6 nhân tố trên đến việc thực hiện KTQTMT, đồng thời kiểm tra 4 giả thuyết về tác động gián tiếp (trung gian):

• Ảnh hưởng gián tiếp của Áp lực cưỡng ép thông qua vai trò trung gian của Áp lực quy chuẩn.
• Ảnh hưởng gián tiếp của Áp lực quy chuẩn thông qua vai trò trung gian của Áp lực mô phỏng.
• Ảnh hưởng gián tiếp của Nhận thức biến động MTKD thông qua vai trò trung gian của Áp lực mô phỏng.
• Ảnh hưởng gián tiếp của Nhận thức biến động MTKD thông qua vai trò trung gian của Chiến lược môi trường.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án áp dụng thiết kế nghiên cứu hỗn hợp tuần tự (Sequential mixed method) gồm hai giai đoạn chính:

1. Giai đoạn nghiên cứu định tính:

   • Sử dụng kỹ thuật phỏng vấn sâu chuyên gia (bao gồm các nhà quản lý, kế toán trưởng, chuyên gia học thuật).
   • Mục đích: Điều chỉnh, bổ sung các biến quan sát, hoàn thiện thang đo sơ bộ cho các khái niệm nghiên cứu (thực hiện KTQTMT, ALCE, ALQC, ALMP, biến động MTKD, CLMT, sự phức tạp nhiệm vụ) sao cho phù hợp với bối cảnh thực tế tại các DNSX ở Việt Nam.

2. Giai đoạn nghiên cứu định lượng:

   • Nghiên cứu định lượng sơ bộ: Thực hiện khảo sát thử nghiệm để đánh giá sơ bộ độ tin cậy thang đo thông qua hệ số Cronbach's Alpha và phân tích nhân tố khám phá (EFA).
   • Nghiên cứu định lượng chính thức: Thiết kế bảng câu hỏi khảo sát cấu trúc, thu thập dữ liệu từ các DNSX hoạt động tại các tỉnh, thành phố thuộc Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam (TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu...).
   • Công cụ và kỹ thuật phân tích dữ liệu: Sử dụng phần mềm SPSS và AMOS để thực hiện:
     • Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu và biến quan sát.
     • Đánh giá độ tin cậy thang đo (Cronbach’s Alpha).
     • Phân tích nhân tố khám phá (EFA) và Phân tích nhân tố khẳng định (CFA) để kiểm định giá trị hội tụ, giá trị phân biệt của mô hình đo lường.
     • Mô hình hóa phương trình cấu trúc tuyến tính (SEM) để kiểm định các giả thuyết về mối quan hệ trực tiếp và gián tiếp.
     • Kiểm định độ vững của các ước lượng mô hình thông qua kỹ thuật Bootstrap với số lượng mẫu lặp lại $N = 500$.
     • Phân tích phương sai (ANOVA) để kiểm định sự khác biệt về mức độ thực hiện KTQTMT theo các đặc điểm doanh nghiệp (ngành nghề, hình thức sở hữu, quy mô tài sản).

Nội dung chính theo từng chương

Mở đầu

Phần mở đầu xác lập tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ yêu cầu phát triển bền vững, áp lực ô nhiễm môi trường tại các khu công nghiệp phía Nam và khoảng trống nghiên cứu về KTQTMT ở các nền kinh tế đang phát triển. Nội dung xác định rõ 2 mục tiêu nghiên cứu, 2 câu hỏi nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu (việc thực hiện KTQTMT và các nhân tố ảnh hưởng), phạm vi nghiên cứu (các DNSX tại Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam từ 12/2014 đến 04/2018), phương pháp nghiên cứu hỗn hợp và kết cấu 5 chương của luận án.

