Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TỔ CHỨC BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC QUẢN LÝ CHUYÊN MÔN CHO HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG TIỂU HỌC ĐÁP ỨNG YÊU CẦU CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MỚI 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Các nghiên cứu trên thế giới Ở Nhật Bản, việc bồi dưỡng và đào tạo lại cho cán bộ quản lý nói chung và cho hiệu trưởng nói riêng là nhiệm vụ bắt buộc đối với người lao động sư phạm. Ở Thái Lan, việc bồi dưỡng cán bộ quản lý và hiệu trưởng trường tiểu học được tiến hành ở các trung tâm học tập cộng đồng.
Ở Triều Tiên, đã có chính sách thiết thực về bồi dưỡng và đào tạo lại đội ngũ hiệu trưởng và cán bộ quản lý. Tất cả hiệu trưởng và cán bộ quản lý phải tham gia học tập đầy đủ các nội dung chương trình về nâng cao trình độ, Nhà nước cũng đưa ra “Chương trình bồi dưỡng hiệu trưởng mới” để bồi dưỡng hiệu trưởng mới được bổ nhiệm và “Chương trình trao đổi” để đưa hiệu trưởng và cán bộ quản lý đi tập huấn tại nước ngoài [58, tr. Ngày 18/7/2005, Cộng đồng Châu Âu và chính phủ Việt Nam ký kết Hiệp định tài chính AIDCO/VNM/2004/016-841 tại Brussel và bắt đầu triển khai Dự án hỗ trợ đổi mới quản lý giáo dục (SREM) với mục tiêu hỗ trợ Bộ GD&ĐT thực hiện mục tiêu đề ra trong chiến lược phát triển giáo dục Việt Nam giai đoạn 2010-2020, trong đó có hoạt động chính là đào tạo về quản lý giáo dục cho hiệu trưởng trường phổ thông, qua đó cho thấy tầm quan trọng của đội ngũ CBQLGD trong sự nghiệp phát triển giáo dục và đào tạo. Bên cạnh đó trên thế giới có nhiều công trình nghiên cứu về quản lý giáo dục khác của các tác giả như: “Những vấn đề về quản lý trường học” (P.I Kônđakốp), “Quản lý vấn đề quốc dân trên địa bàn huyện” (M.
Nhà giáo dục học Xô-viết V.A Xukhomlinxki khi tổng kết những 6 kinh nghiệm quản lý chuyên môn trong vai trò là hiệu trưởng nhà trường cho rằng “Kết quả hoạt động của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào công việc tổ chức đúng đắn các hoạt động dạy học”. Cùng với nhiều tác giả khác ông đã nhấn mạnh đến sự phân công, sự phối hợp chặt chẽ, thống nhất quản lý giữa hiệu trưởng và phó hiệu trưởng để đạt được mục tiêu đề ra. Mô hình quản lý trường học ưu việt SEM, đề cập đến lãnh đạo nhà trường, lãnh đạo tài năng: “Người lãnh đạo phải nêu gương sáng, có khả năng lãnh đạo, hiểu rõ mục đích, tôn trọng, khuyến khích nhân viên. Một người lãnh đạo lĩnh hội được sứ mệnh của trường học với các mục tiêu cụ thể, năng lực lãnh đạo tốt, và sự thông cảm cũng như tôn trọng đồng nghiệp sẽ là động lực cho những người khác noi theo.
Với vai trò của minh, hiệu trưởng phải vạch ra một tầm nhìn đối với những thành tích, kết quả dự định đạt được và tạo ra một môi trường học tập lý tưởng cho học sinh và cả giáo viên. Hiệu trưởng cần duy trì liên tục mục đích tăng cường năng lực cho giáo viên để đối 8 mặt với thử thách hiện tại và tương lai và luôn phấn đấu vì sự phát triển để hướng tới nền giáo dục toàn diện cho học sinh và giáo viên” [68, tr. Trong mô hình này, lãnh đạo nhà trường được xếp vào tiêu chí số một. Tác giả Henry Mintzbeg đã chỉ ra vai trò của nhà quản lý trong sự kết hợp giữa quyền hạn với trách nhiệm.
