Chương 1: Những vấn đề chung về biện pháp buộc xin lỗi, cải chính công khai và hành vi xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín. Chương 2: Pháp luật dân sự về biện pháp buộc xin lỗi, cải chính công khai do xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín và kiến nghị hoàn thiện. NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BIỆN PHÁP BUỘC XIN LỖI, CẢI CHÍNH CÔNG KHAI VÀ HÀNH VI XÂM PHẠM DANH DỰ, NHÂN PHẨM, UY TÍN Quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín là quyền nhân thân cơ bản của con người. Danh dự, nhân phẩm, uy tín là những giá trị nhân thân; là đối tượng của quyền nhân thân; “cái” mà các chủ thể trong quan hệ nhân thân hướng đến, mong muốn được công nhận, tôn trọng các giá trị nhân thân của mình và được pháp luật bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật.
Vì vậy, việc bảo vệ các quyền nhân thân trên hướng tới việc xác định lại một cách chính xác các giá trị nhân thân, điều chỉnh sự nhìn nhận của chủ thể khác về các giá trị nhân thân của chủ thể bị xâm phạm. Cá nhân, tổ chức bị xâm phạm về danh dự, nhân phẩm, uy tín có thể bảo vệ quyền nhân thân của mình thông qua phương thức bảo vệ quyền nhân sự “buộc xin lỗi, cải chính công khai” được quy định tại khoản 3 Điều 11 BLDS năm 2015. Để hiểu rõ về phương thức bảo vệ quyền dân sự trên, trước tiên chúng ta cần tìm hiểu về khái niệm biện pháp buộc xin lỗi, cải chính công khai; khái quát về hành vi xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín; quá trình phát triển quy định buộc xin lỗi, cải chính công khai do xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín để có cái nhìn tổng quan về đề tài nghiên cứu. Khái quát về biện pháp buộc xin lỗi, cải chính công khai 1.
Khái niệm biện pháp buộc xin lỗi, cải chính công khai Biện pháp buộc xin lỗi, cải chính công khai là biện pháp xuất hiện rất sớm trong pháp luật một số nước trên thế giới. Nghiên cứu pháp luật hiện hành cho thấy lời xin lỗi có tầm quan trọng trong văn hóa pháp luật của một số quốc gia. Dưới góc độ pháp lý, pháp luật dân sự Việt Nam không đưa ra định nghĩa về xin lỗi, nhưng thông qua định nghĩa trong Từ điển Tiếng Việt có thể hiểu khái niệm như sau: “Xin lỗi là xin được tha thứ vì đã biết lỗi”6. Từ thời cổ đại, trong Luật La Mã hay trong Giáo luật đã xuất hiện thuật ngữ “amende honorable”, thuật ngữ có nguồn gốc từ Pháp, được định nghĩa là một lời xin lỗi chính thức của người xâm phạm danh dự đến người bị xâm phạm.
Lời xin lỗi “amende honorable” phải gồm ba yếu tố: thú nhận tội lỗi, đưa ra lời xin lỗi và khôi phục danh dự cho người bị xâm phạm7. Theo pháp luật Đức thế kỷ XVI và đầu thế kỷ XVII, một lời xin lỗi cũng bao gồm ba yếu tố là yêu cầu tuyên bố danh dự, xin lỗi và 6 Viện ngôn ngữ học (2018), Từ điển tiếng Việt, Nxb. Hồng Đức, tr. 7 Nguyễn Mỹ Phụng (2021), Xin lỗi người bị xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín theo pháp luật dân sự Việt Nam, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Luật Tp.
Hồ Chí Minh, tr. Tuyên bố danh dự là một tuyên bố chính thức của người xâm phạm thừa nhận rằng họ đưa ra cáo buộc của mình trong sự tức giận và không có ý định làm tổn thương người bị xâm phạm, ngụ ý rằng đang coi trọng danh dự của người bị xâm phạm. Xin lỗi là biểu hiện của sự hối hận kết hợp với yêu cầu được tha thứ. Hủy bỏ nghĩa là người vi phạm thừa nhận sự không trung thực trong các tuyên bố của mình và rút lại những lời lẽ phỉ báng8.