Chương 1: Tổng quan các nghiên cứu trước

Chương 1 tiến hành phân tích và phân loại toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước thành hai nhóm: (1) Hướng dẫn và vận dụng KTQTMT; (2) Các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện KTQTMT. Tác giả khảo lược chi tiết từng nhân tố thuộc bối cảnh thể chế (áp lực cưỡng ép, quy chuẩn, mô phỏng) và bối cảnh tổ chức (nhận thức biến động MTKD, chiến lược môi trường, sự phức tạp nhiệm vụ). Chương này chỉ ra sự mâu thuẫn, thiếu nhất quán trong kết quả của các nghiên cứu trước trên thế giới và khoảng trống nghiên cứu lớn tại Việt Nam, từ đó định hình hướng tiếp cận kết hợp hai lý thuyết và phân tích các quan hệ trung gian.

Chương 2: Cơ sở lý thuyết

Chương 2 trình bày có hệ thống lịch sử hình thành KTQTMT từ thập niên 1970 tại Mỹ, phân loại thông tin KTQTMT thành thông tin tiền tệ và phi tiền tệ, và 4 nội dung cốt lõi của KTQTMT (xác định chi phí/thu nhập môi trường; xử lý thông tin; phân tích hiệu quả hoạt động môi trường; lập báo cáo KTQTMT). Chương luận giải chi tiết cơ chế tác động của Lý thuyết thể chế và Lý thuyết ngẫu nhiên đến hành vi tổ chức, xây dựng khung phân tích, mô hình nghiên cứu đề xuất và phát triển hệ thống các giả thuyết nghiên cứu tác động trực tiếp và tác động gián tiếp.

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

Chương 3 xây dựng quy trình nghiên cứu hỗn hợp tuần tự chi tiết. Trong bước định tính, tác giả trình bày căn cứ chọn mẫu chuyên gia, thiết kế khung câu hỏi phỏng vấn, quy trình phỏng vấn thử và chính thức nhằm hiệu chỉnh các thang đo đo lường 7 khái niệm nghiên cứu. Trong bước định lượng, chương trình bày phương pháp chọn mẫu, quy trình gửi và thu hồi phiếu khảo sát, phương pháp phân tích độ tin cậy Cronbach's Alpha, EFA, CFA, phân tích mô hình cấu trúc SEM, kỹ thuật kiểm định lặp lại Bootstrap ($N = 500$) và kiểm định ANOVA.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và bàn luận

Chương 4 công bố toàn bộ các kết quả xử lý dữ liệu:

• Kết quả kiểm định thang đo định tính và định lượng sơ bộ (hệ số Cronbach's Alpha và ma trận EFA cho các biến độc lập và phụ thuộc).
• Thống kê mô tả mẫu nghiên cứu chính thức theo ngành nghề, hình thức sở hữu, quy mô tài sản, chức vụ và thâm niên của người trả lời.
• Kết quả kiểm định độ tin cậy Cronbach’s Alpha và EFA chính thức xác nhận các thang đo đạt chuẩn.
• Kết quả phân tích CFA mô hình đo lường tới hạn khẳng định tính đơn hướng, giá trị hội tụ, độ tin cậy tổng hợp và giá trị phân biệt.
• Kết quả phân tích mô hình SEM (hệ số hồi quy chuẩn hóa và chưa chuẩn hóa, ma trận tương quan) và kiểm định Bootstrap xác nhận độ tin cậy của mô hình cấu trúc.
• Kết quả kiểm định các giả thuyết nghiên cứu trực tiếp và gián tiếp; kết quả kiểm định ANOVA về sự khác biệt theo quy mô, loại hình sở hữu và lĩnh vực hoạt động.
• Bàn luận sâu sắc về các phát hiện từ các nhân tố thể chế, nhân tố ngẫu nhiên, so sánh mức độ giải thích giữa hai lý thuyết đối với việc thực hiện KTQTMT.