Họ vừa là người đại diện của tổ chức; người lãnh đạo; người liên lạc; người tiếp nhận thông tin; người phổ biến thông tin; người phát ngôn; nhà doanh nghiệp; người khắc phục khó khăn; người phân phối nguồn lực; người đàm phán [40, tr. Quản lý phát triển nguồn nhân lực và đội ngũ CBQL đã được rất nhiều trường phái và tác giả quan tâm. Trường phái quản lý theo quá trình tiếp cận qua việc thực hiện các chức năng quản lý cho đến nay vẫn là trụ cột của lý luận quản lý. Từ tiếp cận theo quá trình dẫn đến yêu cầu nhà quản lý phải có năng lực thực hiện các chức năng: Kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo, phối hợp, kiểm tra.
7 Trong bối cảnh hiện nay, giáo dục ở tất cả các quốc gia đang chịu tác động sâu sắc bởi xu thế toàn cầu hóa, nền kinh tế tri thức, công nghệ thông tin và truyền thông. Những ý tưởng về dân chủ hóa trong giáo dục của John Dewey, việc xác định các trụ cột trong giáo dục được xây dựng trên nền tảng học tập suốt đời và xây dựng xã hội học tập của J. Những tư duy tiếp cận hệ thống và liên kết tri thức trong giáo dục của Edgar Morin.78] sẽ là những định hướng quan trọng cho việc xác định tầm nhìn và phát triển phẩm chất năng lực của các nhà quản lý giáo dục, quản lý nhà trường. Tác giả Jena Valérien, trong cuốn “Quản lý hành chính và sư phạm trong các nhà trường tiểu học” [69, tr.117], đã phân tích về vai trò, chức năng và nhiệm vụ của người Hiệu trưởng trường tiểu học; qua đó tác giả đã có những gợi ý các yêu cầu về phẩm chất và năng lực của người hiệu trưởng trường tiểu học và phương thức phát triển đội ngũ đó.V trong cuốn “Giáo dục học, tập 2” [62, tr.190] đã tập trung làm rõ những vấn đề cơ bản của quản lý nhà trường, phân tích mối quan hệ 9 giữa phát triển giáo dục, phát triển KT-XH và phát triển nhân lực giáo dục trong đó tập trung trình bày phương thức phát triển đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục, đối tượng ảnh hưởng trực tiếp đối với mục tiêu nâng cao chất lượng và hiệu quả giáo dục.
Các nghiên cứu ở Việt Nam Vấn đề xây dựng, phát triển đội ngũ CBQLGD được Đảng, Nhà nước và Chủ tịch Hồ Chí Minh hết sức coi trọng. Đặc biệt, trong những năm gần đây, nước ta đã xây dựng và thực hiện nhiều chủ trương, chính sách nhằm phát triển đội ngũ nhà giáo và CBQLGD. Điều đó được đề cập ở nhiều Nghị quyết, Chỉ thị của Đảng và Nhà nước đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc xây dựng và phát triển đội ngũ CBQLGD. Chiến lược phát triển giáo dục 2011 - 2020 chỉ rõ, phát triển đội ngũ nhà giáo và CBQLGD là giải pháp then chốt để đạt được mục tiêu chiến lược.
8 Trong những năm gần đây đã có nhiều tác giả nghiên cứu lý luận về quản lý giáo dục, đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục và phát triển đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục. Tác giả Phạm Minh Hạc khẳng định: Trong sự nghiệp đổi mới giáo dục, việc phát triển đội ngũ CBQLGD được đặt ra như một yêu cầu cấp bách hàng đầu của việc tiếp tục triển khai, điều chỉnh, đổi mới và nâng cao chất lượng giáo dục [38, tr. Tác giả Đặng Quốc Bảo đề cập đến “Vấn đề quản lý từ một số góc nhìn” [2, tr.56] đã giới thiệu và tổng hợp các yếu tố, phẩm chất, năng lực mỗi CBQLGD cần có và cần đạt được; các vấn đề cốt lõi của lãnh đạo và quản lý cũng như việc thực hiện vai trò lãnh đạo, quản lý trong các nhà trường. Cuốn sách “Giáo dục Việt Nam những thập niên đầu thế kỷ XXI - Chiến lược phát triển” của Đặng Bá Lãm đã có những phân tích khá sâu sắc về giải pháp quản lý giáo dục, trong đó có bàn đến những giải pháp phát triển đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục, lực lượng thực hiện nhiệm vụ đổi mới và nâng cao chất lượng giáo dục [51, tr.
