CHƯƠNG I SÁCH DỊCH VÀ HOẠT ĐỘNG XUẤT BẢN SÁCH DỊCH VIỆT NAM 1. Các khải niệm LAA. Dịch thuật Trong suốt quá trình lịch sử, dịch đóng vai trò thiết yếu trong mọi hoạt động giao tiêp của loài người. Bản chât của việc dịch là đa ngôn ngữ và liên nhiêu môn nghiên cứu về văn hoá.
Tiên hành quá trình dịch, tức là biêu hiện trung thành và đầy đủ bằng ngôn ngữ dịch những gì đã được biểu đạt trước đó. bằng ngôn ngữ gốc. Cần phân biệt việc dịch đích thực với việc viết lại, kế lại, trình bảy tóm tắt., những cái được gọi là phỏng tác. Dịch là một khái niệm rộng, bao hàm dịch một văn bản bất kỳ từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác; dịch nói thông qua một người trung gian, dịch phim.Tuy khái niệm dịch đã được biết đến và sử dụng rộng rãi nhưng cũng cần phải định nghĩa nó một cách chính xác hơn.
Trước hết, khái niệm dịch biểu thị quá trình xử lý thông tin đặc thù được hoàn thành bởi hình thức hành vì trí tuệ. Trong quá trình đó, một sản phẩm lời nói (văn bản hoặc cấu nói) được biểu đạt bằng một ngôn ngữ góc, được chuyển sang một ngôn ngữ khác hay còn gọi là ngôn ngữ đích trong không gian và thời gian khác với mục đích là đạt được sự toàn vẹn về chúc năng của lác phẩm và phong cách của tác giả. Tuy nhiên, ngày nay dịch đã được định nghĩa một cách “hiện đại” hơn: Dịch là quá trình chuyển một thông điệp được thể hiện bằng một ngôn ngữ gốc thành một thông điệp được biểu đạt bằng một ngôn ngữ đích với sự tương duong toi da của một hay nhiều bình diện nội dung của thông diép. (17, tr 5) -6- Nhiệm vụ của hoạt động dịch là thường xuyên tìm tòi những phương tiện ngôn ngữ để biểu đạt sự thống nhất của hình thức và nội dung được thể hiện trong nguyên bản và chọn lựa được phương án dịch trong những khả - nang khac nhau cua dich thuat.
Để đảm bảo tính quy mô và nhất quán, cũng như theo đặc trưng của hoạt động xuất bản sách dịch, chúng tôi chỉ tập trung vào khu vực dịch viết. Các hình thức dịch thuật Có nhiều cách để phân chia các loại hình thức của dịch thuật, nhưng tựu trung lại có các cách phân chia theo một số tiêu chí sau: 1. Phán loại theo dạng thức ton tại - Dịch nói: là việc chuyển đổi văn bản nói từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Người dịch nói phải chịu sức ép rât lớn về thời gian, phản ứng nói thường dùng trong các hội nghị, hội thảo quốc tế.
Người dịch thường ngồi trong phòng cách âm, dịch qua micro, nghe qua tai nghe và dịch đồng thời luôn cùng với diễn giả (còn gọi là dịch ca-bin). Dịch đuổi là dịch ngay sau khi người nói kết thúc một câu hay một đoạn ngắn. Bên cạnh đó, dịch nói cũng được dùng khi những người sử dụng ngôn ngữ khác nhau gặp nhau để trao đôi công việc. - Dịch viết: là công việc chuyên từ một văn bản viết từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác.
Người dịch không phải chịu sức ép thời gian căng thắng hay yêu cầu phản ứng tức thì như dịch nói. Tuy nhiên, dịch viết yêu câu độ chính xác cao về từ ngữ và ngữ pháp của văn bản. Phân loại theo phương thức tiễn hành - Dịch thủ công: là hoạt động chuyên ngữ từ ngôn ngữ gốc sang ngôn ngữ đích bằng lao động trí óc trực tiếp của một hay nhiều người dịch. - Dịch máy: Đây là phương pháp dùng các phần mềm chuyên nghiệp của máy tính để tiễn hành hoạt động dịch không cần sử dụng lao động trực tiếp của các dịch giả.