Chương 5: Kết luận và một số hàm ý

Chương 5 tóm lược các mục tiêu nghiên cứu đã đạt được và các phát hiện chính. Tác giả phát triển hệ thống hàm ý chính sách và hàm ý quản trị dựa trên kết quả kiểm định của Lý thuyết thể chế (hoàn thiện khung pháp lý cưỡng ép, tăng cường vai trò hiệp hội nghề nghiệp) và Lý thuyết ngẫu nhiên (nâng cao năng lực thích ứng với biến động MTKD, tích hợp chiến lược môi trường vào chiến lược tổng thể). Đồng thời, chương trình bày các hạn chế về phạm vi mẫu và đề xuất các hướng nghiên cứu mở rộng trong tương lai.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

1. Luận án góp phần bổ sung và hoàn thiện cơ sở lý thuyết về các nhân tố ảnh hưởng đến việc thực hiện KTQTMT trong bối cảnh các nền kinh tế đang phát triển – nơi các nghiên cứu thực nghiệm còn phân tán và chưa đồng nhất.
2. Luận án đã tích hợp thành công hai khung lý thuyết nền tảng là Lý thuyết thể chế và Lý thuyết ngẫu nhiên vào cùng một mô hình cấu trúc để phân tích đồng thời bối cảnh thể chế bên ngoài và bối cảnh tổ chức bên trong.
3. Luận án phát triển khung phân tích các mối quan hệ gián tiếp (trung gian), giải thích đường dẫn tác động giữa các nhân tố từ hai bối cảnh khác nhau (đặc biệt là tác động của nhận thức về sự biến động môi trường kinh doanh thúc đẩy áp lực mô phỏng trong quá trình thực hiện KTQTMT).
4. Luận án so sánh và đánh giá mức độ giải thích của từng lý thuyết riêng lẻ so với mô hình kết hợp, cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tính ưu việt của mô hình tích hợp trong việc giải thích việc áp dụng KTQTMT.

Đóng góp về mặt thực tiễn và các khuyến nghị

1. Cung cấp bức tranh thực trạng về mức độ thực hiện các nội dung của KTQTMT tại các doanh nghiệp sản xuất ở khu vực phía Nam.
2. Hàm ý phát triển từ Lý thuyết thể chế:
   • Hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật, tăng cường các chế tài cưỡng ép và cơ chế thanh tra, kiểm tra về bảo vệ môi trường để tạo động lực tuân thủ bắt buộc.
   • Thúc đẩy các tổ chức nghề nghiệp và hiệp hội ngành nghề ban hành hướng dẫn thực hành KTQTMT chuẩn hóa, tổ chức đào tạo và phổ biến kiến thức chuyên môn cho kế toán viên và nhà quản lý.
   • Khuyến khích cơ chế chia sẻ thông tin và mô hình thực hành tốt về quản lý chi phí môi trường giữa các doanh nghiệp trong cùng ngành hoặc cùng cụm công nghiệp.
3. Hàm ý phát triển từ Lý thuyết ngẫu nhiên:
   • Giúp các nhà quản trị doanh nghiệp nâng cao nhận thức về sự biến động của môi trường kinh doanh, xem chi phí môi trường là khoản đầu tư dài hạn thay vì chi phí phát sinh thuần túy.
   • Xây dựng và thực thi chiến lược môi trường rõ ràng, gắn kết mục tiêu bảo vệ môi trường với mục tiêu kinh doanh chiến lược.
   • Đơn giản hóa và chuẩn hóa quy trình thu thập, xử lý thông tin kế toán môi trường nhằm giảm thiểu sự phức tạp của nhiệm vụ, tạo thuận lợi cho đội ngũ kế toán trong triển khai thực tế.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế:

• Phạm vi không gian của đề tài chỉ tập trung khảo sát các doanh nghiệp sản xuất tại các tỉnh, thành phố thuộc Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, do đó tính đại diện cho toàn bộ các loại hình doanh nghiệp và các vùng địa lý khác trên cả nước còn có những giới hạn nhất định.
• Nghiên cứu tập trung vào 6 nhân tố phổ biến từ Lý thuyết thể chế và Lý thuyết ngẫu nhiên; có thể còn những nhân tố khác thuộc văn hóa doanh nghiệp, đặc điểm tâm lý cá nhân của nhà quản trị chưa được đưa vào mô hình khảo sát.

