Bồi Thường Thiệt Hại Đối Với Khoản Lợi Trực Tiếp Đáng Lẽ Được Hưởng Theo Luật Thương Mại 2005

Chuyên khảo luật học phân tích Luận văn bồi thường thiệt hại đối với khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng theo luật thương mại, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Tác giả: Phạm Hồng Nhung
• Người hướng dẫn: PGS. TS Phan Huy Hồng
• Trường học: Trường Đại Học Luật Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Kinh Tế
• Đề tài: Bồi Thường Thiệt Hại Đối Với Khoản Lợi Trực Tiếp Đáng Lẽ Được Hưởng Theo Luật Thương Mại 2005
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bồi Thường Thiệt Hại Theo Luật Thương Mại 2005

Trong bối cảnh tự do giao kết hợp đồng ngày càng phổ biến, pháp luật cần có quy định chặt chẽ để ngăn chặn hành vi lợi dụng kẽ hở, gây thiệt hại cho bên bị vi phạm. Bồi thường thiệt hại là một biện pháp pháp lý quan trọng, bù đắp tổn thất do vi phạm hợp đồng. Trong hoạt động thương mại, vi phạm hợp đồng dù cố ý hay vô ý đều phải chịu hậu quả, thể hiện qua các chế tài, trong đó có bồi thường thiệt hại. Chế tài này có chức năng bù đắp tổn thất vật chất, làm cho hành vi vi phạm trở nên vô hại về mặt vật chất đối với bên bị vi phạm. Bồi thường thiệt hại là chế tài phổ biến nhất trong giải quyết tranh chấp hợp đồng kinh doanh, thương mại. Nó được quy định không chỉ trong luật hợp đồng, luật thương mại mà còn trong Công ước Viên 1980. Việt Nam đã gia nhập Công ước Viên từ năm 2015, đánh dấu mốc quan trọng trong quá trình hội nhập thương mại quốc tế. Thực tiễn cho thấy, bồi thường thiệt hại luôn được các bên đề cập đến khi có vi phạm xảy ra. Rõ ràng, trong quan hệ hợp đồng, bên nào cũng mong muốn đạt được mục đích giao kết, nhưng vi phạm của một bên gây ra hậu quả bất lợi, khiến bên còn lại không thể đạt được lợi ích mong muốn. Bồi thường thiệt hại là chế tài giúp bên bị thiệt hại bảo vệ lợi ích chính đáng.

1.1. Khái Niệm Bồi Thường Thiệt Hại Trong Thương Mại

Pháp luật ngày càng hoàn thiện để phù hợp với sự thay đổi của xã hội, trong đó có những quan hệ xã hội được điều chỉnh bởi luật thương mại. Bồi thường thiệt hại là một chế tài quan trọng trong luật thương mại, nhằm bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia giao dịch thương mại. Chế tài này được áp dụng khi một bên vi phạm hợp đồng, gây ra thiệt hại cho bên còn lại. Mục đích của bồi thường thiệt hại là khôi phục lại tình trạng ban đầu của bên bị thiệt hại, hoặc bù đắp những tổn thất mà họ phải gánh chịu. Theo Luật Thương mại 2005, bồi thường thiệt hại là việc bên vi phạm hợp đồng phải trả một khoản tiền nhất định cho bên bị vi phạm, để bù đắp những thiệt hại vật chất và tinh thần mà bên bị vi phạm phải gánh chịu do hành vi vi phạm hợp đồng gây ra.

1.2. Bản Chất Của Bồi Thường Thiệt Hại Theo Luật Thương Mại

Bồi thường thiệt hại trong thương mại không chỉ đơn thuần là việc trả tiền. Nó còn mang ý nghĩa răn đe, buộc các bên phải thực hiện đúng nghĩa vụ hợp đồng. Chế tài này góp phần bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, tạo môi trường kinh doanh lành mạnh, công bằng. Bồi thường thiệt hại cũng là một công cụ để giải quyết tranh chấp thương mại một cách hiệu quả. Khi các bên không thể tự thỏa thuận được về mức bồi thường, họ có thể yêu cầu tòa án hoặc trọng tài giải quyết. Quyết định của tòa án hoặc trọng tài sẽ có giá trị pháp lý ràng buộc, buộc bên vi phạm phải thực hiện nghĩa vụ bồi thường. Điều này giúp bảo vệ quyền lợi của bên bị thiệt hại, đồng thời duy trì trật tự trong hoạt động thương mại.

