Tổng quan nghiên cứu

Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế Việt Nam, chiếm khoảng 90% tổng số doanh nghiệp tại Thành phố Hồ Chí Minh và sử dụng tới 51% lao động xã hội, đóng góp hơn 40% GDP quốc gia. Tuy nhiên, các DNNVV thường gặp nhiều khó khăn do hạn chế về quy mô, vốn và năng lực quản lý, dẫn đến hiệu quả hoạt động chưa cao và dễ bị tổn thương trong cạnh tranh. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc nâng cao hiệu quả quản lý, đặc biệt là hệ thống kiểm soát nội bộ (HTKSNB), trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm giảm thiểu rủi ro, gian lận và sai sót trong hoạt động doanh nghiệp.

Luận văn tập trung nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB trong các DNNVV tại Thành phố Hồ Chí Minh, khảo sát trong khoảng thời gian từ tháng 7 đến tháng 12 năm 2017. Mục tiêu chính là xác định và đo lường mức độ tác động của các nhân tố như môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, giám sát, cùng thể chế chính trị đến sự hữu hiệu của HTKSNB. Kết quả nghiên cứu nhằm cung cấp cơ sở khoa học giúp các nhà quản lý điều chỉnh và hoàn thiện hệ thống kiểm soát nội bộ, từ đó nâng cao hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh của DNNVV tại TP.HCM.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng lý thuyết kiểm soát nội bộ theo báo cáo COSO 2013, trong đó HTKSNB bao gồm năm thành phần chính: môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, giám sát. Ngoài ra, nghiên cứu mở rộng bằng cách bổ sung nhân tố thể chế chính trị, phù hợp với đặc thù kinh tế - xã hội Việt Nam.

Bên cạnh đó, các lý thuyết hỗ trợ bao gồm:

  • Lý thuyết các bên có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan (Stakeholder theory): Nhấn mạnh vai trò của các bên liên quan trong việc xác định phạm vi và giới hạn kiểm soát nội bộ nhằm giảm thiểu rủi ro.
  • Lý thuyết thể chế (Institutional theory): Giải thích sự ảnh hưởng của các yếu tố bên ngoài như pháp luật, chính sách đến hoạt động kiểm soát nội bộ.
  • Lý thuyết tâm lý học xã hội của tổ chức (Social psychology of organization theory): Giải thích tác động của yếu tố con người, sự phối hợp và thỏa mãn tâm lý trong tổ chức đến hiệu quả kiểm soát nội bộ.

Các khái niệm chính được sử dụng gồm: môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, giám sát, thể chế chính trị và sự hữu hiệu của HTKSNB.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp, kết hợp định tính và định lượng:

  • Nghiên cứu định tính: Thu thập và phân tích tài liệu chuyên ngành, phỏng vấn chuyên gia trong lĩnh vực kế toán, kiểm toán và quản trị nhằm xác định các nhân tố ảnh hưởng chính đến sự hữu hiệu của HTKSNB. Qua đó, xây dựng bảng câu hỏi khảo sát.

  • Nghiên cứu định lượng: Thu thập dữ liệu sơ cấp từ 316 cán bộ, nhân viên và chuyên gia tại các DNNVV ở TP.HCM trong giai đoạn 7-12/2017. Mẫu được chọn theo phương pháp thuận tiện. Bảng câu hỏi sử dụng thang đo Likert 5 cấp độ để đánh giá mức độ ảnh hưởng của các nhân tố.

Dữ liệu được xử lý và phân tích bằng phần mềm SPSS 20, bao gồm kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach’s Alpha), phân tích nhân tố khám phá (EFA), phân tích hồi quy đa biến để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu. Các kiểm định bổ sung như Durbin-Watson, VIF, kiểm định phân phối chuẩn phần dư cũng được thực hiện nhằm đảm bảo tính hợp lệ của mô hình.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Môi trường kiểm soát có ảnh hưởng tích cực mạnh mẽ đến sự hữu hiệu của HTKSNB. Hệ số hồi quy β1 đạt mức ý nghĩa cao, cho thấy sự trung thực, giá trị đạo đức, cơ cấu tổ chức và năng lực nhân viên là nền tảng quan trọng giúp nâng cao hiệu quả kiểm soát nội bộ. Khoảng 85% số người khảo sát đồng ý rằng lãnh đạo đánh giá cao vai trò kiểm soát nội bộ.

  2. Đánh giá rủi ro là nhân tố có tác động lớn nhất đến sự hữu hiệu của HTKSNB. Việc nhận diện, phân tích và quản lý rủi ro giúp doanh nghiệp giảm thiểu các nguy cơ ảnh hưởng đến mục tiêu hoạt động. Kết quả hồi quy cho thấy β2 có giá trị cao nhất trong các biến độc lập, với hơn 80% ý kiến đồng thuận về tầm quan trọng của đánh giá rủi ro.