Hướng nghiên cứu trong tương lai:

• Mở rộng phạm vi khảo sát ra các doanh nghiệp sản xuất tại các vùng kinh tế khác (miền Bắc, miền Trung) hoặc mở rộng sang các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực dịch vụ, thương mại.
• Bổ sung thêm các biến số ngữ cảnh mới hoặc các biến điều tiết nhằm đánh giá sâu hơn mức độ tác động của các nhân tố đến từng cấu phần cụ thể của KTQTMT (như kế toán chi phí dòng vật liệu - MFCA, kế toán chi phí chu kỳ sống - LCC).

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên ngành Kế toán - Kiểm toán: Tài liệu cung cấp tổng quan tài liệu có hệ thống về KTQTMT, phương pháp luận nghiên cứu hỗn hợp tuần tự, cũng như quy trình xây dựng thang đo, phân tích CFA, SEM và kiểm định Bootstrap bằng SPSS/AMOS.
• Đối với các nhà quản trị doanh nghiệp sản xuất: Luận án cung cấp căn cứ để nhận diện các áp lực môi trường, hỗ trợ việc thiết lập hệ thống thông tin kế toán quản trị phục vụ kiểm soát chi phí nguyên vật liệu, xử lý chất thải và nâng cao hiệu quả hoạt động kinh doanh bền vững.
• Đối với các cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức nghề nghiệp: Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo cho việc hoạch định chính sách, hoàn thiện khung pháp lý về bảo vệ môi trường và ban hành các hướng dẫn kỹ thuật áp dụng kế toán quản trị môi trường tại Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án kết hợp những lý thuyết nền tảng nào để nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến thực hiện KTQTMT?

Luận án kết hợp hai lý thuyết nền tảng là Lý thuyết thể chế (Institutional Theory) và Lý thuyết ngẫu nhiên (Contingency Theory). Lý thuyết thể chế được dùng để giải thích các áp lực từ bối cảnh bên ngoài (áp lực cưỡng ép, áp lực quy chuẩn, áp lực mô phỏng), trong khi Lý thuyết ngẫu nhiên được dùng để phân tích các yếu tố từ bối cảnh tổ chức bên trong (nhận thức biến động môi trường kinh doanh, chiến lược môi trường, sự phức tạp của nhiệm vụ).

2. Sáu nhân tố chính ảnh hưởng đến việc thực hiện KTQTMT trong mô hình nghiên cứu là gì?

Sáu nhân tố bao gồm:

1. Áp lực cưỡng ép (ALCE)
2. Áp lực quy chuẩn (ALQC)
3. Áp lực mô phỏng (ALMP)
4. Nhận thức về sự biến động của môi trường kinh doanh (MTKD)
5. Chiến lược môi trường (CLMT)
6. Sự phức tạp của nhiệm vụ (Task complexity)

3. Quy trình nghiên cứu thực nghiệm của luận án được thực hiện như thế nào?

Luận án thực hiện theo quy trình nghiên cứu hỗn hợp tuần tự qua 2 giai đoạn:

• Giai đoạn định tính: Phỏng vấn sâu các chuyên gia để điều chỉnh, phát triển và hoàn thiện thang đo.
• Giai đoạn định lượng: Gồm nghiên cứu sơ bộ (kiểm định Cronbach's Alpha, EFA) và nghiên cứu chính thức trên mẫu khảo sát các DNSX tại Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Dữ liệu được xử lý bằng SPSS và AMOS qua các kỹ thuật thống kê mô tả, Cronbach's Alpha, EFA, CFA, mô hình cấu trúc tuyến tính SEM, kiểm định lặp Bootstrap ($N = 500$) và phân tích ANOVA.

