20 mặt cắt siêu âm quý 2 thường quy theo hướng dẫn ISUOG - BS. Hà Tố Nguyên

Siêu âm quý 2, thực hiện trong khoảng 18-22 tuần thai kỳ, là một cột mốc quan trọng trong chẩn đoán trước sinh. 79 trang.

• Đề tài: Bs Nguyên 20 Mc Cơ Bản Sa Quí 2

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. TỔNG QUAN
• 2. XÁC ĐỊNH NGÔI THẾ
• 3. XÁC ĐỊNH TRÁI PHẢI
• 3.1. SITUS SOLITUS
• 3.2. SITUS BẤT THƯỜNG
• 4. SINH TRẮC HỌC
• 5. 20 MẶT CẮT CƠ BẢN THEO ISUOG
• 5.1. CỘT SỐNG
• 5.1.1. MC dọc toàn bộ cột sống và da
• 5.1.2. MC vành toàn bộ cột sống
• 5.1.3. MC ngang
• 5.2. ĐẦU
• 5.2.1. MC ngang não thất
• 5.2.2. MC ngang đồi thị
• 5.2.3. MC ngang tiểu não
• 5.3. NGỰC
• 5.3.1. MC 4 buồng tim
• 5.3.2. MC buồng thoát thất trái
• 5.3.3. MC buồng thoát thất phải
• 5.3.4. MC 3 mạch máu khí quản
• 5.4. BỤNG
• 5.4.1. MC ngang dạ dày và TM rốn
• 5.4.2. MC ngang vị trí dây rốn cắm
• 5.5. CHẬU
• 5.5.1. MC ngang thận và vùng chậu
• 5.5.2. MC ngang bàng quang và 2 ĐM rốn
• 5.6. CHI
• 5.6.1. Xương đùi, X cẳng chân, bàn chân
• 5.6.2. Xương cánh tay, X cẳng tay, bàn tay
• 5.6.3. Mối liên quan giữa 2 chi trên và dưới
• 5.7. MẶT
• 5.7.1. MC vành qua môi trên, mũi
• 5.7.2. MC vành qua 2 nhãn cầu, thủy tinh thể
• 5.7.3. MC dọc giữa mặt

Tóm tắt

I. Tổng quan siêu âm quý 2 và vai trò 20 mặt cắt ISUOG

Siêu âm quý 2, thực hiện trong khoảng 18-22 tuần thai kỳ, là một cột mốc quan trọng trong chẩn đoán trước sinh. Mục tiêu của lần siêu âm này không chỉ dừng lại ở việc xác định các chỉ số sinh học cơ bản mà còn tập trung vào việc khảo sát chi tiết hình thái học thai nhi. Quy trình này giúp xác định tình trạng tim thai, số lượng thai, tuổi thai, kích thước thai, cũng như đánh giá hình thái và vị trí của bánh nhau, lượng nước ối. Trong bối cảnh công nghệ siêu âm đã có những bước tiến vượt bậc trong hơn hai thập kỷ qua, việc sàng lọc và chẩn đoán dị tật thai trước sinh đã trở nên sớm và chính xác hơn. Để hệ thống hóa và đảm bảo chất lượng khảo sát, Hiệp hội Siêu âm Sản phụ khoa Thế giới (ISUOG) đã đưa ra hướng dẫn thực hành chi tiết. Hướng dẫn này, đặc biệt là phương pháp tiếp cận 20 mặt cắt cơ bản siêu âm quý 2, đã trở thành tiêu chuẩn vàng cho các bác sĩ siêu âm trên toàn thế giới. Việc tuân thủ quy trình 20 mặt cắt cơ bản này đảm bảo một cuộc khảo sát toàn diện, có hệ thống, không bỏ sót các cấu trúc quan trọng. Nó giúp người thực hiện quen thuộc với hình ảnh bình thường, từ đó nâng cao khả năng nhận diện các dấu hiệu bất thường, ngay cả khi chưa cần đưa ra chẩn đoán cuối cùng về loại dị tật. Cách tiếp cận này được trình bày chi tiết bởi BS Hà Tố Nguyên, một chuyên gia và đại sứ của ISUOG, nhằm chuẩn hóa và nâng cao chất lượng siêu âm sản khoa tại Việt Nam và khu vực.

1.1. Mục tiêu cốt lõi của siêu âm hình thái học 18 22 tuần

Mục đích chính của siêu âm hình thái học quý hai là đánh giá toàn diện sự phát triển của thai nhi. Các mục tiêu cụ thể bao gồm: xác định tình trạng tim thai và nhịp tim; xác định số lượng thai và số bánh nhau để quản lý các trường hợp đa thai; đo đạc các chỉ số sinh trắc học thai (như đường kính lưỡng đỉnh, chu vi đầu, chu vi bụng, chiều dài xương đùi) để ước tính tuổi thai và cân nặng; và quan trọng nhất là khảo sát chi tiết hình thái của các cơ quan để sàng lọc các bất thường bẩm sinh. Việc kiểm tra bánh nhau, dây rốn và lượng nước ối cũng là một phần không thể thiếu, giúp đánh giá sức khỏe tổng thể của thai kỳ. Quy trình này cung cấp một cái nhìn tổng quan, giúp phát hiện sớm các vấn đề tiềm ẩn và đưa ra kế hoạch quản lý thai kỳ phù hợp.

1.2. Sự phát triển và tầm quan trọng của ISUOG Guideline

Từ khi máy siêu âm đầu tiên được đưa vào sử dụng lâm sàng vào năm 1956, công nghệ này đã không ngừng phát triển. Tuy nhiên, sự đa dạng trong kỹ thuật và kinh nghiệm của người thực hiện có thể dẫn đến sự không đồng nhất trong chất lượng chẩn đoán. Nhận thấy điều này, ISUOG Guideline được ra đời nhằm tạo ra một bộ tiêu chuẩn chung. Hướng dẫn về 20 mặt cắt cơ bản siêu âm quý 2 là một phần quan trọng trong đó. Việc áp dụng một quy trình chuẩn hóa giúp giảm thiểu sai sót do bỏ sót, đảm bảo rằng tất cả các cấu trúc giải phẫu quan trọng đều được khảo sát một cách có hệ thống. Điều này không chỉ giúp nâng cao tỷ lệ phát hiện dị tật thai mà còn tạo điều kiện cho việc đào tạo, nghiên cứu và so sánh dữ liệu giữa các trung tâm y tế khác nhau trên toàn cầu, góp phần cải thiện chất lượng chăm sóc sản khoa.

