CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1.1 Các nghiên cứu về chất lượng thông tin BCTC Từ thập niên 60 các nghiên cứu tập trung về CLTT BCTC, các nghiên cứu đã tập trung vào việc xác định là liệu rằng dữ liệu được cung cấp bởi các công ty có mang lại lợi ích cho người sử dụng thông tin đó hay không. Ban đầu các nghiên cứu tập trung nghiên cứu vào thuộc tính của thông tin và chỉ nghiên cứu đánh giá chất lượng thông tin báo cáo tài chính Jonas & Blanchet (2000) đã tiến hành nghiên cứu và đánh giá ưu điểm cũng như hạn chế của các khuôn mẫu, các quy định về CLTT BCTC được ban hành bởi các tổ chức FASB và Ủy ban chứng khoán Hoa kỳ. Tác giả đã tiến hành xây dựng thang đo để đo lường CLTT BCTC gồm có 5 thang đo là Thích hợp, Đáng tin cậy, Có khả năng so sánh, Nhất quán và Rõ ràng. Nghiên cứu chỉ dừng lại ở phần nghiên cứu định tính, tác giả chưa tiến hành kiểm định thang đo và nghiên cứu định lượng để có thể đo lường CLTT BCTC bằng con số cụ thể.
Ferdy van Beest & ctg (2009) thực hiện đề tài nghiên cứu CLTT BCTC vào thời gian 2005 và 2007 của các công ty niêm yết tại Mỹ, Anh và Hà Lan. Tác giả đã tiến hành xây dựng thang đo CLTT BCTC dựa trên các tiêu chí về CLTT BCTC của FASB & IASB 2008. Các thang đo về CLTT BCTC được xây dựng là: Thích hợp, Trình bày trung thực , Có thể hiểu được, Có khả năng so sánh, Kịp thời. Kết quả cho thấy CLTT BCTC trong các công ty ở Mỹ có điểm trung bình là 3,47 và 3,58 tương ứng cho 2 năm 2005 và 2007.
CLTT BCTC trong các công ty tại Anh và Hà Lan thực hiện kế toán theo IFRS là 3,46 và 3,57 cho 2 năm 2005 và 2007. Nghiên cứu của Đoàn Thị Hồng Nhung & Vũ Thị Kim Lan (2014): nghiên cứu xây dựng quy trình đánh giá CLTT BCTC trong các DN Việt Nam. Các tác giả đã xây dựng quy trình để đánh giá CLTT BCTC của DN như sau: chọn những BCTC được kiểm toán và được quyết toán thuế trước; kiểm tra tính trung thực và hợp lý của các chỉ tiêu trên BCTC bằng cách kiểm tra, đối chiếu số liệu giữa các kỳ với nhau và kiểm tra các bằng chứng xác minh thông tin; Đánh giá các chỉ tiêu tài sản và nguồn LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 vốn trên BCTC. Nghiên cứu dừng lại ở việc xây dựng quy trình chung, chưa xây dựng thang đo hay tiến hành đo lường CLTT BCTC trong các DN tại Việt Nam.
Tác giả Nguyễn Phương Hồng & Dương Thị Khánh Linh (2014) nghiên cứu đo lường CLTT BCTC trong các DN tại Việt Nam trên cơ sở các đặc điểm về CLTT BCTC được ban hành bởi IASB & FASB. Thang đo CLTT BCTC của tác giả đưa ra là: Thích hợp; Trình bày trung thực; Có khả năng so sánh; Có thể kiểm chứng; Kịp thời; Có thể hiểu được. Kết quả của nghiên cứu cho thấy các thành phần CLTT BCTC trong các DN Việt Nam có giá trị trung bình từ 2,79 đến 3,45. Thang đo Có khả năng so sánh và Có thể hiểu được có giá trị trung bình cao nhất qua đó thấy BCTC có sự nhất quán về chính sách KT và mức độ trình bày thông tin trên BCTC, các thuộc tính còn lại được đánh giá ở mức độ trung bình.2 Các nghiên cứu về các nhân tố tác động đến CLTT BCTC Từ đầu những năm 2000 xuất hiện những nghiên cứu tìm hiểu về các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng thông tin BCTC.
