Chương 1 NHỮNG VAN DE LÝ LUẬN VE NGUYÊN TAC BÌNH DANG VE QUYEN VA NGHIA VU TRONG TO TUNG DAN SU 1. Khái niệm, ý nghĩa của nguyên tắc bình dang về quyền va nghĩa vụ trong TTDS. Khái niệm nguyên tắc bình đẳng về quyên và nghĩa vụ trong TTDS Nguyên tắc của luật TTDS là một trong các vấn đề cơ bản nhất của TTDS. Mọi hoạt động tố tụng chỉ được coi là hợp pháp nếu tuân thủ đúng các nguyên tắc của luật TTDS.
Trong tiếng Việt nguyên tắc được hiểu là: “điễu cơ bản đã định ra, nhất thiết phải tuân theo trong một loạt việc làm ” 1, 362]. Tuy nhiên, néu xem xét từ phương diện lý luận về nhận thức thì nguyên tắc là “kết quả cuối cùng của sự nghiên cứu”. Nguyên tắc phản ánh các quy luật khách quan của tự nhiên và xã hội. Do vậy, nguyên tắc là vấn đề mang tính chất xuất phát điểm, thể hiện bản chất của một lĩnh vực hoạt động nhất định.
Việc tuân thủ “nguyén tac” trong các hoạt động có mục đích là yêu cầu bắt buộc nếu muốn đạt được mục đích của hoạt động. Xuất phát từ nhận thức này nguyên tắc pháp luật xã hội chủ nghĩa được hiểu là những tư tưởng chỉ đạo nội dung quá trình xây dựng, thực hiện và bảo vệ pháp luật. Các nguyên tắc của pháp luật làm thành bộ khung xương sống dé nâng đỡ toàn bộ hệ thống pháp luật, làm cho các quy định pháp luật có sự gắn kết chặt chẽ và thống nhất nội tại với nhau : 41 Luật TTDS là một ngành luật trong hệ thống pháp luật, nguyên tắc của luật TTDS cũng là những tư tưởng pháp lý chi dao cho việc xây dựng va ap dụng các quy phạm pháp luật TTDS. Trong Giáo trình luật Tố tụng dân sự của trường Đại học Luật Hà Nội viet: “Nguyên tắc của Luật Tố tụng dan sự 10 Việt Nam là những tư tưởng pháp lý chỉ đạo, định hướng cho việc xây dựng và thực hiện pháp luật /ỗ tụng dân sự và được ghỉ nhận trong các văn bản tô tụng dan sự? "33.
Nguyên tắc cơ bản của luật TTDS Việt Nam là một phạm trù pháp lý rất rộng bao gồm nhiều nội dung khác nhau. Vì vậy, dé có nhận thức đúng và day đủ các nguyên tắc của luật TTDS cần nghiên cứu toàn diện các van đề liên quan đến các nguyên tắc của luật TTDS. Ở Việt Nam, qua nghiên cứu đề tài làm luật văn thạc sĩ luật học tác giả Nguyễn Văn Cung cho thấy bước đầu đã đưa ra định nghĩa nguyên tắc cơ bản của Luật TTDS Việt Nam “/a những tư tưởng pháp lý chỉ đạo mang tinh chất xuất phát điểm, phản ánh đường lỗi, chính sách của Đảng và Nhà nước, bản chất và những đặc trưng cơ bản của to tụng dân sự, được quán triệt trong nội dung của các chế định, quy phạm pháp luật tô tung dân sự, quy định kết cấu của toàn bộ quy trình tô tụng dân sự và thể hiện phương hướng và cách thức thực hiện mục đích nhiệm vụ của tổ tụng dan sự Việt Nam” Gan Đây là một định nghĩa chung và khá toàn diện về các nguyên tắc cơ bản của luật TTDS Việt Nam. Trong hệ thống các nguyên tắc cơ bản của luật TTDS Việt Nam nguyên tắc “bình dang về quyền và nghĩa vụ trong TTDS” là một yếu tố cấu thành hệ thống ay.