II. Căn Cứ Phát Sinh Trách Nhiệm Bồi Thường Thiệt Hại Theo LTM 2005

Để phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại theo Luật Thương mại 2005, cần có đủ các yếu tố sau: hành vi vi phạm hợp đồng, thiệt hại thực tế, và mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và thiệt hại. Hành vi vi phạm hợp đồng là điều kiện tiên quyết. Thiệt hại phải là thiệt hại thực tế, có thể định lượng được. Mối quan hệ nhân quả chứng minh rằng thiệt hại xảy ra là do hành vi vi phạm gây ra. Bên yêu cầu bồi thường phải có nghĩa vụ chứng minh thiệt hại và hạn chế tổn thất. Việc chứng minh thiệt hại là một quá trình phức tạp, đòi hỏi bên yêu cầu bồi thường phải cung cấp đầy đủ chứng cứ. Nghĩa vụ hạn chế tổn thất yêu cầu bên bị vi phạm phải thực hiện các biện pháp hợp lý để giảm thiểu thiệt hại.

2.1. Hành Vi Vi Phạm Hợp Đồng Điều Kiện Tiên Quyết

Hành vi vi phạm hợp đồng là yếu tố đầu tiên và quan trọng nhất để xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Hành vi này có thể là không thực hiện, thực hiện không đầy đủ, hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ đã thỏa thuận trong hợp đồng. Ví dụ, giao hàng chậm trễ, cung cấp hàng hóa kém chất lượng, hoặc không thanh toán tiền hàng đúng hạn đều là những hành vi vi phạm hợp đồng. Để xác định có hành vi vi phạm hay không, cần xem xét kỹ các điều khoản của hợp đồng, cũng như các quy định của pháp luật liên quan. Nếu hành vi vi phạm là do sự kiện bất khả kháng, bên vi phạm có thể được miễn trách nhiệm bồi thường.

2.2. Thiệt Hại Thực Tế Đối Với Khoản Lợi Trực Tiếp

Thiệt hại thực tế là những tổn thất mà bên bị vi phạm phải gánh chịu do hành vi vi phạm hợp đồng gây ra. Thiệt hại này có thể là thiệt hại về vật chất (như mất mát tài sản, chi phí phát sinh), hoặc thiệt hại về tinh thần (nếu có). Để được bồi thường, thiệt hại phải là thiệt hại thực tế, có thể định lượng được. Thiệt hại mang tính chất suy đoán, hoặc không có căn cứ rõ ràng sẽ không được bồi thường. Theo Điều 302 Luật Thương mại 2005, thiệt hại bao gồm giá trị tổn thất thực tế, trực tiếp mà bên bị vi phạm phải chịu và khoản lợi trực tiếp mà bên bị vi phạm đáng lẽ được hưởng nếu không có hành vi vi phạm.

2.3. Mối Quan Hệ Nhân Quả Giữa Vi Phạm và Thiệt Hại

Mối quan hệ nhân quả là yếu tố then chốt để xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Yếu tố này đòi hỏi phải chứng minh được rằng thiệt hại xảy ra là do hành vi vi phạm hợp đồng gây ra. Nếu không có mối quan hệ nhân quả, bên vi phạm sẽ không phải chịu trách nhiệm bồi thường. Ví dụ, nếu bên A giao hàng chậm trễ, nhưng bên B vẫn có thể bán được hàng với giá cao hơn, thì bên A sẽ không phải bồi thường thiệt hại cho bên B. Việc chứng minh mối quan hệ nhân quả có thể gặp nhiều khó khăn, đặc biệt trong các vụ việc phức tạp. Tòa án hoặc trọng tài sẽ phải xem xét kỹ các chứng cứ để đưa ra quyết định công bằng.