Tác giả Trần Khánh Đức trong cuốn "Giáo dục và phát triển nguồn nhân lực trong thế kỷ XXI” đã trình bày quan điểm, mục tiêu và giải pháp phát triển giáo dục và hệ thống giáo dục, làm rõ thêm nhận thức về chiến lược phát triển giáo dục cũng như phát triển nguồn nhân lực trong thế kỷ XXI [30, tr. Tác giả đã tập trung làm rõ yêu cầu, nhiệm vụ, phương hướng phát triển đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục, lực lượng quan trọng trong nguồn nhân lực giáo dục hiện nay. Nghiên cứu về năng lực của cán bộ quản lý nhà trường. Tài liệu của dự án SREM [7] đã xác định các năng lực của cán bộ quản lý nhà trường bao gồm: Năng lực xác định tầm nhìn, mục tiêu, sứ mệnh của nhà trường; năng lực xây dựng chiến lược phát triển nhà trường để hoàn thành mục tiêu và sứ mệnh; năng lực giám sát, đánh giá tiến độ thực hiện mục tiêu; ….
9 Trong đó có năng lực chỉ đạo chuyên môn và năng lực thúc đẩy và chỉ đạo việc phát triển chuyên môn của cán bộ giáo viên, … là hai trong số những năng lực quan trọng nhất. Tác giả Kiều Nam nghiên cứu “Cơ sở lý luận về năng lực lãnh đạo của hiệu trưởng nhà trường trung học phổ thông” (2010) [56] Tác giả đã chỉ rõ những yêu cầu của sự phát triển xã hội như: định hướng phát triển đào tạo nhân lực, văn hóa quản lý nhà trường, … từ đó chỉ ra những yêu cầu về năng lực đối với cán bộ quản lý nhà trường trong bối cảnh hiện nay: Xây dựng hệ thống và thống nhất giá trị hành động trong đơn vị; phát triển nhà trường thành tổ chức học hỏi; bảo đảm tính thống nhất và nhất quán trong chu trình quản lý nhà trường; thực hiện sự phản biện công việc… Các tác giả Đặng Quốc Bảo và Bùi Việt Phú [6] đưa ra “Một số góc nhìn về phát triển và QLGD”. Tác giả đã phân tích một số vấn đề chung của quản lý giáo dục, quản lý nhà trường, trong đó có mô tả vai trò của hiệu trưởng trong nhà trường để cho người đọc có được hình dung về mô hình nhân cách của người hiệu trưởng nhà trường trong giai đoạn hiện nay. Tác giả Trần Minh Hằng nghiên cứu “Phẩm chất, nhân cách CBQLGD trước yêu cầu đổi mới giáo dục” [41, tr.12] tác giả đã nhấn mạnh các yếu tố cấu thành năng lực quản lý của người cán bộ quản lý nhà trường và nhấn mạnh năng lực tổ chức quản lý nhân sự, biểu hiện ở khả năng làm việc với con người có những tính cách đa dạng khác nhau; biết tổ chức guồng máy hoạt động theo một quy trình khoa học, trong đó mỗi thành viên là một mắt xích vận hành thuận chiều, đồng bộ với năng suất cao nhất của từng cá thể.
Nghiên cứu về bồi dưỡng năng lực cho cán bộ quản lý nhà trường. Tác giả Nguyễn Mạnh Cường nghiên cứu về “Năng lực quản lý và định hướng các giải pháp nâng cao năng lực quản lý cho cán bộ quản lý trường học” [17, tr.