Tại Điều 8 BLTTDS quy định: “Moi công dân déu bình dang trước pháp luật, trước Tòa an không phân biệt dân tộc, nam nữ, thành phan xã hội, tín ngưỡng, tôn giáo, trình độ văn hóa, nghệ nghiệp. Mọi cơ quan, tô chức dé bình dang không phụ thuộc và hình thức tổ chức, hình thức sở hữu và những vấn đề khác. Các đương sự đều bình dang về quyên và nghĩa vụ trong tố tụng dân sự, Tòa án có trách nhiệm tạo diéu kiện dé họ thực hiện các quyên và nghĩa vụ của mình ”. Nội dung của quy định này cho thấy, trong TTDS các đương sự và những người tham gia tố tụng khác đều bình dang trong việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của mình, không phụ thuộc vào các yêu tô văn hóa, kinh tê - xã hội có liên quan tới các chủ 11 thé đó.
Những người tiến hành tô tụng, những người tham gia tố tụng ở những vị trí tố tụng khác nhau, do đó họ thực hiện các quyền và nghĩa vụ khác nhau dé đạt được các mục đích của mình. Tuy nhiên, khi thực hiện các quyền và nghĩa vụ pháp luật tố tụng quy định thì các chủ thê này đều bình đăng trước Tòa án và pháp luật. Nếu hiểu theo nghĩa rộng sự bình dang không chỉ dừng ở trong quan hệ giữa các đương sự với nhau, mà còn ton tại trong quan hệ giữa các chủ thé tô tụng khác tham gia tố tụng tai Tòa an. Hiểu một cách chung nhất về mặt ngữ nghĩa thì bình đăng là “ngang nhau về nghĩa vụ và quyền bình dang trước pháp luật” !““* '°!.
Binh dang trong TTDS là sự bình đăng giữa các chủ thể tham gia TTDS mà trước hết là giữa các đương sự không phụ thuộc vao các đặc điểm riêng mang tinh cá thể của các chủ thé đó. Sự bình đăng được thê hiện trong việc hưởng quyên và gánh vác các nghĩa vụ theo quy định của pháp luật. Theo pháp luật quy định các cơ quan tư pháp nói chung và Toa án nói riêng có trách nhiệm tạo điều kiện dé các chủ thé được hưởng sự bình đăng trong TTDS. Từ những phân tích trên có thé khang định: “Nguyên tắc bình đẳng về quyên và nghĩa vụ trong tô tụng dân sự là một nguyên tắc cơ bản của luật tô tung dân sự Việt Nam, thể hiện tư tưởng pháp lý: trước Toà án mọi công dân, cơ quan, tô chức déu không bị phân biệt đối xử trong việc hưởng quyên, thực hiện nghĩa vụ và chịu trách nhiệm pháp lý, các đương sự có quyền và nghĩa vụ trong tô tụng dân sự ngang nhau và Toa an có trách nhiệm tao điều kiện để họ thực hiện các quyên và nghĩa vụ cua mình.
Ý nghĩa của nguyên tắc bình đắng về quyền và nghĩa vụ trong TTDS Nguyên tắc bình đẳng về quyền và nghĩa vụ giữa các đương sự trong TTDS có ý nghĩa đặc biệt quan trong trong việc ghi nhận những cơ sở pháp lý và bảo đảm các điều kiện ngang nhau cho các chủ thê khi tham gia TTDS, 12 đồng thời nâng cao trách nhiệm bảo đảm sự bình đăng từ phía các cơ quan tiến hành tố tụng. Việc ghi nhận và bảo đảm thực hiện nguyên tắc nay có những ý nghĩa cơ bản sau đây: Thứ nhất, việc ghi nhận và bao đảm thực hiện nguyên tắc bình đăng về quyền và nghĩa vụ trong TTDS trước hết là một cơ sở pháp lý bảo đảm cho các chủ thé tham gia tô tụng có những cơ hội, điều kiện ngang nhau trong việc tham gia tố tụng. Đặc biệt, đương sự có thê bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình trước Toà án tốt hơn khi bị xâm hại hoặc có tranh chấp. Với việc ghi nhận nguyên tắc này, các đương sự trong tố tụng dù ở các tư cách tố tụng khác nhau và thuộc các đối tượng, thành phần xã hội khác nhau nhưng họ đều được pháp luật quy định cho có các quyền và nghĩa vụ trong tô tung như nhau và được thực hiện chúng như nhau.