Pháp luật Úc xem lời xin lỗi là bày tỏ một sự thông cảm, hối tiếc về việc mình đã thực hiện. Điều 68 Luật Trách nhiệm dân sự năm 2002 của Úc: “Lời xin lỗi có nghĩa là sự bày tỏ, sự thông cảm hoặc hối tiếc, hoặc một cảm giác chung chung của lòng nhân từ hoặc lòng trắc ẩn, liên quan đến bất kỳ vấn đề nào cho dù lời xin lỗi có thừa nhận hay ngụ ý thừa nhận lỗi liên quan đến vấn đề đó hay không”. Luật Xin lỗi Scotland năm 2016 hiện hành quy định: “Trong đạo luật này, lời xin lỗi có nghĩa là bất kỳ tuyên bố nào được đưa ra bởi hoặc thay mặt cho một người cho thấy rằng người đó xin lỗi hoặc hối tiếc về một hành động, sự thiếu sót hoặc hậu quả và bao gồm bất kỳ phần nào của tuyên bố có cam kết xem xét các tình huống làm phát sinh hành động, thiếu sót hoặc kết quả nhằm ngăn chặn sự tái diễn”. Hệ thống pháp luật dân sự của Hoa Kỳ không quy định cơ chế buộc bị cáo ngoan cố phải nhận trách nhiệm bằng lời xin lỗi, nhưng theo Nguyên tắc Tuyên án Liên bang, các bị cáo từ chối xin lỗi thường phải chấp hành các bản án dài hơn tới 35% so với những người làm như vậy.
Văn hóa pháp luật Mỹ coi trọng lời xin lỗi, nên dù xuất phát từ chân thành hay không chân thành lời xin lỗi đều có những vai trò, ý nghĩa nhất định. Đặc biệt, quan điểm của một số học giả pháp lý Hoa Kỳ, lời xin lỗi công khai sẽ đóng vai trò trung tâm trong việc giải quyết các tranh chấp trong văn hóa Mỹ hiện đại9. Thông qua định nghĩa trong Từ điển Tiếng Việt cũng như các khái niệm về lời xin lỗi nêu trên, nhóm tác giả cho rằng lời xin lỗi của người xâm phạm đến người bị xâm phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín không thể chỉ đơn giản là bày tỏ sự thương cảm, hoặc hối tiếc, cảm giác chung chung của lòng nhân từ hoặc lòng trắc ẩn mà không thừa nhận lỗi liên quan đến hành vi mà họ đã thực hiện như pháp luật dân sự của Úc. Lời xin lỗi ở góc độ pháp lý nên bày tỏ sự hối tiếc, sự thừa nhận về hành vi sai trái của người đã xâm phạm, thừa nhận lỗi của bản thân không trung thực trong tuyên bố.
Lời xin lỗi nên được thực hiện một cách công khai với cùng cách thức đã thực hiện hành vi xâm phạm và nên đi kèm biện pháp cải chính thông tin sai sự thật. 8 Nguyễn Mỹ Phụng (2021), tlđd (7), tr.White (2006), “Say You’re Sorry: Court - Ordered Apologies as a Civil Rights Remedy”, Cornell Law Review, tập 91, số 4, tr. 9 Dựa theo từ điển Luật học có thể hiểu khái niệm cải chính công khai như sau: “Cải chính công khai là sửa chữa lại những thông tin sai lệch về một chủ thể cho đúng với sự thật trên các phương tiện thông tin đại chúng như: báo chí, đài phát thanh, đài truyền hình… để mọi người biết”10. Luật hiện đại Cộng hòa Hà Lan đưa ra khái niệm cải chính công khai qua quy định: “Cải chính công khai là việc cải chính lại những lời nói hoặc hành vi xúc phạm bằng cách thú nhận tội lỗi của một người và cầu xin sự tha thứ, theo đó kẻ phạm tội, người đã xúc phạm danh dự, nhân phẩm, uy tín của người khác có thể bị kết án, cùng với việc bồi thường thiệt hại cho người bị hại”.
