CHƯƠNG 1 THANH TOÁN ĐIỆN TỬ Thanh toán điện tử là một trong những bộ phận cấu thành thương mại điện tử. Theo Kalakota trong cuốn “E-commerce: A manager’s guide”, (Addison Wesley, 1997) một cách khái quát thì: Thanh toán điện tử là quá trình thanh toán tài chính giữa người mua và người bán. Điểm cốt lõi của quá trình này là việc ứng dụng các công nghệ thanh toán tài chính (ví dụ như mã hoá số thẻ tính dụng, séc điện tử, hoặc ví điện tử) giữa ngân hàng, nhà trung gian và các bên tham gia hợp pháp. Các ngân hàng và tổ chức tín dụng hiện nay sử dụng các phương thức này nhằm mục đích nâng cao hiệu quả hoạt động trong bối cảnh phát triển của nền kinh tế số, với một số lợi ích như giảm các chi phí công nghệ, giảm các chi phí xử lý, hoạt động và tính thương mại trực tuyến.
Với những lợi ích nêu trên, tăng cường khả năng sử dụng thanh toán điện tử sẽ là một cách cắt giảm đáng kể các chi phí hoạt động. Theo tính toán của các ngân hàng thì việc giao dịch bằng tiền và séc rất tốn kém, do đó họ tìm kiếm các giải pháp khác với chi phí thấp hơn. Hiện nay ở Mỹ thì các giao dịch bằng tiền mặt chiếm khoảng 54% và bằng séc là 29%. Các giao dịch thông qua các giao dịch điện tử (như tín dụng, dư nợ và các công cụ khác) chiếm khoảng 17%.
Dự báo con số này sẽ tăng lên trong thời gian tới. Tuy nhiên vấn đề đặt ra trong thương mại điện tử là bằng cách nào khách hàng có thể thanh toán cho các giao dịch trực tuyến khi mua rất nhiều các loại hàng hoá và dịch vụ khác nhau. Đối với nhiều trang Web mua hàng, khách hàng có thể xem, đặt vô số các hàng hoá và dịch vụ khác nhau nhưng vấn đề an ninh thanh toán qua mạng cho họ lại chưa được đảm bảo. Về giải pháp cho các vấn đề thanh toán trực tuyến, hiện tại khó có thể đưa ra một giải pháp hoàn hảo nhất.
Ví dụ như trong Cybercash, người sử dụng phải cài đặt các phần mềm cho khách hàng - gọi là ví điện tử, trong trình duyệt Web của họ. Phần mềm này sau đó kết nối với sau đó kết nối với các chương trình dùng tiền điện tử chạy trên máy chủ của người bán hàng. Mỗi nhà cung cấp dịch vụ cho khách hàng chỉ chạy một phần mềm máy chủ duy nhất chung khi cung cấp dịch vụ cho các Luận Văn Cao học Ngành Công Nghệ Thông Tin - ĐH Bách Khoa Hà Nội 2 Các hệ thống thanh toán điện tử khách hàng nhằm giảm bớt các chi phí về tiền và thời gian cũng như các cố gắng trong việc sử dụng quá nhiều phần mềm khác nhau của các nhà cung cấp khác nhau. Các công nghệ thanh toán ra đời nhằm giải quyết các vấn đề trong thanh toán không trực tuyến.
Trong mua bán không qua mạng, rất nhiều ngân hàng phát hành trái phiếu không dựa trên số tiền đảm bảo thực tế của họ, do đó các ngân hàng hối đoái sẽ gặp khó khăn khi muốn biết chính xác thông tin về các ngân hàng khác trong hệ thống thanh toán của họ. Các công nghệ thanh toán được xây dựng trên cơ sở mức dự trữ bắt buộc của nhà nước hoặc ngân hàng trung ương. Mục đích của thương mại trực tuyến là phát triển một nhóm nhỏ các phương thức thanh toán có thể được sử dụng rộng rãi trong các khách hàng và được các nhà bán hàng cũng như ngân hàng chấp nhận. Sự hình thành công nghệ thanh toán điện tử Các công nghệ thanh toán bắt đầu từ việc phát triển với việc chuyển tiền bằng điện, ví dụ như dịch vụ của Western Union giúp một cá nhân có thể chuyển tiền cho người nào đó ở tại hai địa điểm khác nhau thông qua lệnh chuyển tiền của họ từ một quầy cung cấp dịch vụ của Western Union.