Thứ hai, việc ghi nhận và bảo đảm thực hiện nguyên tắc này là một căn cứ dé Toà án có thé giải quyết công bằng, nhanh chóng và đúng đắn các vụ việc dân sự. Vì dựa trên cơ sở đó, Toà án hạn chế việc đối xử thiên vị trong giải quyết vụ việc dân sự, từ đó đem lại sự công băng cho các chủ thê trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự. Theo quan điểm của Trường Đại học Luật Hà Nội thì ‘“Bé bảo đảm việc giải quyết vụ việc dân sự được khách quan, đúng pháp luật thì giữa các đương sự phải được bình đăng về quyền và nghĩa vụ TTDS”? ® “31! Thứ ba, nguyên tắc này cũng góp phần ngăn chặn va xử lý kịp thời những hành vi sai phạm của các chu thể tham gia tố tụng trong việc thực hiện quyền, nghĩa vụ của mình. Trên cơ sở của nguyên tắc này, các chủ thể tố tụng đặc biệt là các đương sự tránh được những can thiệp, cản trở trái pháp luật vào việc thực hiện quyên, nghĩa vụ của họ.
Đồng thời, đây cũng là cơ sở pháp lý để xử lý khi có các hành vi can thiệp, cản trở trái pháp luật vào thực hiện các quyên và nghĩa vụ tô tụng của các chủ thé trong hoạt động tố tụng. Điều 13 này góp phần đảm bảo cho mỗi chủ thể khi tham gia tố tụng có thé thực hiện tốt các quyền và nghĩa vụ tố tụng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp trước Toà án. Ngoài ra, việc quy định và thực hiện nguyên tắc bình đăng về quyền và nghĩa vụ trong TTDS cùng với các nguyên tắc khác của luật TTDS còn có ý nghĩa hết sức to lớn trong việc nâng cao hiệu quả giải quyết các vụ án dân sự, bảo vệ quyên và lợi ích hợp pháp của công dân và góp phan vào công cuộc cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Cơ sở của nguyên tắc bình dang về quyền và nghĩa vụ trong TTDS.
Việc xác định đúng vai trò của nguyên tắc bình đắng về quyền và nghĩa vụ giữa các đương sự và những bảo đảm thực hiện nguyên tắc này là tiền đề dé đương sự tham gia tô tụng thực hiện tốt nhất các quyền, nghĩa vụ của minh làm cơ sở cho việc giải quyết vụ việc dân sự. Vì vậy, làm rõ các cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc ghi nhận nguyên tắc này là rất cần thiết cho việc nhận thức và hoàn thiện những quy định của pháp luật TTDS hiện hành về nguyên tắc này. Qua việc nghiên cứu cho thấy, việc ghi nhận nguyên tắc bình đăng về quyên và nghĩa vụ trong TTDS dựa trên những cơ sở sau đây: 1. Cơ sở lý luận của nguyên tắc bình đẳng về quyền và nghĩa vụ trong TTDS Quyền con người một khái niệm mang tính chính trị pháp lý và có một lịch sử phát triển lâu dài.
Quyền con người là quyền vốn có không thể tách rời đối với con người sinh ra trên trái đất này, không phân biệt họ là ai, sinh ra ở đâu, không phân biệt giới tính, tôn giáo hay địa vị. Quyền con người là bình đăng.