  3. Hoạt động kiểm soát đóng vai trò thiết yếu trong việc đảm bảo các chính sách và thủ tục được thực hiện nghiêm túc. Các biện pháp kiểm soát phòng ngừa, phát hiện và bù đắp được áp dụng rộng rãi, góp phần giảm thiểu sai sót và gian lận. Khoảng 78% người tham gia khảo sát đánh giá hoạt động kiểm soát có ảnh hưởng tích cực.

  4. Thông tin và truyền thông có ảnh hưởng đáng kể đến sự hữu hiệu của HTKSNB. Thông tin chính xác, kịp thời và truyền thông hiệu quả giúp các bộ phận phối hợp tốt hơn, nâng cao khả năng kiểm soát. Hơn 75% ý kiến cho rằng truyền thông nội bộ và bên ngoài là yếu tố không thể thiếu.

  5. Giám sát là yếu tố quan trọng giúp duy trì và cải tiến HTKSNB theo thời gian. Việc đánh giá thường xuyên và định kỳ giúp phát hiện kịp thời các khiếm khuyết, từ đó có biện pháp khắc phục. Khoảng 70% người khảo sát đồng ý giám sát góp phần nâng cao hiệu quả kiểm soát.

  6. Thể chế chính trị có ảnh hưởng tích cực nhưng mức độ thấp hơn so với các nhân tố nội bộ. Sự ổn định chính trị, hiệu lực pháp luật và kiểm soát tham nhũng tạo môi trường thuận lợi cho HTKSNB phát huy hiệu quả. Tuy nhiên, chỉ khoảng 60% ý kiến đánh giá thể chế chính trị có tác động rõ rệt.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các nghiên cứu trước đây trong và ngoài nước, đồng thời làm rõ hơn mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố trong bối cảnh đặc thù của các DNNVV tại TP.HCM. Môi trường kiểm soát và đánh giá rủi ro được xác định là hai nhân tố chủ chốt, tương tự như nghiên cứu của Lannoye (1999) và Inanga & Amudo (2009). Hoạt động kiểm soát và thông tin truyền thông cũng được khẳng định vai trò quan trọng trong việc giảm thiểu rủi ro và nâng cao hiệu quả hoạt động.

Việc bổ sung nhân tố thể chế chính trị giúp luận văn phản ánh thực tiễn Việt Nam, nơi mà các quy định pháp luật và môi trường chính trị có ảnh hưởng không nhỏ đến hoạt động doanh nghiệp. Mức độ tác động thấp hơn có thể do các DNNVV còn hạn chế trong việc tiếp cận và vận dụng các quy định này một cách hiệu quả.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện mức độ đồng thuận của các nhân tố, bảng hồi quy đa biến với hệ số β và mức ý nghĩa, cũng như biểu đồ phân tán giữa giá trị dự đoán và phần dư để kiểm tra tính phù hợp của mô hình.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Tăng cường xây dựng và duy trì môi trường kiểm soát lành mạnh: Các DNNVV cần chú trọng phát triển văn hóa doanh nghiệp dựa trên giá trị đạo đức, trung thực và trách nhiệm. Ban lãnh đạo phải làm gương và thiết lập cơ cấu tổ chức rõ ràng, phân định quyền hạn, trách nhiệm cụ thể. Thời gian thực hiện: 6-12 tháng; Chủ thể: Ban giám đốc và phòng nhân sự.

  2. Nâng cao năng lực đánh giá và quản lý rủi ro: Doanh nghiệp cần thiết lập quy trình nhận diện, phân tích và đánh giá rủi ro thường xuyên, đồng thời xây dựng các phương án ứng phó phù hợp. Đào tạo nhân viên về quản trị rủi ro cũng cần được đẩy mạnh. Thời gian: 6 tháng; Chủ thể: Phòng quản lý rủi ro và ban lãnh đạo.

  3. Hoàn thiện hoạt động kiểm soát nội bộ: Thiết lập các chính sách, thủ tục kiểm soát rõ ràng, phù hợp với đặc thù doanh nghiệp, bao gồm kiểm soát phòng ngừa, phát hiện và bù đắp. Thường xuyên rà soát và cập nhật các thủ tục này. Thời gian: 9 tháng; Chủ thể: Phòng kiểm soát nội bộ và ban quản lý.

  4. Cải thiện hệ thống thông tin và truyền thông: Xây dựng kênh truyền thông nội bộ hiệu quả, đảm bảo thông tin chính xác, kịp thời và đầy đủ đến các bộ phận liên quan. Đồng thời, tăng cường truyền thông với các bên ngoài để nâng cao tính minh bạch. Thời gian: 6 tháng; Chủ thể: Phòng truyền thông và IT.

  5. Tăng cường giám sát và đánh giá HTKSNB: Thiết lập các chương trình giám sát thường xuyên và định kỳ, sử dụng kiểm toán nội bộ để phát hiện và khắc phục kịp thời các khiếm khuyết. Thời gian: liên tục; Chủ thể: Ban kiểm soát nội bộ và Hội đồng quản trị.