III. Nghĩa Vụ Chứng Minh Thiệt Hại và Hạn Chế Tổn Thất

Bên yêu cầu bồi thường thiệt hại phải có nghĩa vụ chứng minh thiệt hại và hạn chế tổn thất. Nghĩa vụ chứng minh đòi hỏi bên yêu cầu phải cung cấp đầy đủ chứng cứ để chứng minh thiệt hại thực tế đã xảy ra, cũng như mối quan hệ nhân quả giữa hành vi vi phạm và thiệt hại. Nghĩa vụ hạn chế tổn thất yêu cầu bên bị vi phạm phải thực hiện các biện pháp hợp lý để giảm thiểu thiệt hại. Nếu bên bị vi phạm không thực hiện nghĩa vụ này, mức bồi thường có thể bị giảm.

3.1. Nghĩa Vụ Chứng Minh Thiệt Hại Thực Tế

Nghĩa vụ chứng minh thiệt hại là trách nhiệm của bên yêu cầu bồi thường. Bên này phải cung cấp đầy đủ bằng chứng để chứng minh rằng thiệt hại thực tế đã xảy ra và thiệt hại này là do hành vi vi phạm hợp đồng của bên kia gây ra. Các bằng chứng có thể bao gồm hóa đơn, chứng từ, hợp đồng, biên bản, và các tài liệu khác liên quan. Việc chứng minh thiệt hại có thể gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là đối với các thiệt hại gián tiếp hoặc thiệt hại về lợi nhuận. Trong những trường hợp này, cần có sự hỗ trợ của các chuyên gia để đánh giá và xác định mức độ thiệt hại.

3.2. Nghĩa Vụ Hạn Chế Tổn Thất Cho Khoản Lợi Trực Tiếp

Nghĩa vụ hạn chế tổn thất là trách nhiệm của bên bị vi phạm. Bên này phải thực hiện các biện pháp hợp lý để giảm thiểu thiệt hại do hành vi vi phạm hợp đồng gây ra. Ví dụ, nếu bên A giao hàng chậm trễ, bên B phải tìm kiếm nguồn cung cấp hàng hóa khác để đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Nếu bên B không thực hiện nghĩa vụ này, mức bồi thường có thể bị giảm. Tòa án hoặc trọng tài sẽ xem xét các biện pháp mà bên bị vi phạm đã thực hiện để đánh giá mức độ tuân thủ nghĩa vụ hạn chế tổn thất.

IV. Thực Trạng Pháp Luật Về Bồi Thường Thiệt Hại Lợi Trực Tiếp

Pháp luật hiện hành về bồi thường thiệt hại đối với khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng còn nhiều bất cập. Việc xác định thiệt hại đối với khoản lợi trực tiếp còn gặp nhiều khó khăn. Quy định về nghĩa vụ chứng minh và hạn chế tổn thất chưa rõ ràng. Thực tiễn áp dụng pháp luật còn nhiều tranh cãi. Cần có những sửa đổi, bổ sung để hoàn thiện pháp luật về vấn đề này.

4.1. Khó Khăn Trong Xác Định Khoản Lợi Trực Tiếp

Một trong những khó khăn lớn nhất trong việc áp dụng quy định về bồi thường thiệt hại đối với khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng là việc xác định khoản lợi này. Pháp luật chưa có định nghĩa rõ ràng về khoản lợi trực tiếp, dẫn đến sự lúng túng trong thực tiễn xét xử. Các tòa án và trọng tài thường phải dựa vào các yếu tố như doanh thu, lợi nhuận, và chi phí để ước tính khoản lợi trực tiếp. Tuy nhiên, việc ước tính này có thể mang tính chủ quan và không chính xác.