II. Các bước nền tảng trước khi thực hiện 20 mặt cắt cơ bản

Trước khi tiến hành khảo sát chi tiết theo 20 mặt cắt cơ bản siêu âm quý 2, việc thực hiện các bước chuẩn bị nền tảng là cực kỳ quan trọng để đảm bảo tính chính xác của toàn bộ quá trình. Bước đầu tiên là nhập ngày dự sinh được xác định từ siêu âm quý 1. Điều này giúp phần mềm của máy siêu âm tính toán và so sánh các chỉ số sinh trắc học thai một cách chính xác với biểu đồ tăng trưởng chuẩn. Tiếp theo, người thực hiện cần xác định ngôi thế của thai và quan trọng hơn là xác định bên trái và phải của thai nhi. Việc xác định đúng bên (situs) là yếu tố then chốt để đánh giá sự sắp xếp bình thường của các cơ quan trong lồng ngực và ổ bụng. Một Situs Solitus (sắp xếp bình thường) được nhận diện khi dạ dày và đỉnh tim nằm bên trái, trong khi tĩnh mạch chủ dưới nằm bên phải cột sống. Bất kỳ sự sai lệch nào trong cách sắp xếp này, hay còn gọi là situs bất thường, đều là một dấu hiệu cảnh báo nguy cơ cao về dị tật tim bẩm sinh. Theo nghiên cứu của D'ANTONIO (Ultrasound Obstet Gynecol 2018), tần suất dị tật tim ở thai nhi có situs bất thường có thể lên đến 97%. Do đó, việc xác định situs là bước không thể bỏ qua, định hướng cho việc khảo sát tim thai và các cơ quan khác một cách cẩn trọng hơn.

2.1. Hướng dẫn xác định bên trái phải và Situs Solitus

Để xác định bên trái và phải của thai, có thể sử dụng quy tắc bàn tay hoặc dựa vào các mốc giải phẫu. Một phương pháp phổ biến là xác định đầu và ngôi thai, sau đó di chuyển đầu dò để hình dung bên trái và phải tương ứng. Ở tầng bụng, Situs Solitus được xác nhận khi thấy động mạch chủ xuống nằm bên trái và phía trước cột sống, còn tĩnh mạch chủ dưới nằm phía trước và bên phải cột sống. Ở tầng ngực, trục tim bình thường sẽ hướng về bên trái, tạo một góc khoảng 45 độ (± 20 độ) so với đường giữa. Việc xác nhận Situs Solitus ở cả hai tầng là bước kiểm tra cơ bản nhưng mang lại giá trị sàng lọc rất lớn, đặc biệt là cho các bệnh lý tim mạch.

2.2. Nguyên tắc sinh trắc học và tầm quan trọng của mặt cắt chuẩn

Thực hiện sinh trắc học thai (biometry) đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối. Nguyên tắc cơ bản là phải thực hiện trên các mặt cắt chuẩn và đặt con trỏ đo (caliper) đúng vị trí. Ví dụ, việc đo đường kính lưỡng đỉnh (ĐKLĐ) phải được thực hiện trên mặt cắt ngang đồi thị, thấy rõ các cấu trúc như hộp vách trong suốt và đồi thị. Bất kỳ sự sai lệch nào so với mặt cắt chuẩn đều có thể dẫn đến sai số trong đo đạc, ảnh hưởng đến việc ước tính cân nặng và đánh giá sự tăng trưởng của thai. Việc sử dụng bảng tham chiếu chuẩn, phù hợp với dân số địa phương nếu có, cũng là một yếu tố quan trọng để diễn giải kết quả một cách chính xác. Sự sai lệch của ước tính cân nặng có thể lên đến 15-20%, do đó tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc đo đạc là yêu cầu bắt buộc.

III. Phương pháp khảo sát đầu mặt và cột sống thai nhi MC 1 6 18 20

Khảo sát hệ thần kinh trung ương và cấu trúc sọ mặt là một phần trọng yếu trong quy trình 20 mặt cắt cơ bản siêu âm quý 2. Phần này bao gồm 6 mặt cắt cho đầu và cột sống cùng 3 mặt cắt cho vùng mặt. Đối với cột sống, ba mặt cắt cơ bản (dọc, vành, ngang) được thực hiện để đánh giá sự liên tục của các cung sau đốt sống, da che phủ và hình dạng của thân đốt sống. Các mặt cắt này giúp sàng lọc các dị tật ống thần kinh như cột sống chẻ đôi hoặc các khối u như u quái cùng cụt. Việc đánh giá chóp tủy cũng rất quan trọng, ở thai 20 tuần, chóp tủy thường nằm ở mức L2-L3. Đối với vùng đầu, ba mặt cắt ngang tiêu chuẩn cung cấp thông tin chi tiết. Mặt cắt ngang não thất dùng để đo bề rộng ngã ba não thất (bình thường < 10mm) và quan sát đám rối mạch mạc. Mặt cắt ngang đồi thị là mặt cắt chuẩn để đo các chỉ số sinh trắc sọ và khảo sát các cấu trúc như hộp vách trong suốt, đồi thị, rãnh Sylvius. Cuối cùng, mặt cắt ngang tiểu não cho phép đo đường kính ngang tiểu não, đo bể lớn (bình thường < 10mm) và nếp gấp da gáy. Các cấu trúc này là những dấu hiệu quan trọng để sàng lọc các bất thường não bộ.

3.1. Kỹ thuật khảo sát 3 mặt cắt cột sống và sàng lọc tật chẻ đôi

Việc khảo sát cột sống cần thực hiện trên cả ba bình diện. Mặt cắt dọc cho thấy sự thẳng hàng của các thân đốt sống và da che phủ liên tục. Mặt cắt vành cho thấy hai cung sau song song và hội tụ ở vùng cùng cụt. Mặt cắt ngang cho thấy một vòng cung sau khép kín. Bất kỳ sự gián đoạn nào của da, sự tách xa của hai cung sau (hình chữ U hoặc V thay vì hình tròn) trên mặt cắt ngang là dấu hiệu gợi ý cột sống chẻ đôi. Việc sử dụng đầu dò có tần số cao như linear hoặc microconvex có thể giúp quan sát rõ hơn các chi tiết giải phẫu, đặc biệt là vùng chóp tủy.