4. Luận án đã giải quyết những khoảng trống nghiên cứu cụ thể nào so với các nghiên cứu trước đây?

Luận án giải quyết ba khoảng trống lớn: (1) Bổ sung bằng chứng thực nghiệm tại một quốc gia đang phát triển (Việt Nam) thay vì chỉ ở các nước phát triển; (2) Tích hợp đồng thời cả bối cảnh thể chế và bối cảnh tổ chức vào một mô hình nghiên cứu thống nhất; (3) Phân tích các mối quan hệ tác động gián tiếp (trung gian) giữa các nhân tố (như tác động của nhận thức biến động MTKD đến áp lực mô phỏng, hoặc tác động gián tiếp giữa các áp lực thể chế) thay vì chỉ dừng lại ở các tác động trực tiếp.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Thị Hằng Nga đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và phương pháp luận về kế toán quản trị môi trường thông qua việc kết hợp Lý thuyết thể chế và Lý thuyết ngẫu nhiên. Bằng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp tuần tự kết hợp phân tích mô hình phương trình cấu trúc tuyến tính (SEM), công trình đã xác định và lượng hóa các mối quan hệ trực tiếp cũng như gián tiếp giữa các nhân tố bối cảnh với mức độ thực hiện KTQTMT tại các doanh nghiệp sản xuất thuộc Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn cho việc ban hành các chính sách quản lý môi trường, chuẩn hóa hướng dẫn nghiệp vụ của các tổ chức nghề nghiệp và nâng cao hiệu quả quản trị doanh nghiệp hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu Chƣơng 1: Tổng quan các nghiên cứu trƣớc Chƣơng 2: Cơ sở lý thuyết Chƣơng 3: Phƣơng pháp nghiên cứu Chƣơng 4: Kết quả nghiên cứu và bàn luận Chƣơng 5: Kết luận và một số hàm ý Kết luận 1 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƢỚC Trong chƣơng 1 trình bày: (1) Các nghiên cứu về KTQTMT và (2) Các nghiên cứu về nhân tố ảnh hƣởng đến thực hiện KTQTMT. Đối với nội dung các nghiên cứu về KTQTMT, tác giả phân nhóm thành 2 dòng nghiên cứu cơ bản là (1) Các nghiên cứu hƣớng dẫn thực hiện KTQTMT; (2) Các nghiên cứu vận dụng KTQTMT trong các tổ chức khác nhau. Trong mỗi dòng nghiên cứu đều bao gồm các nghiên cứu trên thế giới và các nghiên cứu trong nƣớc. Đối với nội dung các nghiên cứu về nhân tố ảnh hƣởng đến thực hiện KTQTMT, tác giả khảo lƣợc các nghiên cứu trƣớc theo từng nhân tố có khả năng ảnh hƣởng đến thực hiện KTQTMT.

Và vì khảo lƣợc theo từng nhân tố nên tác giả không phân chia thành các nghiên cứu trên thế giới và các nghiên cứu ở trong nƣớc. Trên cơ sở lƣợc khảo các nghiên cứu trƣớc, tác giả rút ra các nhận xét về các nghiên cứu đã thực hiện, xác định khe hổng nghiên cứu từ đó hình thành nên định hƣớng cho nghiên cứu.1 CÁC NGHIÊN CỨU VỀ KẾ TOÁN QUẢN TRỊ MÔI TRƢỜNG Tại các quốc gia phát triển Kế toán quản trị môi trƣờng (KTQTMT) nhận đƣợc sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, đặc biệt là trong giai đoạn từ 1997 đến nay (Schaltegger và cộng sự, 2011). Các nghiên cứu chung về KTQTMT, bao gồm hai dòng nghiên cứu chính là các nghiên cứu hƣớng dẫn thực hiện KTQTMT và các nghiên cứu vận dụng KTQTMT tại một đơn vị, tổ chức cụ thể. Phần dƣới đây trình bày lƣợc khảo một số nghiên cứu tiêu biểu thuộc hai dòng nghiên cứu chính này.1 Các nghiên cứu hƣớng dẫn thực hiện KTQTMT 1.1 Các nghiên cứu trên thế giới Những nghiên cứu hƣớng dẫn thực hiện KTQTMT đã trình bày khái niệm, các tiêu thức phân loại thông tin MT, phƣơng pháp xác định chi phí (CP), thu nhập (TN) môi trƣờng và các hƣớng dẫn về KTQTMT.