Nghiên cứu của Owusu Ansah (1998) nghiên cứu tác động của các nhân tố bên trong doanh nghiệp ảnh hưởng đến BCTC của các công ty niêm yết tại Zimbabwe , kết quả cho thấy có năm nhân tố tác động đến mức độ công bố thông tin BCTC đó là quy mô công ty, cơ cấu sở hữu, tuổi công ty, tập đoàn đa quốc gia và lợi nhuận của công ty. Alter (2002) xây dựng mô hình hoạt động xác định chín thành phần có quan hệ chặt chẽ với nhau đó là khách hàng, sản phẩm dịch vụ, thực hiện công việc, người tham gia, thông tin, kỹ thuật công nghệ, môi trường và chiến lược. Mô hình nghiên cứu đã mô tả được mối quan hệ giữa sản phẩm thông tin và người sử dụng cũng như các thành phần trong hệ thống tạo thông tin. Tác giả cho rằng khi muốn đánh giá chất lượng của sản phẩm thì cần phải xem xét mối quan hệ của các thành phần trong hệ thống đó.
Mô hình hoạt động giúp người nghiên cứu có thể dễ dàng xây dựng mô hình nghiên cứu các nhân tố thành công hay ảnh hưởng chất lượng thông tin kế toán. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.1: Mô hình hệ thống hoạt động của Alter Hongjiang Xu và cộng sự (2003) đã tiến hành nghiên cứu tìm hiểu các nhân tố tác động đến CLTT BCTC trong các DN tại Australia. Nghiên cứu xác định các thuộc tính CLTT của BCTC là Chính xác, Kịp thời, Đầy đủ và Nhất quán. Mô hình nghiên cứu của tác giả có 4 biến độc lập là con người, Hệ thống, Tổ chức và nhân tố Bên ngoài; 1 biến phụ thuộc là CLTT BCTC.
Kết quả phân tích từ nghiên cứu tình huống cho thấy các nhóm nhân tố về Con người, Hệ thống và Tổ chức được xem là tác động đến CLTT BCTC. Nghiên cứu chỉ thực hiện nghiên cứu định tính với mục tiêu khám phá các nhân tố tác động đến CLTT BCTC, chưa thiết kế thang đo các nhân tố và chưa thực hiện phương pháp định lượng để kiểm định kết quả khám phá. Theo nghiên cứu của Ismail (2009) về các nhân tố ảnh hưởng đến hệ thống thông tin kế toán của các doanh nghiệp sản xuất có quy mô nhỏ và vừa- bằng chứng thực nghiệm tại Malaysia, tác giả xác định các nhân tố tác động đến hiệu quả thông tin kế toán như là “sự phức tạp của HTTT KT, sự tham gia của nhà quản lý, kiến thức HTTT KT của nhà quản lý, kiến thức kế toán của nhà quản lý, hiệu quả tư vấn của nhà tư vấn, hiệu quả tư vấn của cơ quan chính phủ, hiệu quả tư vấn của các công ty kiểm toán, sự tồn tại của nhân viên công nghệ thông tin nội bộ” Đến năm 2013, Al-Hiyari và cộng sự tìm hiểu các nhân tố tác động đến CL TTKT tại LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 Malaysia dựa vào các mô hình của những nghiên cứu trước. Tác giả xây dựng mô hình các nhân tố tác động đến CLTT KT gồm có: Nguồn lực con người, Sự cam kết từ phía các nhà quản lý, Vận hành HTTT KT và chất lượng dữ liệu.
CLTT KT được xác định dựa trên các thuộc tính về CLTT BCTC như là Chính xác, Kịp thời, Đầy đủ và Nhất quán. Tác giả thực hiện nghiên cứu bằng phương pháp định lượng và tiến hành thu thập dữ liệu khảo sát các các học viên của trường Đại học Utara Malaysia, đang công tác tại các DN. Kết quả cho thấy các nhân tố nguồn lực con người, sự cam kết từ nhà quản lý, chất lượng dữ liệu thì có tác động đến CLTT KT. Hoglund và cộng sự (2016) đã thực hiện nghiên cứu chất lượng BCTC và nhiệm vụ của kế toán thuê ngoài ở Phần Lan.