Ý tưởng dịch máy có từ năm 1629, tuy nhiên dịch máy thực sự phát triển sau năm 1954. Đến cuối những năm 1980, đã có thêm nhiều phương pháp mới trong dịch máy được ra đời. Đặc- biệt là phương pháp -- dịch thống kê (SMT) và phương pháp dịch theo ví dụ (EBMT). Hai phương pháp này bắt đầu thay thế các luật cú pháp và ngữ nghĩa bởi việc xử lý các khối liệu văn bản lớn mà năng lực tính toán đã cho phép.
Bên cạnh đó còn có các trang công cụ dịch văn bản từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác theo phương thức dịch từ đối từ, chỉ quan tâm tới nghĩa phổ biến nhất của từ mà bỏ qua ngữ cảnh, ví dụ như Google. Phân loại theo tương quan giữa các tài liệu dich và tài liệu được địch - Dịch từ đối từ: Trật tự của từ được giữ nguyên theo ngôn ngữ gốc và từ được dịch theo nghĩa phố biến nhất của nó và bỏ qua ngữ cảnh. Người ta dùng cách dịch từ đối từ trong trường hợp muốn tìm hiểu cấu trúc của ngôn ngữ gốc hoặc khi cần hiểu những đoạn văn khó, phải xem xét nghĩa của từng từ một để có thê dịch cả văn bản. - Dịch nguyên văn: là dịch từ đối từ nhưng có những thay đối cho phù hợp với ngữ pháp của ngôn ngữ đích, chuyển đôi cấu trúc ngữ pháp của ngôn.
ngữ gốc sang cấu trúc tương đương gần giống nhất của ngôn ngữ đích. __— Địch trung thành: Là dịch mà người dịch cô gắng hoàn toàn trung thành với ý định và cách viét của văn bản nguôn. ~8- - Dịch truyền đạt: Mục đích của dịch truyền đạt là làm ngôn ngữ đích có cùng hiệu quả đối với người đọc như ngôn ngữ gốc. Chất lượng của dịch truyền đạt đôi khi có thể tốt hơn văn bản ngu6n vì phải làm rõ nội dung thông báo trong ngôn ngữ đích và do những đặc điểm của nó.
- Dịch thoát ý: Dịch có độ thoáng, người dịch không để lạc mất ý của tác giả, nhưng không cần phải bám sát từ ngữ của tác giả, tức là có thể thay đỗi cả toàn bộ câu chữ, tương đối giống với khái niệm “dịch nghĩa”. - Lược dịch: Dịch không sát từng câu mà chỉ dịch những ý chính, bỏ qua các chỉ tiết theo mục đích sử dụng của người dịch. - Trích dịch: Không dịch toàn bộ mà chỉ dịch một đoạn, một phần của tác phẩm từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác nhằm phục vụ mục đích của người dịch hoặc đối tượng sử dụng bản dịch. - Phỏng dịch (dịch tự do, dịch thoát): là tái tạo lại chủ đề mà không có gôc, “bỏ rơi” cá chữ và ý của nguyên tác, gân như là một ứng tác từ văn bản gốc.
Trong dịch tự do, sự tương đương dịch thuật không bị giới hạn trong một đơn vị dịch, nghĩa là các đơn vị dịch trong văn bản ngôn ngữ đích và các đơn vị trong văn bản nguồn có thể không tương ứng ở cùng một cấp độ với nhau mà bị xáo trộn. Cho đến nửa sau của thế kỹ 20, dịch thuật vẫn nằm trong cuộc tranh cãi về “dịch trung thành” hay “dịch thoát ý”. Chính điều này tạo nên sự đa dạng cho lý thuyết dịch thuật nói riêng và hoạt động dịch thuật trên toàn thế giới nói chung. Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới hoạt động biên tập - xuất bản sách dịch trên phương diện đánh giá giá trị của bản thảo dịch, hiệu quả lao động của dịch giả, sự phong phú về số lượng bản dịch, tái bản sách dịch hoặc chọn bản dịch mới cho phù hợp với thời đại.