  6. Hợp tác với các cơ quan quản lý để nâng cao thể chế chính trị: Doanh nghiệp cần chủ động cập nhật và tuân thủ các quy định pháp luật, đồng thời phản ánh các khó khăn, đề xuất chính sách hỗ trợ phù hợp với đặc thù DNNVV. Thời gian: liên tục; Chủ thể: Ban lãnh đạo và phòng pháp chế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Nhà quản lý và lãnh đạo DNNVV: Giúp nhận diện các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả kiểm soát nội bộ, từ đó xây dựng chiến lược quản trị rủi ro và kiểm soát phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động.

  2. Chuyên gia kiểm toán nội bộ và kiểm toán độc lập: Cung cấp cơ sở khoa học để đánh giá và tư vấn cải thiện HTKSNB trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa, đặc biệt trong bối cảnh thị trường Việt Nam.

  3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành kế toán, quản trị kinh doanh: Là tài liệu tham khảo quý giá về lý thuyết và phương pháp nghiên cứu liên quan đến kiểm soát nội bộ, đồng thời cung cấp dữ liệu thực nghiệm cập nhật.

  4. Cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức hỗ trợ DNNVV: Giúp xây dựng chính sách, chương trình hỗ trợ nâng cao năng lực quản lý và kiểm soát nội bộ cho các doanh nghiệp nhỏ và vừa, góp phần phát triển kinh tế địa phương.

Câu hỏi thường gặp

1. Hệ thống kiểm soát nội bộ là gì và tại sao nó quan trọng với DNNVV?
Hệ thống kiểm soát nội bộ là tập hợp các chính sách, thủ tục và hoạt động nhằm đảm bảo doanh nghiệp đạt được mục tiêu hoạt động, báo cáo tài chính chính xác và tuân thủ pháp luật. Với DNNVV, HTKSNB giúp giảm thiểu rủi ro, gian lận và nâng cao hiệu quả quản lý, từ đó tăng khả năng cạnh tranh.

2. Những nhân tố nào ảnh hưởng mạnh nhất đến sự hữu hiệu của HTKSNB?
Nghiên cứu cho thấy môi trường kiểm soát và đánh giá rủi ro là hai nhân tố có ảnh hưởng lớn nhất, tiếp theo là hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, giám sát, và thể chế chính trị.

3. Làm thế nào để đánh giá mức độ hữu hiệu của HTKSNB trong doanh nghiệp?
Có thể đánh giá thông qua việc kiểm tra các thành phần cấu thành HTKSNB theo báo cáo COSO 2013, bao gồm môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, giám sát, đồng thời sử dụng các chỉ số đo lường như độ tin cậy báo cáo tài chính, mức độ tuân thủ và hiệu quả hoạt động.

4. Tại sao thể chế chính trị lại ảnh hưởng đến HTKSNB?
Thể chế chính trị tạo ra môi trường pháp lý và xã hội ổn định, giúp doanh nghiệp hoạt động minh bạch, tuân thủ luật pháp và giảm thiểu rủi ro từ các yếu tố bên ngoài như tham nhũng, quan liêu, từ đó nâng cao hiệu quả kiểm soát nội bộ.

5. Các DNNVV có thể áp dụng những giải pháp nào để nâng cao HTKSNB?
Các giải pháp bao gồm xây dựng văn hóa kiểm soát, nâng cao năng lực đánh giá rủi ro, hoàn thiện chính sách và thủ tục kiểm soát, cải thiện hệ thống thông tin và truyền thông, tăng cường giám sát và hợp tác với cơ quan quản lý để đảm bảo tuân thủ pháp luật.

Kết luận

  • Luận văn đã xác định sáu nhân tố chính ảnh hưởng đến sự hữu hiệu của HTKSNB trong các DNNVV tại TP.HCM: môi trường kiểm soát, đánh giá rủi ro, hoạt động kiểm soát, thông tin và truyền thông, giám sát và thể chế chính trị.
  • Đánh giá rủi ro và môi trường kiểm soát được xác định là hai nhân tố có tác động mạnh nhất.
  • Nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp, kết hợp định tính và định lượng với mẫu khảo sát 316 đối tượng, đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy cao.
  • Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà quản lý trong việc hoàn thiện HTKSNB, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động và khả năng cạnh tranh của DNNVV.
  • Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp đề xuất, giám sát thực hiện và nghiên cứu mở rộng về ảnh hưởng của các yếu tố khác trong bối cảnh kinh tế thay đổi.

Hành động ngay hôm nay: Các nhà quản lý DNNVV tại TP.HCM nên áp dụng các giải pháp nâng cao HTKSNB được đề xuất để tăng cường quản trị rủi ro và phát triển bền vững trong môi trường cạnh tranh ngày càng khốc liệt.