Từ đó có thể hiểu, cải chính công khai là sửa chữa lại những thông tin sai lệch về một chủ thể cho đúng với sự thật một cách công khai. Buộc xin lỗi, cải chính công khai là biện pháp bảo vệ quyền dân sự, do cơ quan, tổ chức có thẩm quyền bắt buộc người có hành vi xâm phạm quyền trái pháp luật xin lỗi, cải chính lại thông tin đúng sự thật một cách công khai. Biện pháp xin lỗi thường đi đôi với biện pháp cải chính công khai. Bởi vì, việc xin lỗi chủ yếu hướng đến đối tượng bị xâm hại quyền, mục đích chính là giảm bớt những tổn thương tinh thần mà họ đang chịu đựng do hành vi xâm phạm sai trái gây ra.
Việc cải chính hướng đến đối tượng xã hội – những người vì hành vi sai trái của người xâm phạm mà đánh giá sai về danh dự, nhân phẩm, uy tín của người bị xâm phạm và mục đích chính là khôi phục lại danh dự, nhân phẩm, uy tín của người bị xâm phạm. Buộc xin lỗi và cải chính công khai là hai biện pháp độc lập, không bắt buộc luôn phải áp dụng đồng thời. Tuy nhiên, để nhằm bảo vệ trọn vẹn hơn quyền lợi hợp pháp của người bị xâm phạm thì hai biện pháp này nên được diễn ra đồng thời. Ở nghiên cứu này đang hướng đến trường hợp người bị xâm phạm có “nhu cầu chính đáng” muốn công khai và hành vi công khai sẽ không làm phương hại hơn quyền lợi của họ.
Đặc điểm của biện pháp buộc xin lỗi, cải chính công khai Buộc xin lỗi, cải chính công khai là phương thức bảo vệ quyền dân sự có các đặc điểm khác biệt so với các phương thức bảo vệ quyền nhân thân khác, như sau đây chúng ta sẽ phân tích. Một là, biện pháp buộc xin lỗi, cải chính công khai là biện pháp mang tính tinh thần. Lợi ích mà biện pháp này mang lại cho người bị xâm phạm là về mặt tinh thần, không phải là các giá trị vật chất như biện pháp buộc bồi thường thiệt hại, buộc thực 10 “Cải chính công khai là gì? Giải thích từ ngữ văn bản pháp luật”, https://tudienso.com/tu-dien-luat- hoc.php?q=C%E1%BA%A3i%20ch%C3%ADnh%20c%C3%B4ng%20khai, truy cập ngày 4/3/2023. 10 hiện nghĩa vụ… Khi một cá nhân, tổ chức bị xâm phạm quyền tài sản như quyền sở hữu, (bao gồm các quyền chiếm hữu, quyền sử dụng, quyền định đoạt), quyền thừa kế… họ không thể bắt buộc áp dụng biện pháp buộc xin lỗi, cải chính công khai để bảo vệ quyền tài sản của mình.
Bởi vì, biện pháp mang tính tinh thần là chủ yếu nên được áp dụng để bảo vệ các quyền nhân thân, đặc biệt là các quyền nhân thân không liên quan đến yếu tố tài sản. Điều đó không có nghĩa là biện pháp này hoàn toàn không mang lại lợi ích vật chất nào. Tuy nhiên, các lợi ích vật chất (nếu có) chỉ là một hệ quả gián tiếp như vì được khôi phục danh dự, nhân phẩm, uy tín nên ngăn chặn được các thiệt hại lớn hơn trong kinh doanh. Vì vậy, đây là biện pháp có ý nghĩa chính về mặt tinh thần nhưng trong một số trường hợp nó cũng có thể mang ý nghĩa về lợi ích vật chất.
Hai là, buộc xin lỗi, cải chính phải thực hiện một cách công khai. Một bài nghiên cứu đã chỉ ra rằng lời xin lỗi công khai sẽ mang nhiều ý nghĩa hơn một lời xin lỗi riêng tư11.