Nghiên cứu khám phá liệu chất lượng báo cáo tài chính của các doanh nghiệp nhỏ có khác nhau khi thuê các công ty dịch vụ kế toán và kế toán nội bộ công ty hay không. Kết quả nghiên cứu cho thấy thuê ngoài chức năng kế toán có tác động đến chất lượng BCTC. Bên cạnh đó thì nghiên cứu cũng cho thấy trình độ của kế toán viên, quy mô công ty dịch vụ kế toán, thời gian ký hợp đồng dịch vụ kế toán cũng là những nhân tố có thể ảnh hưởng đến chất lượng BCTC của doanh nghiệp khi thực hiện thuê dịch vụ kế toán. Tại Việt Nam, có khá nhiều nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng thông tin kế toán, chất lượng thông tin báo cáo tài chính.
Nguyễn Thị Bích Liên (2012) thực hiện đề tài nghiên cứu nhằm xác định và kiểm soát các nhân tố có tác động đến chất lượng TTKT đối với các DN có ứng dụng hệ thống hoạch định nguồn nhân lực (ERP), qua bài nghiên cứu tác giả đã xác định được 6 nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng TTKT cho doanh nghiệp Việt Nam ứng dụng ERP đó là Chính sách nhân sự và quản lý thông tin cá nhân; Kinh nghiệm, phương pháp tư vấn triển khai và chất lượng dữ liệu; Thử nghiệm hệ thống ERP và huấn luyện nhân viên; Năng lực, cam kết của Ban quản lý và kiến thức của nhà tư vấn triển khai; Kiểm soát đảm bảo hệ thống ERP tin cậy; Chất lượng phần mềm ERP. Nghiên cứu chưa tiến hành đo lường và chưa kiểm định mức độ tác động của của các nhân tố này đến CLTT KT, nhưng đã tạo ra một nền tảng lý luận chặt chẽ về tác động của một số nhân tố đến CLTT KT trong các DN có ứng dụng ERP. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 Tác giả Phan Minh Nguyệt (2014) có bài nghiên cứu về mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đến chất lượng TTKT trên BCTC của các công ty niêm yết ở Việt Nam, bài nghiên cứu đã xác định và đo lường được các nhân tố ảnh hưởng đến chất lượng TTKT trình bày trên BCTC của các công ty niêm yết ở Việt Nam là rủi ro kiểm toán, nhà quản trị của doanh nghiệp, thuế, lợi ích và chi phí, việc lập và trình bày cáo tài chính. Nguyễn Xuân Hưng & Phạm Quốc Thuần (2016) đã thực hiện nghiên cứu các tác động của các yếu tố bên ngoài DN đến tính thích đáng của CLTT kế toán trên báo cáo tài chính.
Các tác giả thực hiện nghiên cứu bằng phương pháp nghiên cứu định tính, xây dựng mô hình nghiên cứu gồm có bốn nhân tố bên ngoài doanh nghiệp tác động đến tính thích đáng của chất lượng BCTC như là: áp lực từ thuế, niêm yết chứng khoán, kiểm toán độc lập và chất lượng phần mềm kế toán. Nghiên cứu cho thấy có 3 nhân tố tác động đến thuộc tính tính thích đáng của CLTT BCTC trong các DN Việt Nam, đó là nhân tố áp lực từ thuế, kiểm toán độc lập và chất lượng PMKT. Năm 2016 tác giả Phạm Quốc Thuần thực hiện nghiên cứu các nhân tố tác động đến chất lượng thông tin báo cáo tài chính của các doanh nghiệp tại Việt Nam, tác giả đã xây dựng thang đo và đo lường CLTT BCTC trong các doanh nghiêp ở Việt Nam.