Tiền chỉ có thể được chuyển giao cho khách hàng sau khi đáp ứng được các điều kiện nhận diện. Trong trường hợp này, không có sự tham gia của bất cứ một ngân hàng nào cả, Western Union chỉ đơn thuần là một công ty điện tín. Sự an toàn của thanh toán dựa trên khả năng tài chính của hãng. Còn đối với Western Union, an toàn trong giao dịch được kiểm soát thông qua các thông điệp được gửi đi trong từng giao dịch riêng lẻ.
Các thông tin này không được công bố rộng rãi mà chỉ khách hàng và người nhận biết được khoản tiền được chuyển giao. Chữ ký được sử dụng như một công cụ xác nhận nhằm mục đích cho biết quá trình chuyển giao đã được hoàn thành khi khách hàng đã nhận được tiền. Trong suốt những năm 1960-1970, công nghệ mạng phát triển đã tạo ra một phương thức chuyển tiền mới. Đó là phương thức chuyển tiền điện tử (Electronic Funds Transfer).
Các hệ thống chuyển tiền điện tử được áp dụng đã giảm được đáng kể thời gian thực hiện giao dịch, ví dụ như việc chuyển các lệnh chuyển tiền giữa các ngân hàng. Tuy nhiên các hệ thống chuyển tiền điện tử không làm thay đổi hệ thống thanh toán. Rất nhiều phương thức cải tiến trong khâu thanh toán trong hại thập kỷ đó đều nhằm mục đích giảm thiểu các chi phí hoạt động của ngân hàng ví dụ như chi phí cho các yêu cầu phục vụ, tốc độ làm các thủ tục hối đoái và giảm các sai sót trong các nghiệp vụ ngân hàng. Mặc dù vậy, đối với hệ thống chuyển tiền điện tử, các khách Luận Văn Cao học Ngành Công Nghệ Thông Tin - ĐH Bách Khoa Hà Nội 3 Các hệ thống thanh toán điện tử hàng cũng rất ít sử dụng trong thời gian mới áp dụng ban đầu.
Các sáng kiến trong thương mại điện tử hiện nay đều nhằm mục đích tạo ra một cách thức đơn giản trong giao dịch thanh toán và mang tính tức thời. Trong một giao dịch điện tử, các khâu kiểm tra hối đoái, tiến hành thủ tục thanh toán sẽ diễn ra ngay lập tức từ khi khách hàng gửi một lệnh yêu cầu chuyển tiền để thanh toán cho một giao dịch mua bán trên mạng. Hệ thống thanh toán điện tử cho khách hàng đang phát triển rất nhanh chóng. Hiện tại có một vài công nghệ giúp khách hàng trong khâu thanh toán: ¾ Công nghệ phục vụ khách hàng: thẻ tín dụng, thẻ cho vay, các máy rút tiền tự động, thẻ lưu giá trị và ngân hàng điện tử.
¾ Công nghệ trợ giúp cho thương mại điện tử: tiền điện tử, séc điện tử, thẻ thông minh và thẻ tính dụng mã hoá. ¾ Công nghệ hỗ trợ cho các công ty: các hệ thống thanh toán ngân hàng cung cấp cho khách hàng, ví dụ như hệ thống thanh toán hối đoái giữa các ngân hàng được thực hiện thông qua hệ thống thanh toán hối đoái tự động cho phép các công ty có thể trả lương cho các nhân viên trực tiếp vào tài khoản của họ. Quy trình chung khi thanh toán điện tử 1. Khách hàng tìm kiếm các hạng mục hàng hoá và dịch vụ.