Các loại ấn phẩm dịch 1. Tài liệu địch Kết quả của quá trình dịch cho ra đời sản pham van bản mới là tài liệu dịch. Tài liệu dịch là sản phẩm, là công cụ trong quá trình trao đổi, giao lưu giữa các cộng đồng, quốc gia trong mọi lĩnh vực hoạt động như kinh tế, văn hóa, thương mại. Tài liệu dịch có thể là các bài báo, các bản báo cáo khoa học, các hợp đồng kinh tế, các công trình nghiên cứu, các tác phẩm văn học.
Tài liệu dịch giúp hạn chế, khắc phục những trở ngại mà hàng rào ngôn ngữ gây nên, giúp người sử dụng tiếp cận được với thông tin mà ngôn ngữ thể hiện của chúng không thích hợp với họ. Người sử dụng trong một số trường hợp cụ thể nhờ tài liệu dịch mà khai thác được nội dung thông tin trong các tài liệu sốc, hoà nhập được với dòng thông tin trong nước với thông tin nước ngoài. tính khoa học vừa mang tính nghệ thuật. Tuy nhiên, tài liệu dịch không phải là sách dịch.
Sach dich Sách dịch là các bản thảo dịch sau khi được biên tập xuất bản, phổ biến rộng rãi trong xã hội. Sách địch xuôi là sách được dịch từ ngôn ngữ khác sang ngôn ngữ mẹ đẻ của người đọc. Sách địch ngược là sách dịch từ ngôn ngữ nguyên bản sang ngôn ngữ khác, cho người đọc nước khác, dân tộc khác. Ngoài ra còn có sách dịch nội bộ một nước đa ngôn ngữ.
-10- Các khái niệm trên là tương đối. Có trường hợp rất khó phân biệt đâu là dịch xuôi đâu là dịch ngược. Ví dụ sách dịch từ các ngôn ngữ của Ấn Độ ra tiếng Anh nếu hướng tới bạn đọc trong nước biết tiếng Anh thì là sách dich nội bộ, nêu sách đó được xuât khâu ra nước ngoài thì là sách dịch ngược. Nêu như căn cứ vào ngôn ngữ dịch và thời gian dịch, sách dịch được chia làm bốn loại: dịch trực tiếp, dịch gián tiếp, dịch lần đầu và dịch lại.
Sách địch trực tiếp: là sách dịch trực tiếp từ ngôn ngữ gốc. Sách dịch gián tiếp: là sách căn cứ vào một văn bản đã được chuyên dịch sang một ngôn ngữ trung gian khác. Ví dụ Kinh Thánh đầu tiên được viết ra bằng chữ của người Do Thái, sau đó được dịch sang chữ Hy Lạp, đây là bản dịch trực tiếp. Sau đó nó lại được dịch sang tiếng La Tỉnh, tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Tây Ban Nha.
Đến năm 1919 thì từ một văn bản tiếng Anh, Kinh Thánh đã được dịch sang tiếng Trung Quốc. Như vậy, Kinh Thánh đã được dịch gián tiêp nhiêu lân. Cuôỗi cùng thì văn bản gôc không còn quan trọng với người đọc nữa. Phương pháp chuyên dịch trên được sử dụng rộng rãi ở các nước.
Nó tồn tại một cách tất yếu và hợp lý trong lịch sử dịch thuật. Có ba nguyên nhân dẫn đến phải dịch gián tiếp: Một là, dịch giả không sử dụng được ngôn ngữ của bản gốc nên phải dựa vào bản đã dịch sang ngôn ngữ khác để tiến hành dịch thuật; hai là, bản gốc của tác phẩm đã bị thất lạc hoặc tạm thời chưa tìm thấy; ba là, dịch giả cho rằng bản dịch bằng thứ ngôn ngữ khác xuât sắc hơn bản gôc. Một cuốn sách dịch có ảnh hưởng và có sức sống là cuốn sách xuất hiện nhiều văn bản dịch gián tiếp. Tuỳ theo số lượng bản dịch gián tiếp nhiều hay ít mà đánh giá được phần nào giá trị của cuốn sách.