Có thể kể đến các nghiên cứu tiêu biểu nhƣ: Ủy ban bảo vệ môi trƣờng Mỹ USEPA (1995); Gray và cộng sự (1996), Epstein (1996a), Sefcek và cộng sự (1997); Elkington (1997); Ủy ban phát triển bền vững của Liên hiệp quốc UNDSD (2001); Burritt và cộng sự (2002); Lamberton (2005); IFAC (2005). Các nghiên cứu này đã trình bày nhiều khái niệm về 2 KTQTMT và hiện nay vẫn chƣa có khái niệm đƣợc thống nhất chung. Tuy nhiên, những khái niệm do UNDSD (2001) và khái niệm do IFAC (2005) đề xuất đƣợc sử dụng nhiều trong các nghiên cứu về KTQTMT (Schaltegger và cộng sự, 2011). Thuộc nhóm các nghiên cứu hƣớng dẫn thực hiện KTQTMT còn có các nghiên cứu về phƣơng pháp xác định CPMT.

Trong đó có thể kể đến các dòng nghiên cứu nhƣ: (1) Kế toán chi phí (KTCP) theo dòng vật liệu (UNDSD, 2001; Bộ Môi trƣờng Đức FEM, 2003; IFAC, 2005; Schaltegger và Buritt, 2017); (2) KTCP theo chu kỳ sống (Parker, 2000; Schaltegger và Buritt, 2017), (3) KTCP theo mức độ hoạt động (Stuart và cộng sự, 1999), (4) KTCP đầy đủ (Epstein,1996b; Bebbington và cộng sự, 2001), và (5) KTCP toàn bộ (USEPA, 1995). Các nghiên cứu phân loại chi phí theo nhóm (1), (2) và (3) nhằm phục vụ cho mục tiêu phân tích chi phí, còn các nghiên cứu phân loại theo nhóm (4) và (5) nhằm phục vụ cho mục tiêu thẩm định dự án đầu tƣ. USEPA (1995) đã phân loại CPMT theo mức độ và phạm vi sử dụng thông tin. Theo đó, CPMT trong phạm vi nội bộ DN bao gồm: (1) CP truyền thống; (2) CP ẩn; (3) CP tiềm tàng; (4) CP hình ảnh và CPMT ngoài phạm vi DN là CP xã hội.

Từ đây, USEPA (1995) đƣa ra hƣớng dẫn về xác định và phân bổ CPMT cho các dự án đầu tƣ dài hạn. Gray và cộng sự (1996) đã soạn thảo hƣớng dẫn về kế toán xã hội và môi trƣờng từ góc độ trách nhiệm giải trình. Trong trƣờng hợp muốn tiếp cận kế toán môi trƣờng từ quan điểm kế toán quản trị có thể tìm thấy hƣớng dẫn thích hợp từ nghiên cứu của Epstein (1996a). Sefcek và cộng sự (1997) là một đóng góp của Mỹ cho lĩnh vực này.