Sử dụng trình duyệt Web, khách hàng có thể xem trực tiếp các catalogue (danh mục) trên trang Web của người bán Web. Khách hàng chọn lựa các hạng mục mà họ cần thông qua việc đánh giá, so sánh giá cả, nhãn hiệu, chất lượng và các biến số khác của nhiều người bán khác nhau. Khách hàng điền những thông tin thanh toán và điạ chỉ liên hệ vào đơn đặt hàng (Order Form) của Website bán hàng (còn gọi là Website thương mại điện tử). Doanh nghiệp nhận được yêu cầu mua hàng hoá hay dịch vụ của khách hàng và phản hồi xác nhận tóm tắt lại những thông tin cần thiết nh mặt hàng đã chọn, địa chỉ giao nhận và số phiếu đặt hàng.
Khách hàng kiểm tra lại các thông tin, lựa chọn phương thức thanh toán và kích vào nút "đặt hàng", từ bàn phím hay chuột của máy tính, để gửi thông tin trả về cho doanh nghiệp. Luận Văn Cao học Ngành Công Nghệ Thông Tin - ĐH Bách Khoa Hà Nội 4 Các hệ thống thanh toán điện tử 5. Doanh nghiệp nhận và lưu trữ thông tin đặt hàng đồng thời chuyển tiếp thông tin thanh toán (số thẻ tín dụng, ngày đáo hạn, chủ thẻ .) đã được mã hoá đến máy chủ (Server, thiết bị xử lý dữ liệu) của Trung tâm cung cấp dịch vụ xử lý thẻ trên mạng Internet. Với quá trình mã hóa các thông tin thanh toán của khách hàng được bảo mật an toàn nhằm chống gian lận trong các giao dịch (chẳng hạn doanh nghiệp sẽ không biết được thông tin về thẻ tín dụng của khách hàng).
Khi Trung tâm Xử lý thẻ tín dụng nhận được thông tin thanh toán, sẽ giải mã thông tin và xử lý giao dịch đằng sau bức tường lửa FireWall và thông qua một đường truyền tách rời khỏi mạng Internet, nhằm mục đích bảo mật tuyệt đối cho các giao dịch thương mại, định dạng lại giao dịch và chuyển tiếp thông tin thanh toán đến ngân hàng của doanh nghiệp (Acquirer) theo một đường dây thuê bao riêng (một đường truyền số liệu riêng biệt). Ngân hàng của doanh nghiệp gởi thông điệp điện tử yêu cầu thanh toán (authorization request) đến ngân hàng hoặc công ty cung cấp thẻ tín dụng của khách hàng (Issuer). Và tổ chức tài chính này sẽ phản hồi là đồng ý hoặc từ chối thanh toán đến trung tâm xử lý thẻ tín dụng trên mạng Internet. Trung tâm xử lý thẻ tín dụng trên Internet sẽ tiếp tục chuyển tiếp những thông tin phản hồi trên đến doanh nghiệp, và tùy theo đó doanh nghiệp thông báo cho khách hàng được rõ là đơn đặt hàng sẽ được thực hiện hay không.
Phân loại các thanh toán điện tử Có nhiều cách phân loại mô hình thanh toán khác nhau tuỳ theo tiêu chí phân loại khác nhau. Phân loại theo giá trị của giao dịch Dựa theo giá trị của giao dịch ta có 3 hệ thống thanh toán sau: Thanh toán nhỏ (micro payments) – giao dịch có giá trị nhỏ hơn hoặc xấp xỉ bằng 5 Dollar. Phương án phù hợp là dựa trên tiền điện tử (electronic cash) chi phí giao dịch cho các hệ thống này gần như bằng không. Thanh toán tiêu dùng (consumer payments)– giao dịch có giá trị nằm trong khoảng từ 5 đến 500 Dollar.
Các thanh toán tiêu dùng thông thường được thực hiện bằng credit card. Thanh toán kinh doanh (business payments) – giao dịch có giá trị trên 500 Dollar. Ghi nợ trực tiếp (direct debit) hay dùng hoá đơn (invoice) là các giải pháp phù hợp nhất.