3.2. Phân tích 3 mặt cắt ngang đầu não thất đồi thị tiểu não

Ba mặt cắt ngang qua đầu là nền tảng để đánh giá não bộ. Tại mặt cắt ngang não thất, điểm mấu chốt là đo bề rộng ngã ba não thất ở vị trí cuộn của đám rối mạch mạc, đảm bảo phép đo vuông góc với trục não thất. Tại mặt cắt ngang đồi thị, sự hiện diện của hộp vách trong suốt là một dấu hiệu quan trọng, sự bất sản của cấu trúc này có thể liên quan đến các dị tật não nghiêm trọng. Tại mặt cắt ngang tiểu não, hình ảnh tiểu não dạng cánh bướm là bình thường. Khoảng dịch phía sau tiểu não, hay bể lớn, cần được đo và giá trị phải dưới 10mm. Các mặt cắt này cung cấp một bộ dữ liệu toàn diện về sự phát triển của não trước, não giữa và não sau.

3.3. Đánh giá vùng mặt với 3 mặt cắt vành và dọc giữa

Ba mặt cắt cuối cùng trong quy trình 20 mặt cắt cơ bản tập trung vào vùng mặt. Mặt cắt vành qua môi trên và mũi là mặt cắt tốt nhất để sàng lọc sứt môi. Mặt cắt vành qua hai nhãn cầu giúp đánh giá sự hiện diện và cấu trúc của hai mắt, thủy tinh thể. Cuối cùng, mặt cắt dọc giữa mặt (profile) rất quan trọng để đánh giá xương mũi, sự hài hòa của trán, cằm và môi, giúp sàng lọc các bất thường nhiễm sắc thể và các hội chứng di truyền khác. Việc khảo sát kỹ lưỡng vùng mặt hoàn thiện quá trình đánh giá hình thái học của thai nhi.

IV. Hướng dẫn chi tiết 4 mặt cắt siêu âm tim thai theo ISUOG

Khảo sát tim là phần phức tạp và thách thức nhất trong siêu âm hình thái học quý 2, nhưng lại có vai trò vô cùng quan trọng do tỷ lệ dị tật tim bẩm sinh tương đối cao. Hướng dẫn của ISUOG nhấn mạnh vào bốn mặt cắt chính ở tầng ngực, bắt đầu từ mặt cắt 4 buồng tim (mặt cắt số 7). Đây là mặt cắt khởi điểm và cung cấp nhiều thông tin nhất. Trên mặt cắt này, cần đánh giá vị trí và kích thước tim, sự cân xứng của bốn buồng tim, sự nguyên vẹn của gối nội mạc (crux) và vách liên thất, cũng như sự hiện diện của lỗ bầu dục với lá van nằm trong nhĩ trái. Từ mặt cắt 4 buồng, bằng cách trượt nhẹ đầu dò về phía đầu thai nhi, ta sẽ thu được mặt cắt buồng thoát thất trái (LVOT) (mặt cắt số 8) và mặt cắt buồng thoát thất phải (RVOT) (mặt cắt số 9). Hai mặt cắt này cho thấy sự xuất phát của hai đại động mạch và quan trọng là dấu hiệu bắt chéo bình thường của chúng. Cuối cùng, dịch chuyển đầu dò cao hơn nữa sẽ đến mặt cắt 3 mạch máu và khí quản (3VT) (mặt cắt số 10). Mặt cắt này đánh giá mối tương quan về vị trí, kích thước và số lượng của ba mạch máu lớn: động mạch phổi, động mạch chủ và tĩnh mạch chủ trên. Việc thực hiện tuần tự và thành thạo bốn mặt cắt này trong quy trình 20 mặt cắt cơ bản siêu âm quý 2 giúp tăng khả năng sàng lọc phần lớn các dị tật tim bẩm sinh nghiêm trọng.

4.1. Kỹ thuật khảo sát mặt cắt 4 buồng tim và các dấu hiệu bất thường

Để có được mặt cắt 4 buồng tim chuẩn, cần thực hiện một lát cắt ngang lồng ngực sao cho thấy được toàn bộ một khung sườn. Các yếu tố cần đánh giá bao gồm: trục tim khoảng 45 độ, tim chiếm khoảng 1/3 lồng ngực, hai tâm nhĩ và hai tâm thất có kích thước tương đương, gối nội mạc nguyên vẹn (nơi vách liên nhĩ, vách liên thất và van hai lá, ba lá gặp nhau). Cần quan sát tĩnh mạch phổi đổ về nhĩ trái. Các bất thường cần chú ý bao gồm mất cân xứng kích thước các buồng tim, khiếm khuyết vách liên thất, hoặc bất thường gối nội mạc (gợi ý kênh nhĩ thất). Tràn dịch màng tim hay màng phổi cũng có thể được phát hiện trên mặt cắt này.

4.2. Cách thực hiện mặt cắt buồng thoát thất trái và phải LVOT RVOT

Từ mặt cắt 4 buồng, nghiêng đầu dò về phía vai phải của thai nhi sẽ bộc lộ buồng thoát thất trái (LVOT). Cần kiểm tra sự liên tục giữa vách liên thất và thành trước động mạch chủ. Di chuyển đầu dò hướng về phía đầu thai nhi sẽ cho thấy buồng thoát thất phải (RVOT), với động mạch phổi xuất phát từ thất phải và chia hai nhánh. Điều quan trọng nhất là phải thấy được sự bắt chéo của hai đại động mạch: động mạch chủ đi ra từ thất trái hướng sang phải và động mạch phổi đi ra từ thất phải hướng sang trái. Mất dấu hiệu bắt chéo này là một chỉ điểm mạnh mẽ của các bệnh lý như chuyển vị đại động mạch hoặc thất phải hai đường ra.