4.2. Bất Cập Về Chứng Minh và Tính Toán Thiệt Hại

Việc chứng minh và tính toán thiệt hại đối với khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng cũng gặp nhiều khó khăn. Bên yêu cầu bồi thường phải cung cấp bằng chứng để chứng minh rằng họ đáng lẽ đã thu được khoản lợi này nếu không có hành vi vi phạm. Tuy nhiên, việc thu thập và đánh giá các bằng chứng này có thể rất phức tạp. Ngoài ra, việc tính toán thiệt hại cũng đòi hỏi phải có kiến thức chuyên môn về tài chính và kế toán.

V. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Về Bồi Thường Thiệt Hại

Để hoàn thiện pháp luật về bồi thường thiệt hại đối với khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng, cần có những giải pháp đồng bộ. Cần có định nghĩa rõ ràng về khoản lợi trực tiếp. Cần có hướng dẫn cụ thể về cách chứng minh và tính toán thiệt hại. Cần có quy định rõ ràng về nghĩa vụ hạn chế tổn thất. Cần xem xét bồi thường thiệt hại đối với khoản lợi trực tiếp là thiệt hại về uy tín doanh nghiệp. Cần thống nhất quy định giữa BLDS và LTM, tăng cường chức năng hướng dẫn xét xử của Tòa án nhân dân tối cao.

5.1. Cụ Thể Hóa Khái Niệm Khoản Lợi Trực Tiếp

Để giải quyết những khó khăn trong việc xác định khoản lợi trực tiếp, cần có định nghĩa rõ ràng về khái niệm này trong pháp luật. Định nghĩa này cần phải bao gồm các yếu tố như doanh thu, lợi nhuận, và chi phí. Ngoài ra, cần có hướng dẫn cụ thể về cách xác định khoản lợi trực tiếp trong từng trường hợp cụ thể. Ví dụ, trong trường hợp vi phạm hợp đồng mua bán hàng hóa, khoản lợi trực tiếp có thể là lợi nhuận mà bên mua đáng lẽ đã thu được nếu bán được hàng hóa đó.

5.2. Hướng Dẫn Chứng Minh và Tính Toán Thiệt Hại

Để giúp các bên dễ dàng hơn trong việc chứng minh và tính toán thiệt hại, cần có hướng dẫn cụ thể về vấn đề này. Hướng dẫn này cần phải bao gồm các phương pháp chứng minh thiệt hại, cũng như các công thức tính toán thiệt hại. Ngoài ra, cần có ví dụ minh họa để giúp các bên hiểu rõ hơn về cách áp dụng các phương pháp và công thức này. Hướng dẫn này có thể được ban hành bởi Tòa án nhân dân tối cao hoặc các cơ quan có thẩm quyền khác.

VI. Kết Luận Về Bồi Thường Thiệt Hại Theo Luật Thương Mại

Bồi thường thiệt hại là một chế tài quan trọng trong luật thương mại, nhằm bảo vệ quyền lợi của các bên tham gia giao dịch thương mại. Tuy nhiên, pháp luật hiện hành về bồi thường thiệt hại đối với khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng còn nhiều bất cập. Cần có những sửa đổi, bổ sung để hoàn thiện pháp luật về vấn đề này, nhằm tạo ra một môi trường kinh doanh lành mạnh, công bằng.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Bồi Thường Thiệt Hại

Bồi thường thiệt hại đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của các bên trong hoạt động thương mại. Nó không chỉ giúp bù đắp những tổn thất mà bên bị vi phạm phải gánh chịu, mà còn góp phần răn đe các hành vi vi phạm hợp đồng. Một hệ thống pháp luật về bồi thường thiệt hại hiệu quả sẽ tạo ra một môi trường kinh doanh ổn định, minh bạch, và công bằng.