Tuy nhiên, các tác giả không đề cập đến các vấn đề đạo đức mà các tác giả khác đã sử dụng để thúc đẩy kế toán môi trƣờng (ví dụ Gray và Bebbington, 2001; Gray và cộng sự, 1996). Thay vào đó, Sefcek và cộng sự (1997) soạn thảo các hƣớng dẫn về kế toán môi trƣờng từ quan điểm của các bên liên quan và trách nhiệm giải trình. Elkington (1997) biên soạn một cuốn sách dài hơn 400 trang, phác thảo tầm nhìn về tƣơng lai của nền kinh tế công nghiệp phƣơng Tây. Quyển sách này thâm nhập tất cả các khía cạnh của hoạt động kinh doanh (HĐKD) bao gồm: công nghệ 3 vòng đời, đổi mới quản trị nội bộ, hoàn thiện sản phẩm (SP), dịch vụ, tuân thủ các quy định và trách nhiệm giải trình.

Theo tác giả, khi thực hiện tất cả các hƣớng dẫn trên, các tập đoàn sẽ tồn tại và phát triển bền vững. Tuy nhiên, trong hƣớng dẫn của UNDSD (2001), CPMT đƣợc giới hạn trong phạm vi CP trong DN. Theo đó, CPMT bao gồm: CP xử lý chất thải, CP quản lý ô nhiễm MT, CP NVL và CP chế biến của đầu ra phi SP. UNDSD (2001) đƣa ra các hƣớng dẫn về xác định CPMT theo dòng NVL, phân bổ CP theo mức độ hoạt động và lập báo cáo CPMT.

Burritt và cộng sự (2002) đề xuất một khuôn khổ toàn diện cung cấp các hƣớng dẫn cho nhà quản trị sử dụng các công cụ đa dạng của KTQTMT với mục đích khuyến khích việc áp dụng chúng. Trong khi đó Lamberton (2005), đề xuất một khung kế toán nhằm cung cấp thông tin phù hợp cho quản trị nội bộ và các đối tƣợng sử dụng tiềm năng khác. IFAC (2005), kế thừa định nghĩa, cách phân loại thông tin KTQTMT của UNDSD (2001), nhƣng trình bày chi tiết hơn về thông tin KTQTMT theo thƣớc đo hiện vật và KTQTMT theo thƣớc đo giá trị. Từ đó, IFAC (2005) đƣa ra các ví dụ minh họa áp dụng KTQTMT cho quản trị nội bộ.2 Các nghiên cứu ở Việt Nam Hiện nay ở Việt Nam, các nghiên cứu hƣớng dẫn thực hiện KTQTMT chủ yếu dựa vào nghiên cứu của UNDSD (2001) và IFAC (2005).

Các nghiên cứu này tập trung vào khái niệm, phân loại, phƣơng pháp xác định CP, TN môi trƣờng và hạch toán các khoản CP, TN môi trƣờng, hoặc rút ra bài học kinh nghiệm từ các quốc gia khác để hình thành những hƣớng dẫn về KTQTMT. Có thể kể đến một số công trình nghiên cứu nổi bật sau đây: Nguyễn Chí Quang (2003), đã trình bày cơ sở lý thuyết về KTMT trong DN. Trong đó tác giả giới thiệu các tiêu thức phân loại và xác định CPMT, phƣơng pháp hạch toán KTCP đầy đủ. Tuy nhiên nghiên cứu chƣa trình bày rõ về phƣơng pháp xử lý và cung cấp thông tin môi trƣờng (TTMT) trên các báo cáo.

4 Nghiên cứu của Trần Thị Hồng Mai (2012) đề xuất cách phân loại CPMT theo tiêu thức phân loại CP truyền thống và phƣơng pháp xác định CPMT theo chu kỳ sống, phân bổ CP theo mức độ hoạt động. Nghiên cứu này chƣa trình bày đầy đủ các tiêu thức phân loại CPMT và chƣa trình bày phƣơng pháp KTCP theo dòng vật liệu nhƣ hƣớng dẫn KTMT của UNDSD (2001) và IFAC (2005). Phạm Đức Hiếu (2010) chỉ ra những điểm khác nhau về cách hạch toán CP xử lý chất thải giữa KTCP truyền thống và KTCP môi trƣờng. Nghiên cứu đi đến đề xuất các DN cần thực hiện KTCP môi trƣờng nhằm cung cấp thông tin hữu ích cho ngƣời sử dụng.