4.3. Phân tích mặt cắt 3 mạch máu khí quản 3VT View

Đây là mặt cắt cao nhất trong khảo sát tim. Một mặt cắt 3 mạch máu - khí quản bình thường cho thấy ba mạch máu xếp hàng từ trái sang phải và từ lớn đến nhỏ: động mạch phổi (P), động mạch chủ (A), và tĩnh mạch chủ trên (V). Khí quản nằm ở bên phải của cung động mạch chủ. Mặt cắt này rất hữu ích để phát hiện các bất thường về số lượng, kích thước và sự sắp xếp của các đại động mạch, ví dụ như hẹp eo động mạch chủ, thiểu sản động mạch phổi, hoặc tồn tại tĩnh mạch chủ trên trái. Việc sử dụng Doppler màu có thể hỗ trợ xác nhận hướng dòng chảy, tạo thành hình ảnh chữ V với hai dòng chảy cùng chiều.

V. Kỹ thuật siêu âm vùng bụng chậu và các chi của thai MC 11 17

Sau khi hoàn thành khảo sát đầu và ngực, quy trình 20 mặt cắt cơ bản siêu âm quý 2 tiếp tục với việc đánh giá các cơ quan trong ổ bụng, vùng chậu và hệ xương chi. Các mặt cắt này tuy đơn giản hơn so với siêu âm tim nhưng vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc sàng lọc các dị tật liên quan đến hệ tiêu hóa, tiết niệu và xương. Mặt cắt ngang bụng (mặt cắt số 11) được thực hiện ở vị trí cao để thấy dạ dày (dưới dạng một cấu trúc trống âm ở bên trái) và tĩnh mạch rốn. Đây cũng là mặt cắt chuẩn để đo chu vi bụng. Di chuyển đầu dò xuống thấp hơn một chút, mặt cắt ngang vị trí dây rốn cắm vào thành bụng (mặt cắt số 12) giúp kiểm tra sự nguyên vẹn của thành bụng và loại trừ thoát vị rốn. Tiếp theo, mặt cắt ngang thận và vùng chậu (mặt cắt số 13) dùng để xác định sự hiện diện của hai quả thận hai bên cột sống và đánh giá kích thước bể thận. Mặt cắt ngang bàng quang (mặt cắt số 14) cho thấy bàng quang và hai động mạch rốn bao quanh nó khi sử dụng Doppler màu. Cuối cùng, việc khảo sát các chi (mặt cắt 15, 16, 17) bao gồm việc xác định sự hiện diện của các xương dài (xương đùi, xương cẳng chân, xương cánh tay, xương cẳng tay), đo chiều dài xương đùi, và quan sát bàn tay, bàn chân để đảm bảo chúng có cấu trúc bình thường.

5.1. Nhận diện các cấu trúc trên mặt cắt ngang bụng và dây rốn

Trên mặt cắt ngang bụng, việc xác nhận dạ dày nằm bên trái là một phần của việc kiểm tra situs. Sự vắng mặt của hình ảnh dạ dày có thể gợi ý các bệnh lý như hẹp thực quản. Tĩnh mạch rốn cũng là một mốc giải phẫu quan trọng. Tại vị trí dây rốn cắm vào thành bụng, cần quan sát kỹ để loại trừ các khuyết tật thành bụng như thoát vị rốn hay hở thành bụng. Dây rốn bình thường có ba mạch máu (hai động mạch, một tĩnh mạch), việc chỉ có một động mạch rốn có thể liên quan đến các bất thường khác.

5.2. Khảo sát hệ tiết niệu thận bể thận và bàng quang

Hệ tiết niệu được đánh giá qua việc xác định hai quả thận ở hai bên cột sống. Cần đo đường kính trước sau của bể thận, một chỉ số quan trọng để sàng lọc tình trạng giãn bể thận. Giá trị bình thường của bể thận ở quý 2 thường dưới 5mm. Bàng quang được nhìn thấy như một cấu trúc trống âm ở vùng hạ vị. Việc không quan sát thấy bàng quang sau một thời gian theo dõi có thể gợi ý các vấn đề về chức năng thận hoặc tắc nghẽn đường tiết niệu. Sự hiện diện của hai động mạch rốn chạy quanh bàng quang là một dấu hiệu khẳng định dây rốn có ba mạch máu.

5.3. Phương pháp đánh giá và đo đạc hệ xương chi

Việc khảo sát hệ xương bao gồm việc xác nhận sự hiện diện đầy đủ của các xương dài ở cả bốn chi. Chiều dài xương đùi là một chỉ số sinh trắc quan trọng, được sử dụng trong công thức ước tính cân nặng thai. Cần đảm bảo đo đúng trục dài nhất của xương, không bao gồm các đầu sụn. Ngoài việc đo đạc, cần quan sát hình dạng của xương để phát hiện các dấu hiệu của loạn sản xương. Việc quan sát bàn tay và bàn chân cũng rất cần thiết để xem xét tư thế, số lượng ngón (nếu có thể) và loại trừ các dị tật như bàn chân khoèo.

Nội dung chính

ĐỀ CƯƠNG VÀ TỔNG QUAN NỘI DUNG GIÁO TRÌNH: 20 MẶT CẮT TIẾP CẬN SIÊU ÂM QUÝ 2 THƯỜNG QUY THEO ISUOG

Tổng quan về giáo trình

Giáo trình "20 mặt cắt tiếp cận siêu âm quý 2 thường quy theo ISUOG" (The 20 Planes Approach to the Routine Mid Trimester Scan According to ISUOG Guideline) được biên soạn bởi BS. Hà Tố Nguyên (Đại sứ ISUOG tại Châu Á - ISUOG Ambassador in Asia). Tài liệu thuộc chuyên ngành Chẩn đoán hình ảnh và Sản Phụ khoa, giữ vị trí nền tảng trong chương trình đào tạo sau đại học (Bác sĩ Nội trú, Bác sĩ Chuyên khoa, Cao học) cũng như các khóa đào tạo y khoa liên tục (CME) về siêu âm sàng lọc trước sinh.

Mục tiêu học tập của giáo trình bao gồm:

• Nắm vững nguyên lý và thời điểm thực hiện siêu âm hình thái học thai nhi quý 2 (giai đoạn từ 18 đến 22 tuần).
• Xác định chính xác ngôi thế thai, định hướng không gian trái - phải (situs solitus) ở tầng bụng và tầng ngực.
• Nắm vững tiêu chuẩn giải phẫu của 20 mặt cắt cơ bản theo khuyến cáo từ Hiệp hội Siêu âm Sản Phụ khoa Thế giới (ISUOG).
• Nhận diện đặc điểm hình ảnh bình thường của các cơ quan và phát hiện các dấu hiệu sai lệch giải phẫu cơ bản để định hướng xử trí lâm sàng.