6.2. Hướng Phát Triển Pháp Luật Về Bồi Thường Thiệt Hại

Trong tương lai, pháp luật về bồi thường thiệt hại cần tiếp tục được hoàn thiện để đáp ứng yêu cầu của thực tiễn. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp, và tư pháp để xây dựng một hệ thống pháp luật về bồi thường thiệt hại toàn diện, hiệu quả, và phù hợp với thông lệ quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Lý luận chung về bồi thường thiệt hại và bồi thường thiệt hại đối với khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng theo luật thương mại 2005 Chương 2: Thực trạng pháp luật về bồi thường thiệt hại đối với khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng theo luật thương mại 2005 và một số kiến nghị góp phần hoàn thiện pháp luật 8 CHƢƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ BỒI THƢỜNG THIỆT HẠI VÀ BỒI THƢỜNG THIỆT HẠI ĐỐI VỚI KHOẢN LỢI TRỰC TIẾP ĐÁNG LẼ ĐƢỢC HƢỞNG THEO LUẬT THƢƠNG MẠI 2005 1.1 Khái niệm, nguyên tắc bồi thƣờng thiệt hại và bồi thƣờng thiệt hại đối với khoản lợi trực tiếp đáng lẽ đƣợc hƣởng 1.1 Khái niệm về bồi thường thiệt hại và bồi thường thiệt hại đối với khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng Pháp luật đang ngày càng tiến bộ và hoàn thiện hơn để phù hợp với sự thay đổi của xã hội, trong đó có những quan hệ xã hội được pháp luật điều chỉnh buộc những chủ thể trong những quan hệ này phải tôn trọng và tuân thủ những quy tắc nhất định, không thể vì lợi ích cá nhân của mình mà xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác. Khi một quan hệ được xác lập và được điều chỉnh bởi những quy phạm pháp luật, nếu một chủ thể vi phạm nghĩa vụ pháp lý của mình gây tổn hại cho người khác thì chủ thể đó phải chịu những hậu quả bất lợi do hành vi vi phạm của mình gây ra. Việc gánh chịu hậu quả bất lợi đó bằng việc bù đắp những tổn thất, mất mát cho bên bị vi phạm do hành vi vi phạm của mình được xem là bồi thường thiệt hại. Với nhu cầu phát triển của xã hội, để đảm bảo quyền được bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, uy tín, tài sản là một quyền tuyệt đối của mọi công dân, tổ chức thì Nhà nước bắt buộc mọi người đều phải tôn trọng các quyền đó của các chủ thể khác, không được thực hiện bất cứ hành vi nào xâm phạm đến các quyền của họ, nếu vi phạm mà gây thiệt hại thì phải bồi thường.

Xuất phát từ mục đích đó, cho nên dù được quy định dưới các góc độ và phạm vi khác nhau nhưng bồi thường thiệt hại đều có thể hiểu là một loại quan hệ dân sự phát sinh do lỗi cố ý hoặc vô ý, xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản và các quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức thì người gây thiệt hại phải bồi thường cho người bị thiệt hại cả thiệt hại về vật chất và thiệt hại về tinh thần1. 1 Hội đồng phối hợp, phổ biến, giáo dục pháp luật của Chính Phủ (2010), Luật trách nhiệm bồi thường của nhà nước, Đặc san tuyên truyền pháp luật, Hà Nội, tr.2 9 Trong quan hệ hợp đồng, nếu hành vi vi phạm của một bên gây ra những thiệt hại, tổn thất cho bên còn lại thì bên bị vi phạm có quyền yêu cầu bên vi phạm bồi thường những tổn thất do hành vi vi phạm đó gây ra. Bởi trong quan hệ hợp đồng mỗi bên đều được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp như nhau, sự vi phạm nghĩa vụ gây thiệt hại của một bên trong quan hệ hợp đồng sẽ làm ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích vật chất của bên kia. Do đó bồi thường thiệt hại được đặt ra làm cho hành vi vi phạm hợp đồng của bên kia trong quan hệ thương mại trở nên vô hại về mặt vật chất đối với bên bị vi phạm hợp đồng.