Võ Văn Nhị và Nguyễn Thị Đức Loan (2013), đã trình bày định nghĩa, phân loại thông tin Kế toán môi trƣờng và các điều kiện để tổ chức Kế toán môi trƣờng ở Việt Nam nói chung. Nhóm tác giả chƣa đi sâu nghiên cứu cho từng nhóm Kế toán tài chính (KTTC) môi trƣờng và KTQT. Trong nghiên cứu ―Kế toán môi trƣờng của các quốc gia trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam‖, tác giả Huỳnh Đức Lộng (2015) đã tổng kết kinh nghiệm thực hiện Kế toán môi trƣờng của Mỹ, Nhật, Đức và Hàn Quốc, từ đó rút ra nhận xét: yếu tố thúc đẩy việc thực hiện KTMT trong các doanh nghiệp là: hệ thống các văn bản chính sách, pháp luật; sự phối hợp của cơ quan chức năng, tổ chức môi trƣờng và hiệp hội nghề nghiệp; sự hỗ trợ tài chính của các tổ chức khác. Tác giả cũng cho biết, khi thực hiện KTMT hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp sẽ tăng lên, từ đó tạo động lực cho các doanh nghiệp khác thực hiện KTMT.

Tùy theo đặc điểm riêng về lĩnh vực kinh doanh, năng lực của kế toán và trình độ của nhà quản trị, mà mỗi doanh nghiệp có thể thực hiện một hoặc nhiều nội dung của KTMT, bao gồm: Phân tích dòng chi phí nguyên vật liệu (NVL); Phân tích chi phí vòng đời sản phẩm; kế toán thu nhập về MT; Đánh giá hiệu quả hoạt động MT; Trình bày thông tin môi trƣờng. Hoàng Thị Bích Ngọc (2014) đã nghiên cứu thực hiện KTQTMT tại Nhật Bản và rút ra một số bài học cho Việt Nam. Nghiên cứu đi đến nhận xét KTQTMT thƣờng đƣợc áp dụng tại các DNSX có quy mô lớn và cần có sự hỗ trợ của các các cơ quan chức năng thông qua việc ban hành các văn bản hƣớng dẫn. 5 Ngoài ra, còn có nghiên cứu về ―Hệ thống chỉ tiêu đánh giá thành quả hoạt động môi trƣờng của doanh nghiệp‖ của Huỳnh Đức Lộng (2016).

Trong nghiên cứu này, tác giả đã khái quát các chỉ tiêu đánh giá kết quả hoạt động môi trƣờng (HĐMT) và các chỉ tiêu đánh giá HQKT môi trƣờng, nhằm làm cơ sở cho việc đánh giá thành quả hoạt động của DN.2 Các nghiên cứu vận dụng Kế toán quản trị môi trƣờng 1.1 Các nghiên cứu trên thế giới Thời gian qua, rất nhiều tác giá quan tâm đến việc vận dụng KTQTMT trong các tổ chức khác nhau. Có thể kể đến một số công trình tiêu biểu nhƣ: Deegan và cộng sự (1995); Brown và Deegan (1998); Verschoor (1998); Bartolomeo và cộng sự (2000); Frost và Wilmshurst (2000); Frost và Seamer (2002); Burritt và cộng sự (2002); Masanet-Llodra (2006); Burritt và Saka (2006); Kokubu và Nashioka (2008). Deegan và cộng sự (1995) đã báo cáo kết quả của một nghiên cứu về thái độ của kế toán (KT) ở Australia đối với kế toán môi trƣờng (KTMT).