Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC TỘI CHẾ TẠO, TÀNG TRỮ, VẬN CHUYỂN, SỬ DỤNG, MUA BÁN TRÁI PHÉP HOẶC CHIẾM ĐOẠT VŨ KHÍ QUÂN DỤNG, PHƢƠNG TIỆN KỸ THUẬT QUÂN SỰ, VẬT LIỆU NỔ, VŨ KHÍ THÔ SƠ HOẶC CÔNG CỤ HỖ TRỢ TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của việc quy định các tội về chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phƣơng tiện kỹ thuật quân sự, vật liệu nổ, vũ khí thô sơ hoặc công cụ hỗ trợ trong Bộ luật hình sự Việt Nam 1. Khái niệm Trong khoa học luật hình sự và tội phạm học, tội phạm và nội dung của khái niệm tội phạm là những vấn đề quan trọng nhất, nó phản ánh rõ nét và đầy đủ bản chất giai cấp, các đặc điểm chính trị - xã hội, cũng như những đặc điểm pháp lý của luật hình sự quốc gia, đồng thời, nó còn "được xem như là điều kiện cần thiết có tính nguyên tắc để giới hạn giữa tội phạm và không phải là tội phạm, giữa trách nhiệm hình sự và những trách nhiệm pháp lý khác. Theo pháp luật hình sự hiện hành ở nước ta, khái niệm tội phạm được các nhà làm luật ghi nhận trong Điều 8 BLHS năm 1999 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2009).
Theo đó, tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong BLHS, do người có năng lực TNHS thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm phạm độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật XHCN. 19 z Do đó, khái niệm một tội phạm cụ thể - các tội phạm về chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt VKQD, phương tiện KTQS, VLN, VKTS, CCHT chính là sự cụ thể hóa khái niệm tội phạm (chung) đã nêu ở trên. Trên cơ sở tổng kết các quan điểm khác nhau trong khoa học và căn cứ vào các quy định của BLHS năm 1999 hiện hành, có thể khái niệm về các tội chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt VKQD, phương tiện KTQS, VLN, VKTS, CCHT là các hành vi chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt VKQD, phương tiện KTQS, VLN, VKTS hoặc CCHT do người có năng lực TNHS và đủ tuổi chịu TNHS thực hiện một cách cố ý, xâm phạm đến chế độ quản lý của Nhà nước đối với VKQD, phương tiện KTQS, VLN, VKTS và CCHT. Đặc điểm Chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt VKQD, phương tiện KTQS, VLN, VKTS, CCHT là hành vi làm ra, cất giữ, chuyển dịch, bán hay mua để bán lại, cướp, bắt cóc nhằm chiếm đoạt, cưỡng đoạt, cướp giật, công nhiên chiếm đoạt, trộm cắp, tham ô, lừa đảo, lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt… VKQD, phương tiện KTQS, VLN, VKTS, CCHT.
Các tội phạm này mang những đặc trưng sau: - Quá trình thực hiện hành vi phạm tội, các đối tượng thường để lại ở hiện trường những dấu vết và thiệt hại vật chất cụ thể như dấu vết đi lại, cất giữ, nguyên vật liệu để sản xuất… Trong trường hợp sử dụng vũ khí, VLN thì thiệt hại vật chất về tính mạng, sức khỏe, tài sản là rất rõ ràng. - Hậu quả, tác hại do hành vi phạm tội của các đối tượng gây ra thường kèm theo cả các tác hại phi vật chất. Đó là sự mất an ninh, trật tự, gây tâm lý hoang mang trong xã hội, mức độ lây lan về phương hướng lựa chọn vũ khí, VLN trong hoạt động gây án đối với các tội phạm là rất nhanh. - Hành vi phạm tội, đặc biệt là hành vi sản xuất và tàng trữ vũ khí, phương tiện KTQS, VLN, CCHT thường tái diễn nhiều lần nếu chưa bị phát hiện và kịp thời xử lý.
20 z - Về nhân thân người phạm tội, có cả người ngoài quân đội trực tiếp thực hiện và cũng có vụ xảy ra do quân nhân móc nối, câu kết với người ngoài quân đội cùng thực hiện hành vi phạm tội. Đa số các vụ việc xảy ra tại những đơn vị làm nhiệm vụ ở miền núi, biên giới; vũ khí, VLN sau khi bị chiếm đoạt thường được các đối tượng bán qua biên giới hoặc cung cấp cho bọn tội phạm sử dụng làm phương tiện gây án trong các vụ án khác. - Trong thực tế, có nhiều vụ mất vũ khí, VLN, CCHT nhưng không được đơn vị phát hiện kịp thời nên tội phạm có cơ hội thực hiện hành vi phạm tội trong thời gian dài, chiếm đoạt lượng vũ khí, VLN không nhỏ; chỉ khi thông qua kiểm tra, kiểm kê, đơn vị mới phát hiện được. Có nhiều trường hợp, kẻ chiếm đoạt vũ khí, VLN, CCHT thường phạm một tội khác, khi bị bắt mới khai ra hành vi phạm tội về vũ khí, VLN, CCHT.