Cấu trúc giáo trình được thiết kế theo phương pháp tiếp cận hệ thống, phân chia cơ thể thai nhi thành 7 phân vùng giải phẫu chính: cột sống, đầu, ngực - tim, bụng, chậu, hệ xương chi và cấu trúc mặt. Điểm đặc sắc của tài liệu là việc chuẩn hóa quy trình thực hành theo các mốc giải phẫu (landmarks) nghiêm ngặt, kết hợp dữ liệu dịch tễ học và các tài liệu tham khảo kinh điển về siêu âm tim thai.

---

Nội dung kiến thức cốt lõi

Các chương/chủ đề chính

1. Tổng quan lịch sử và mục tiêu siêu âm quý 2: Trình bày lịch sử phát triển kỹ thuật siêu âm từ năm 1956 tại Glasgow do BS. Ian Donald và kỹ sư Tom Brown khởi xướng, quá trình mở rộng tại Mỹ và quốc tế từ thập niên 1970. Xác định mục tiêu khảo sát thai tuần 18–22: tình trạng tim thai, số lượng thai/bánh nhau trong đa thai, xác định tuổi thai và kích thước qua sinh trắc học, khảo sát hình thái học cơ bản, vị trí bánh nhau và thể tích nước ối.
2. Nguyên lý xác định ngôi thế và Situs: Hướng dẫn phương pháp xác định trục không gian trái - phải của thai nhi. Phân tích tiêu chuẩn Situs Solitus tại tầng bụng (động mạch chủ xuống nằm bên trái và phía trước cột sống; tĩnh mạch chủ dưới nằm phía trước và bên phải cột sống) và tầng ngực (trục tim lệch trái $45^\circ \pm 20^\circ$). Cung cấp dữ liệu tần suất bất thường tim theo situs (nghiên cứu D'Antonio, 2018).
3. Khảo sát hệ thống thần kinh trung ương và hộp sọ (Mặt cắt 4–6):
   • Mặt cắt 4 (Ngang não thất): Khảo sát sừng trán (chứa dịch hình dấu phẩy, ngăn cách bởi hộp vách trong suốt), hộp vách trong suốt (hiện diện từ 17–37 tuần), sừng chẩm với đám rối mạch mạc. Kỹ thuật đo bề rộng ngã ba não thất tại vị trí cuộn đám rối mạch mạc/rãnh đính chẩm theo nguyên tắc đo trong - trong vuông góc trục não thất.
   • Mặt cắt 5 (Ngang đồi thị): Mặt cắt chuẩn đo đường kính lưỡng đỉnh (BPD) và chu vi đầu (HC); khảo sát sừng trán não thất bên, hộp vách trong suốt, đồi thị và rãnh thái dương (Sylvius).
   • Mặt cắt 6 (Ngang tiểu não): Khảo sát tiểu não hình cánh bướm với hai bán cầu nối bởi thùy nhộng, khoang bể lớn (khoảng dịch sau tiểu não bình thường $<10\text{ mm}$), đo độ dày nếp gấp da gáy từ bờ ngoài bảng sọ đến bờ ngoài lớp da.
4. Khảo sát cột sống và cấu trúc chóp tủy (Mặt cắt 1–3): Khảo sát toàn bộ cột sống và lớp da phủ trên 3 bình diện: dọc (MC 1), vành (MC 2), và ngang (MC 3). Kỹ thuật dùng đầu dò linear hoặc microconvex để đánh giá chóp tủy qua cửa sổ giữa hai đốt sống; xác định vị trí chóp tủy bình thường ở thai 20 tuần ngang mức L2–L3; sàng lọc chẻ đôi đốt sống và u quái vùng cùng cụt.
5. Khảo sát giải phẫu tim thai và các đại động mạch (Mặt cắt 7–10):
   • Mặt cắt 7 (Bốn buồng tim): Đánh giá vị trí, kích thước tim, cấu trúc tâm thất trái/phải, sự cân xứng giữa các buồng tim, tính nguyên vẹn của gối nội mạc (Crux) và vách liên thất, van lỗ bầu dục mở vào nhĩ trái, tĩnh mạch phổi đổ về nhĩ trái. Khảo sát trên 2D và Doppler màu; nhận diện dấu hiệu mất cân xứng, bất thường gối nội mạc, tràn dịch màng tim, tràn dịch màng phổi, thoát vị hoành.
   • Mặt cắt 8 (Buồng thoát thất trái - LVOT): Kiểm tra sự liên tục giữa vách liên thất và thành trước động mạch chủ, van động mạch chủ đóng mở bình thường; yêu cầu kỹ thuật chùm sóng siêu âm vuông góc thành động mạch.
   • Mặt cắt 9 (Buồng thoát thất phải - RVOT): Đánh giá van động mạch phổi, sự phân nhánh của động mạch phổi, ống động mạch và dấu hiệu bắt chéo của hai đại động mạch.
   • Mặt cắt 10 (Ba mạch máu - khí quản - 3VT): Khảo sát số lượng, vị trí, kích thước tương quan giữa động mạch phổi, động mạch chủ và tĩnh mạch chủ trên; kiểm tra hình dạng chữ V màu (Blue/Red V-Shape) trên siêu âm Doppler.
6. Khảo sát cơ quan ổ bụng, chậu, hệ xương chi và mặt (Mặt cắt 11–20):
   • Khoang bụng và chậu (MC 11–14): Khảo sát mặt cắt ngang dạ dày - tĩnh mạch rốn, vị trí cắm của dây rốn vào thành bụng, cấu trúc thận - vùng chậu, bàng quang và hai động mạch rốn bao quanh.
   • Hệ xương chi (MC 15–17): Đánh giá xương đùi, cẳng chân, bàn chân; xương cánh tay, cẳng tay, bàn tay; đối chiếu mối liên quan tương xứng giữa các chi.
   • Khối sọ mặt (MC 18–20): Mặt cắt vành qua môi trên - mũi (khảo sát khe hở môi), mặt cắt vành qua hai nhãn cầu - thủy tinh thể, và mặt cắt dọc giữa mặt (profile).