Bên bị vi phạm được khôi phục lại tình trạng trước khi vi phạm gây thiệt hại và thỏa mãn những quyền lợi chính đáng mà đáng lẽ mình phải được hưởng. Bồi thường thiệt hại trong khoa học pháp lý có thể được khái quát như một chế tài tiền tệ dùng để bù đắp những thiệt hại thực tế cho bên bị thiệt hại2. Trong lĩnh vực mua bán hàng hóa quốc tế, bồi thường thiệt hại là hình thức trách nhiệm được tất cả các hệ thống pháp luật trên thế giới áp dụng3. Trong trường hợp bên có quyền bị vi phạm đã áp dụng các hình thức trách nhiệm khác thì họ vẫn không đương nhiên mất quyền đòi bồi thường thiệt hại.

Vì thế, có thể coi bồi thường thiệt hại là một giải pháp vạn năng cho mọi trường hợp vi phạm nghĩa vụ hợp đồng4. Trong pháp luật của nhiều nước cũng có quy định về chế tài bồi thường thiệt hại như một biện pháp để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bên bị vi phạm. Cụ thể, trong Bộ luật dân sự Nhật Bản, tại điều 415 quy định “người có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu người có nghĩa vụ không thực hiện nghĩa vụ phù hợp với tinh thần và mục đích của nó”. Trong Bộ luật dân sự Pháp cũng có quy định về bồi thường thiệt hại như sau: “người có nghĩa vụ bồi thường thiệt hại do không thực hiện hoặc thực hiện chậm nghĩa vụ”.

Luật thương mại Việt Nam cũng quy định chi tiết về chế tài bồi thường thiệt hại, cụ thể tại khoản 1 Điều 302 Luật thương mại 2005: “Bồi thường thiệt hại là việc bên vi phạm bồi thường những tổn thất do hành vi vi phạm hợp đồng gây ra cho bên bị vi phạm”. 2 Nguyễn Thị Dung (2001), Áp dụng trách nhiệm hợp đồng trong kinh doanh, NXB chính trị quốc gia Hà Nội, tr.93 3 Trường Đại học Quốc Gia Thành phố Hồ Chí Minh (2009), Giáo trình Luật hợp đồng và thương mại quốc tế, Nxb Đại học Quốc Gia Thành phố Hồ Chí Minh, Thành phố Hồ Chí Minh, tr.87 4 Nguyễn Ngọc Khánh (2007), Chế định hợp đồng trong Bộ luật dân sự Việt Nam, Nxb Tư Pháp, Hà Nội, tr.433 10 Bồi thường thiệt hại là một loại trách nhiệm pháp lý phát sinh do hành vi vi phạm hợp đồng gây thiệt hại cho chủ thể khác. Tại Việt Nam, theo từ điển tiếng Việt, trách nhiệm có thể được hiểu theo hai nghĩa: Thứ nhất là “phần việc được giao cho hoặc coi như được giao cho, phải bảo đảm làm tròn, nếu kết quả không tốt thì phải gánh chịu phần hậu quả’; Thứ hai là “ sự ràng buộc đối với lời nói, hành vi của mình, bảo đảm đúng đắn, nếu sai trái thì phải gánh chịu phần hậu quả”. Theo hai cách định nghĩa như trên, trách nhiệm có nhiều điểm tương đồng với nghĩa vụ nhưng nó cũng hàm chứa một điểm khác biệt quan trọng là yếu tố hậu quả xảy ra.

Với trách nhiệm pháp lý, tức trách nhiệm đã được các quy phạm pháp luật điều chỉnh và bảo vệ, các “hậu quả” này sẽ là “hậu quả bất lợi” được áp đặt lên những chủ thể đã có hành vi vi phạm pháp luật5. Trong quan hệ thương mại, khi hợp đồng được giao kết thì quyền của bên này sẽ là nghĩa vụ của bên kia và ngược lại, việc vi phạm do cố tình hay vô ý của một bên gây thiệt hại thì bên bị vi phạm phải có trách nhiệm bồi thường thiệt hại cho bên bị vi phạm, mặc dù điều khoản bồi thường thiệt hại không được các bên thỏa thuận trong hợp đồng đã giao kết trước đó. Quy định như vậy đã phần nào bảo vệ trọn vẹn quyền lợi hợp pháp cho chủ thể bị thiệt hại. Bởi hành vi vi phạm của một bên đã làm cho mục đích giao kết hợp đồng của các bên không những bị “phá vỡ” mà còn gây thiệt hại đến lợi ích của họ.