- Việc sản xuất, mua bán, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng trái phép, chiếm đoạt VKQD, phương tiện KTQS, VLN, VKTS, CCHT thường được tiến hành với các phương thức, thủ đoạn hết sức đa dạng. Việc sản xuất, tàng trữ thường được tiến hành bí mật, ngụy trang bằng các cơ sở sản xuất bình thường hoặc tiến hành ở nơi hẻo lánh. Việc sử dụng trái phép hay chiếm đoạt (trừ trường hợp trộm cắp, lừa đảo…) lại mang tính chất công khai. Đáng chú ý, trong thời gian gần đây, xuất hiện các thủ đoạn mới như bẫy nổ thông qua cài đặt chất nổ vào đài cassette, loa đài, trong các gói quà biếu, tặng để ám hại nhau hoặc sử dụng súng bút, súng bắn đạn hoa cải để thực hiện hành vi phạm tội khác.
- Trong số các vụ án đã khởi tố điều tra trong thời gian qua thì các đối tượng phần nhiều sử dụng súng quân dụng, các loại súng tự chế như súng dạng bút, súng kíp, súng bắn đạn ghém, súng bắn đạn hoa cải… và các loại VLN tự chế. Đối với các vụ án sử dụng VLN gây án thì thường được chế tạo dưới hai dạng, kích nổ trực tiếp bằng kíp nổ hoặc qua dây cháy chậm. Nguồn gốc của các loại vũ khí, VLN và CCHT hiện nay một phần do các đối tượng mua bán từ nước ngoài vào nước ta (như thẩm lậu từ khu vực biên giới phía bắc giáp Trung Quốc, biên giới tây nam giáp Campuchia), do sót lại sau chiến 21 z tranh và thất thoát từ các đơn vị được trang cấp quản lý, sản xuất sử dụng; đặc biệt một số được tự chế, sản xuất trái phép trong nước để cung cấp cho những kẻ đi gây án. Các sản phẩm này gồm có các loại súng ngắn, súng colt, súng dạng bút có tính năng, tác dụng tương tự như VKQD… Khi có vũ khí trong tay, các đối tượng thường manh động hơn, sẵn sàng chống trả quyết liệt khi bị phát hiện, bắt giữ.
- Đa số các vụ sử dụng VLN để gây án, hung thủ đều có sự chuẩn bị kỹ lưỡng cho tất cả các khâu gây án với mục đích giết người, đe dọa giết người, hủy hoại tài sản, gây rối trật tự công cộng hoặc chống người thi hành công vụ. - Loại vũ khí, VLN, CCHT tội phạm thường sử dụng gây án bao gồm: súng quân dụng, lựu đạn, các loại súng tự chế (súng bắn đạn hoa cải, súng bắn đạn ghém, súng săn, súng dạng bút…); VLN (chủ yếu là Amonit, TNT); CCHT (súng bắn đạn cay, súng hơi cay, dùi cui điện…). Trên đây là những đặc điểm đặc trưng các tội phạm liên quan đến VKQD, phương tiện KTQS, VLN, VKTS và CCHT, việc nghiên cứu đặc điểm hình sự của nhóm tội này sẽ giúp cho các nhà nghiên cứu, xây dựng chính sách có cơ sở để đánh giá về mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, thông qua đó có thể ban hành các quy định pháp luật một cách hợp lý, với hệ thống chế tài tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm cũng như tạo những thuận lợi trong quá trình áp dụng pháp luật. Ý nghĩa của việc quy định các tội về chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt vũ khí quân dụng, phương tiện kỹ thuật quân sự, vật liệu nổ, vũ khí thô sơ hoặc công cụ hỗ trợ trong Bộ luật hình sự Việt Nam Bộ luật hình sự là một trong những công cụ sắc bén và hữu hiệu của Nhà nước ta trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm nhằm bảo vệ chế độ XHCN, bảo vệ độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, bảo vệ quyền làm chủ của nhân dân, quyền bình đẳng giữa các dân tộc, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, duy trì trật tự, an toàn xã hội, chống lại mọi hành vi 22 z phạm tội, giáo dục người dân ý thức chấp hành và tuân thủ pháp luật.
Do đó, ý nghĩa quan trọng nhất trong việc quy định các tội phạm về chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt VKQD, phương tiện KTQS, VLN, VKTS, CCHT chính là hướng đến mục tiêu trừng trị kẻ phạm tội, bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn xã hội, gây dựng lòng tin trong nhân dân về tính nghiêm khắc của pháp luật nói chung và pháp luật hình sự nói riêng. Bên cạnh đó, công tác chống tội phạm là một bảo đảm hiệu quả cho việc phòng ngừa các hành vi xảy ra trên thực tế, bởi "trong mọi trường hợp không được coi nhẹ hoạt động phòng ngừa tội phạm mà cốt lõi là việc sử dụng sự tác động tổng hợp của các biện pháp về kinh tế, xã hội, tổ chức và quản lý, giáo dục và thuyết phục" [25, tr. Từ mục tiêu vĩ mô về bảo đảm hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm về chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng, mua bán trái phép hoặc chiếm đoạt VKQD, phương tiện KTQS, VLN, VKTS, CCHT chúng ta có thể thấy ý nghĩa của việc ban hành các quy định này nhằm các mục tiêu cụ thể sau: - Hạn chế được tình trạng VKQD, phương tiện KTQS, VLN, VKTS, CCHT trôi nổi ngoài xã hội.