Kiến thức nền tảng được xây dựng

• Nguyên lý không gian thai nhi: Cơ sở định hướng trục giải phẫu học cơ thể thai nhi dựa trên ngôi thế trong buồng tử cung nhằm xác định đúng các cơ quan nằm bên trái và bên phải.
• Hệ thống tiêu chuẩn hình thái học ISUOG: Khung hướng dẫn kỹ thuật chuẩn hóa quốc tế về các mốc giải phẫu tối thiểu cần thu thập trong lần quét hình thái học thường quy.
• Cơ sở tim mạch học thai nhi: Khung lý thuyết phân tích huyết động và giải phẫu tim mạch theo tài liệu của Abuhamad & Chaoui (A Practical Guide to Fetal Echocardiography).
• Sinh trắc học chuẩn hóa: Phương pháp đo đạc kích thước thai kỳ dựa trên ngày dự sinh siêu âm quý 1 và việc sử dụng các bảng tham chiếu chuẩn.

Kỹ năng phát triển

• Kỹ năng kỹ thuật thao tác đầu dò: Điều khiển và chuyển dịch đầu dò (convex, linear, microconvex) để cắt đúng các bình diện dọc, ngang, vành; căn chỉnh chùm sóng âm vuông góc với cấu trúc cần khảo sát; tối ưu hóa hình ảnh 2D và cài đặt khung màu Doppler.
• Kỹ năng phân tích hình ảnh: Đo đạc chính xác các chỉ số (đường kính ngã ba não thất, nếp gấp da gáy, bể lớn); phân tích tính liên tục của vách liên thất, sự nguyên vẹn của gối nội mạc và thành bụng.
• Năng lực nhận diện bất thường lâm sàng: Nhận biết các biểu hiện sai lệch hình thái (chẻ đôi đốt sống, bất thường gối nội mạc, mất cân xứng buồng tim, thoát vị hoành, u quái cùng cụt) để chuyển tuyến hoặc chỉ định siêu âm chuyên sâu.

---

Phương pháp giảng dạy và học tập

Phương pháp tiếp cận sư phạm

Giáo trình sử dụng phương pháp giảng dạy theo quy trình chuẩn hóa (step-by-step algorithmic approach). Bài giảng kết hợp chặt chẽ giữa sơ đồ giải phẫu học lý thuyết, video/hình ảnh siêu âm 2D cắt lớp thực tế và đối chiếu Doppler màu. Nội dung phân tách rõ ràng giữa mục tiêu nhận diện giải phẫu bình thường và nhận biết các dấu hiệu không bình thường, giúp người học không bị quá tải về mặt chẩn đoán bệnh học phức tạp trong giai đoạn sàng lọc cơ bản.

Bài tập và phân tích trường hợp (Case studies)

• Phân tích đối chiếu hình thái: So sánh hình ảnh cấu trúc giải phẫu bình thường với các hình thái bất thường điển hình được trích xuất trong bài giảng:
  • Hình ảnh 4 buồng tim bình thường đối chiếu với hình ảnh mất cân xứng 4 buồng và bất thường gối nội mạc.
  • Cấu trúc lồng ngực bình thường đối chiếu với hình ảnh thoát vị hoành bên trái, thoát vị hoành bên phải và tràn dịch màng phổi/màng tim.
  • Cột sống bình thường đối chiếu với hình ảnh chẻ đôi đốt sống và u quái vùng cùng cụt.
• Bài tập thao tác đo đạc: Thực hành định vị các mốc giải phẫu để đo đường kính lưỡng đỉnh, bề rộng ngã ba não thất (đo trong - trong tại mức cuộn đám rối mạch mạc), đo độ dày nếp gấp da gáy và bề rộng bể lớn sau tiểu não.

Phương pháp đánh giá và tự học

• Đánh giá năng lực: Sử dụng bảng kiểm tiêu chuẩn chất lượng hình ảnh của ISUOG cho từng mặt cắt; đánh giá kỹ năng nhận diện mốc giải phẫu và độ chính xác của các lát cắt sinh trắc học trên hệ thống máy siêu âm.
• Hướng dẫn tự học: Người học cần thực hành quét lặp lại theo đúng thứ tự từ mặt cắt 1 đến mặt cắt 20; đối chiếu các ca lâm sàng thu nhận được với tiêu chuẩn hình ảnh trong giáo trình và các bài báo khoa học được trích dẫn từ tạp chí Ultrasound in Obstetrics & Gynecology.

---

Điểm nổi bật và cập nhật

• Chuẩn hóa theo khuyến cáo quốc tế: Giáo trình cập nhật toàn bộ hướng dẫn thực hành siêu âm quý 2 từ ISUOG (Ultrasound in Obstetrics & Gynecology 2013; 41: 348–359), loại bỏ các sai số do thao tác tự phát trong lâm sàng.
• Tích hợp sâu tầng tim mạch học thai nhi: Khác với các quy trình kiểm tra sơ lược chỉ dừng ở 4 buồng tim, giáo trình tích hợp đầy đủ 4 mặt cắt tim mạch (MC 7, 8, 9, 10), bao gồm buồng thoát thất trái, buồng thoát thất phải và mặt cắt 3 mạch máu - khí quản.
• Ứng dụng siêu âm Doppler dòng màu: Đưa dấu hiệu Blue/Red V-Shape tại mặt cắt 3 mạch máu - khí quản và Doppler qua van 4 buồng tim vào quy trình thường quy theo hệ thống của Abuhamad & Chaoui (A Practical Guide to Fetal Echocardiography, 3rd Edition).
• Cập nhật dữ liệu dịch tễ học: Đưa dẫn chứng nghiên cứu của D'Antonio (2018) về mối liên quan giữa bất thường situs và tần suất dị tật tim bẩm sinh vào nội dung giảng dạy.
• Tối ưu hóa công nghệ đầu dò: Hướng dẫn ứng dụng đầu dò linear/microconvex tần số cao để khảo sát các cấu trúc chi tiết như chóp tủy (L2–L3 ở tuần 20), nâng cao độ phân giải không gian so với đầu dò convex thông thường.