Do đó, pháp luật đã đặt ra chế tài bồi thường thiệt hại như một biện pháp để bên vi phạm có thể khắc phục lỗi của mình bằng cách bù đắp những tổn thất đó. Có thể hiểu bồi thường thiệt hại là một hình thức chế tài vật chất được áp dụng cho bên vi phạm, trừ những trường hợp được miễn trách nhiệm, nhằm bồi thường những tổn thất mà bên bị vi phạm phải gánh chịu và khoản lợi mà đáng lẽ bên bị vi phạm được hưởng. Theo đó, chế tài bồi thường thiệt hại thể hiện mục đích là bù đắp, bồi hoàn toàn bộ thiệt hại thực tế cho bên bị vi phạm hơn là trừng trị bên có hành vi vi phạm hợp đồng6. 5 Lê Văn Tranh (2018), Luận giải về phạt vi phạm và bồi thường thiệt hại theo luật thương mại Việt Nam, Nxb.153-154 6 Nguyễn Phú Cường (2009), Bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng trong kinh doanh – thương mại, Luận văn thạc sĩ Luật học, Trường Đại học Luật TP.8 11 Như vậy, chế tài bồi thường thiệt hại là một chế tài mang tính tài sản, việc bồi thường thiệt hại chính là bồi thường những tổn thất thực tế bị mất mát do hành vi vi phạm của một bên trong quan hệ hợp đồng.

Về lý thuyết, bồi thường thiệt hại là làm cho hành vi vi phạm hợp đồng của bên kia trong quan hệ thương mại trở nên vô hại về mặt vật chất đối với bên bị vi phạm hợp đồng7. Từ đó cũng có thể hiểu, bồi thường thiệt hại đối với khoản lợi trực tiếp đáng lẽ bên bị vi phạm được hưởng là việc bên vi phạm phải bồi thường cho bên bị vi phạm những lợi ích về vật chất hoặc phi vật chất mà bên bị vi phạm đáng lẽ sẽ nhận được nếu như hai bên thực hiện đúng như thỏa thuận trong hợp đồng. Bồi thường thiệt hại đối với khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng cũng được xem là một biện pháp pháp lý mà khi một chủ thể có hành vi vi phạm nghĩa vụ hợp đồng gây thiệt hại cho khoản lợi mà bên bị vi phạm đáng lẽ được hưởng thì phải bồi thường. Mục đích chính của biện pháp này là nhằm bù đắp, khôi phục lại lợi ích vật chất, khoản lợi mà bên bị vi phạm đáng lẽ sẽ có được nếu hợp đồng được thực hiện.

Đây là một giải pháp để bảo đảm quyền lợi cho các bên khi hợp đồng bị vi phạm, cân bằng lợi ích cho các bên có liên quan trong quan hệ hợp đồng. Thiệt hại là khoản lợi trực tiếp đáng lẽ được hưởng là một loại thiệt hại khá đặc biệt nên khi quy định về bồi thường đối với thiệt hại này pháp luật cũng cần phải cân nhắc.2 Nguyên tắc bồi thường thiệt hại Thứ nhất, bồi thường thiệt hại được áp dụng theo nguyên tắc “toàn bộ” và “kịp thời”. Bồi thường thiệt hại toàn bộ có nghĩa là thiệt hại phải được bồi thường đầy đủ. Bên bị thiệt hại phải được đền bù đầy đủ để có thể khôi phục lại lợi ích bị tổn thất do hành vi vi phạm hợp đồng gây ra8.