---

Đối tượng sử dụng giáo trình

• Học viên sau đại học và Bác sĩ chuyên khoa: Bác sĩ đang theo học chuyên khoa Chẩn đoán hình ảnh, Sản Phụ khoa, Bác sĩ Nội trú hoặc học viên các lớp đào tạo liên tục (CME) về siêu âm sản khoa thực hành.
• Điều kiện tiên quyết (Prerequisites): Người học cần hoàn thành kiến thức về giải phẫu phôi thai học, sinh lý học thai kỳ, nguyên lý vật lý của sóng siêu âm và kỹ thuật siêu âm thai quý 1 cơ bản.
• Giảng viên y khoa: Sử dụng tài liệu làm khung chương trình chuẩn để giảng dạy lý thuyết, hướng dẫn thị phạm lâm sàng và làm thang đo đánh giá kỹ năng thao tác của học viên trong các kỳ thi lâm sàng.
• Bác sĩ lâm sàng tại các cơ sở y tế: Tài liệu đóng vai trò là bảng hướng dẫn kỹ thuật chuẩn để tra cứu, kiểm tra chất lượng quy trình siêu âm sàng lọc hình thái học định kỳ tại phòng khám và bệnh viện.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Giáo trình này phù hợp với đối tượng học viên nào?

Giáo trình được thiết kế cho bác sĩ chuyên ngành Chẩn đoán hình ảnh và Sản Phụ khoa, học viên sau đại học hoặc các bác sĩ thực hành siêu âm tổng quát có nhu cầu chuẩn hóa kỹ năng siêu âm sàng lọc dị tật thai nhi trong quý 2 của thai kỳ.

2. Cần chuẩn bị kiến thức nền tảng nào trước khi tiếp cận tài liệu?

Người học cần nắm vững kiến thức giải phẫu phôi thai học hệ thần kinh, tim mạch, hệ xương và tiêu hóa; hiểu rõ các nguyên lý tạo ảnh siêu âm 2D, Doppler màu cũng như cách xác định tuổi thai dựa trên siêu âm quý 1.

3. Điểm khác biệt cơ bản giữa quy trình 20 mặt cắt ISUOG và các phương pháp siêu âm thông thường là gì?

Quy trình 20 mặt cắt của ISUOG phân định trình tự khảo sát hệ thống, khắt khe về mốc giải phẫu và mở rộng khảo sát tim mạch chi tiết (gồm 4 mặt cắt: 4 buồng, đường thoát thất trái, đường thoát thất phải, 3 mạch máu - khí quản), giúp giảm thiểu tỷ lệ bỏ sót dị tật bẩm sinh.

4. Người học có bắt buộc phải đưa ra chẩn đoán bệnh lý chính xác khi hoàn thành 20 mặt cắt này không?

Theo nguyên tắc của ISUOG được nhấn mạnh trong giáo trình, mục tiêu chính của siêu âm thường quy là nhận diện đầy đủ cấu trúc giải phẫu bình thường và phát hiện các dấu hiệu sai lệch cấu trúc; người thực hiện không nhất thiết phải xác định chính xác tên bệnh lý phức tạp mà cần chuyển tuyến hội chẩn khi phát hiện bất thường.

5. Những tài liệu tham khảo chính nào được tích hợp trong giáo trình?

Giáo trình tích hợp các tài liệu kinh điển gồm: Hướng dẫn thực hành của ISUOG (Ultrasound in Obstetrics & Gynecology, 2013), sách chuyên khảo A Practical Guide to Fetal Echocardiography (Ấn bản lần 3) của Rabih Chaoui & Alfred Abuhamad, và nghiên cứu dịch tễ học của D’Antonio đăng trên tạp chí Ultrasound in Obstetrics & Gynecology (2018).

---

Kết luận

Giáo trình "20 mặt cắt tiếp cận siêu âm quý 2 thường quy theo ISUOG" của BS. Hà Tố Nguyên cung cấp một khung chuẩn hóa kỹ thuật lâm sàng chặt chẽ và khoa học cho lĩnh vực siêu âm sản khoa quý 2. Lộ trình học tập đề xuất cho học viên là đi từ việc làm chủ nguyên lý định vị không gian (situs), thực hành thuần thục tuần tự 20 mặt cắt trên các ca thai bình thường, đến việc nhận diện các dấu hiệu cấu trúc bất thường. Để củng cố kiến thức, người học nên kết hợp tra cứu các tài liệu chuyên khảo về siêu âm tim thai của Abuhamad & Chaoui và theo dõi các bản cập nhật hướng dẫn lâm sàng định kỳ từ ISUOG.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU TỔNG QUAN • Thời điểm siêu âm: 18-22 tuần • Mục đích của siêu âm quí 2: • Xác định tình trạng tim thai • Số lượng thai (số bánh nhau nếu song thai) • Tuổi thai • Kích thước thai • Hình thái học cơ bản thai • Vị trí và hình thái nhau, lượng nước ối XÁC ĐỊNH NGÔI THẾ XÁC ĐỊNH TRÁI PHẢI Xác định bên trái phải của thai TRÁI TRÁI PHẢI XÁC ĐỊNH TRÁI PHẢI Xác định bên trái phải của thai PHẢI PHẢI TRÁI SITUS SOLITUS Tầng bụng Phải Trái Abuhamad-Chaoui, A practical Guide to Fetal Echocardiography 3rd Edition § ĐM chủ xuống: bên trái và phía trước cột sống. § TM chủ dưới: phía trước và bên phải cột sống SITUS SOLITUS Tầng ngực TRÁI PHẢI Trục tim: 45 º (+/-) 20 º SITUS BẤT THƯỜNG TẦN SUẤT DỊ TẬT TIM 1% 2-3% 97. D’ANTONIO, Ultrasound Obstet Gynecol 2018; 51: 323–330 SITUS BẤT THƯỜNG TẦN SUẤT DỊ TẬT TIM Rt Rt Lt Lt SINH TRẮC HỌC • Thực hiện MC chuẩn • Đặt vị trí đo đúng • Dùng bảng tham chiếu chuẩn • Sự sai lệch của ước tính cân nặng SINH TRẮC HỌC NHẬP NGÀY DỰ SINH THEO SIÊU ÂM QUÍ 1 20 MC CƠ BẢN THEO ISUOG • Thực hiện được 20 mặt cắt theo trình tự để khảo sát đủ chi tiết hình thái học thai. • Quen thuộc với hình ảnh bình thường của các cấu trúc.

• Nhận diện được hình ảnh không bình thường của các cấu trúc. • Không nhất thiết phải chẩn đoán dị tật gì. 20 MC CƠ BẢN THEO ISUOG 1 • MC dọc toàn bộ cột sống và da CỘT SỐNG 2 • MC vành toàn bộ cột sống 3 • MC ngang 4 • MC ngang não thất ĐẦU 5 • MC ngang đồi thị 6 • MC ngang tiểu não 7 • MC 4 buồng tim NGỰC 8 • MC buồng thoát thất trái 9 • MC buồng thoát thất phải 10 • MC 3 mạch máu khí quản 20 MC CƠ BẢN THEO ISUOG 11 • MC ngang dạ dày và TM rốn BỤNG 12 • MC ngang vị trí dây rốn cắm 13 • MC ngang thận và vùng chậu CHẬU 14 • MC ngang bàng quang và 2 ĐM rốn 15 • Xương đùi, X cẳng chân, bàn chân CHI 16 • Xương cánh tay, X cẳng tay, bàn tay 17 • Mối liên quan giữa 2 chi trên và dưới 18 • MC vành qua môi trên, mũi MẶT 19 • MC vành qua 2 nhãn cầu, thủy tinh thể 20 • MC dọc giữa mặt ĐÁNH GIÁ CHÓP TỦY • Dùng đầu dò Linear hoặc microconvex và cửa sổ là khoảng giữa hai đốt sống (không bị bóng lưng) • Thai 20 tuần: chóp tủy ngang mức L2-L3 MC KHẢO SÁT CỘT SỐNG CHẺ ĐÔI ĐỐT SỐNG MC KHẢO SÁT CỘT SỐNG U QUÁI CÙNG CỤT 4.MC NGANG NÃO THẤT • Sừng trán: cấu trúc chứa dịch hình dấu phẩy, ngăn cách ở giữa bởi hộp VTS • Hộp VTS: khoang chứa dịch nằm giữa 2 màng mỏng, luôn hiện diện [17- 37 tuần]. • Sừng chẩm với đám rối mạch mạc lấp đầy vùng ngã ba não thất.

MC NGANG NÃO THẤT Đo bề rộng ngã ba não thất • Vị trí: Cuộn đám rối mạch mạc/Rãnh đính chẩm • Đo trong trong và vuông góc trục não thất 4. MC NGANG NÃO THẤT 5. MC NGANG ĐỒI THỊ • MC đo ĐKLĐ • Các cấu trúc cần khảo sát üSừng trán não thất bên üHộp vách trong suốt üĐồi thị üRãnh thái dương (Sylvius) 6. MC NGANG TIỂU NÃO • Tiểu não: hình cánh bướm, gồm 2 BCTN nối ở giữa là thuỳ nhộng.

• Bể lớn: Khoảng dịch sau tiểu não <10mm • Hộp vách trong suốt • Hai sừng trán não thất bên 6. MC NGANG TIỂU NÃO ĐO NẾP GẤP DA GÁY Bờ ngoài bảng sọ đến bờ ngoài lớp da 7. MC NGANG 4 BUỒNG TIM • Vị trí, kích thước tim • Dạng buồng thất trái bên trái, dạng buồng thất phải bên phải • Sự cân xứng của 4 buồng tim • Gối nội mạc ‘Crux’ nguyên vẹn • Vách liên thất nguyên vẹn • Lỗ bầu dục với van nằm trong tâm nhĩ trái • Hình ảnh tâm nhĩ trái bình thường: có TM phổi đổ vào Ultrasound in Obstetrics & Gynecology, Volume: 41, Issue: 3, Pages: 348-359, First published: 04 March 2013, DOI: (10.12403) MC 4 BUỒNG TIM 2D + DOPPLER 7. MC NGANG 4 BUỒNG TIM MẤT CÂN XỨNG 4 BUỒNG TIM 7.

MC NGANG 4 BUỒNG TIM BẤT THƯỜNG GỐI NỘI MẠC 8. MC BUỒNG THOÁT THẤT TRÁI • Sự liên tục vách liên thất và thành trước động mạch • Van động mạch chủ không dày và đóng mở bình thường Ultrasound in Obstetrics & Gynecology, Volume: 41, Issue: 3, Pages: 348-359, First published: 04 March 2013, DOI: (10. MC BUỒNG THOÁT THẤT TRÁI 8. MC BUỒNG THOÁT THẤT TRÁI • Cần thực hiện MC chuẩn, sóng siêu âm vuông góc với thành ĐM (4 buồng dưới sườn), thất phải nằm trên • Lỗ thông luôn nằm dưới van ĐMC 9.

MC BUỒNG THOÁT THẤT PHẢI • Van ĐM phổi không dày, kích thước và đóng mở bình thường • ĐMP chia thành 2 nhánh • Dịch chuyển đầu dò nhẹ về phía đầu: ĐMP, Ống ĐM Ultrasound in Obstetrics & Gynecology, Volume: 41, Issue: 3, Pages: 348-359, First published: 04 March 2013, DOI: (10. MC BUỒNG THOÁT THẤT PHẢI DẤU BẮT CHÉO HAI ĐẠI ĐM 10. MC 3 MẠCH MÁU-KHÍ QUẢN • Mối tương quan vị trí, kích thước, số lượng của 3 mạch máu: ĐM chủ, ĐM phổi và TM chủ trên Ultrasound in Obstetrics & Gynecology, Volume: 41, Issue: 3, Pages: 348-359, First published: 04 March 2013, DOI: (10. MC 3 MẠCH MÁU-KHÍ QUẢN BLUE V SHAPE RED V SHAPE Abuhamad-Chaoui, A practical Guide to Fetal Echocardiography 3rd Edition 10.

MC 3 MẠCH MÁU-KHÍ QUẢN 7. MC NGANG 4 BUỒNG TIM Tràn dịch màng tim, màng phổi 7. MC NGANG 4 BUỒNG TIM Tràn dịch màng phổi HÌNH ẢNH DẠ DÀY BÌNH THƯỜNG 7. MC NGANG 4 BUỒNG TIM Thoát vị hoành trái 7.

MC NGANG 4 BUỒNG TIM Thoát vị hoành phải