Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC ÁP DỤNG CÁC BIỆN PHÁP TƯ PHÁP ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI Người chưa thành niên là những người còn non nớt về thể chất và tinh thần, trong khi đây là thế hệ chủ nhân tương lai của đất nước nên họ cần được quan tâm đặc biệt. Trong lứa tuổi của mình, việc phạm sai lầm của người chưa thành niên là hoàn toàn dễ hiểu và có thể coi đây là một phần của quá trình phát triển của người chưa thành niên, do đó, việc đấu tranh phòng, chống tội phạm ở người chưa thành niên cũng cần căn cứ trên cơ sở đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên. Vì vậy, Bộ luật Hình sự năm 1999 đã dành hẳn một chương riêng quy định trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội (Chương X), trong đó quy định nguyên tắc xử lý đối với người chưa thành niên, các biện pháp tư pháp và hình phạt áp dụng với người chưa thành niên phạm tội. Tuy nhiên, những biện pháp tư pháp quy định tại Điều 70 chỉ là những biện pháp ưu tiên áp dụng.
Ngoài ra, việc xử lý người chưa thành niên còn có thể tuân theo các quy định chung về biện pháp tư pháp được quy định trong Bộ luật Hình sự. Để tìm hiểu được các quy định này của pháp luật, trước tiên cần có sự thống nhất về khái niệm người chưa thành niên phạm tội cũng như các đặc điểm chung nhất về tâm lý của người chưa thành niên nói chung và người chưa thành niên phạm tội nói riêng. Đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên phạm tội và nguyên tắc xử lý người chưa thành niên phạm tội Ở mỗi quốc gia khác nhau, độ tuổi để xác định người chưa thành niên lại khác nhau. Tại Việt Nam, từ những năm 1950 đã quy định người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi.
Trong luật hình sự, thì người chưa thành 8 z niên phạm tội được hiểu là: "Người chưa thành niên phạm tội là người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi, có năng lực trách nhiệm hình sự chưa đầy đủ do sự hạn chế bởi các đặc điểm về tâm, sinh lý và đã có lỗi (cố ý hoặc vô ý) trong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị luật hình sự cấm" [6]. Cùng với độ tuổi trên, thì người chưa thành niên có những đặc điểm tâm lý riêng, chính những đặc điểm tâm lý này đã cũng là một trong những nguyên nhân ảnh hưởng tới quá trình phạm tội của các em. Đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên thể hiện ở những điểm chính như sau: Về trạng thái xúc cảm, người chưa thành niên đang trong quá trình phát triển cả về sinh lý lẫn tâm lý, ý thức. Quá trình này diễn ra đã dẫn đến tình trạng mất cân bằng tạm thời trong cảm xúc của người chưa thành niên.
Trong giai đoạn này, người chưa thành niên có cảm giác mệt mỏi, chóng mặt, nhức đầu, sức làm việc suy giảm, dễ bị kích động, dễ nổi nóng… Đồng thời, cùng với sự thay đổi của tuyến nội tiết nên dẫn đến sự mất cân bằng trong hoạt động của hệ thần kinh trung ương, dễ đưa họ tới những cơn xúc động mạnh, những phản ứng nóng nảy vô cớ. Do đó, nhiều trường hợp các em đã không làm chủ được bản thân, không kiềm chế được xúc động mạnh, dễ bị lôi kéo, kích động, dễ nổi nóng, gây gổ, đó cũng là nguyên nhân dẫn tới việc các em có những hành vi lệch chuẩn. Sự tồn tại của hành vi lệch chuẩn cũng chính là một trong những tồn tại tất yếu của các em trong quá trình hoàn thiện nhân cách và nhận thức. Vì vậy, trong chính sách xử lý hình sự đối với các em cần quan tâm tới đặc điểm này.
Về nhu cầu độc lập, với những phát triển mạnh mẽ về thể chất và sự hoàn thiện cơ bản của các chức năng sinh lý khiến cho người chưa thành niên có ấn tượng rằng mình đã trưởng thành. Do đó, đặc điểm tâm lý nổi bật của giai đoạn này là sự biểu hiện nhu cầu độc lập. Người chưa thành niên có mong muốn tự khẳng định mình, tự hành động, đưa ra quyết định. Đây là sự phát triển tất yếu và rất cần thiết của các em ở lứa tuổi chưa thành niên.
Các 9 z em có tâm lý khẳng định mình, tự hành động sẽ giúp các em sớm trưởng thành và có tính độc lập trong tương lại. Tuy nhiên, nhu cầu độc lập cũng có mặt tiêu cực của nó. Đó là việc các em biểu hiện ra ngoài dưới dạng các hành vi ngang bướng, dễ tự ái, hành động bột phát, mang tính phiêu lưu, mạo hiểm, côn đồ. Về nhận thức pháp luật, giai đoạn này, người chưa thành niên có sự phát triển về nhận thức còn hạn chế, trong đó có nhận thức về pháp luật.
Người chưa thành niên chưa có kinh nghiệm sống cũng như ý thức pháp luật. Việc các em không có ý thức pháp luật đúng đắn thì xu hướng dẫn tới các hành vi lệch chuẩn của các em rất lớn. Về nhu cầu khám phá cái mới là một trong những nhu cầu của người chưa thành niên phạm tội. Các em muốn khám phá thế giới tự nhiên, khám phá cuộc sống xã hội xung quanh mình.
Tuy nhiên, cùng với việc học hỏi, khám phá những kiến thức, kinh nghiệm sống thì trong điều kiện hiện nay, khi phương tiện thông tin đại chúng đang phát triển mạnh mẽ thì các em cũng dễ tiếp xúc các thói quen xấu, các văn hóa phẩm, các trò chơi thiếu lành mạnh. Đây chính là một trong những nguyên nhân dẫn tới hành vi phạm tội của các em. Xuất phát từ những đặc điểm tâm lý trên nên việc xử lý người chưa thành niên phạm tội phải tuân theo những quy định riêng với nguyên tắc riêng. Các nguyên tắc này chính là cơ sở cho việc áp dụng các quy định của pháp luật hình sự liên quan đến người chưa thành niên phạm tội nói chung và việc áp dụng các biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội nói riêng.
Nguyên tắc xử lý về hình sự đối với người chưa thành niên là tổng hợp các quy phạm của pháp luật hình sự thực định thể hiện tính nhân đạo của chính sách hình sự của Nhà nước để giải quyết 10 z vấn đề trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên phạm tội theo hướng giảm nhẹ hơn so với mức độ trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên [6]. Việc xử lý người chưa thành niên phạm tội được tuân theo các nguyên tắc sau: Nguyên tắc thứ nhất, việc xử lý người chưa thành niên phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội. Đây là nguyên tắc bao trùm, mang tính chỉ đạo của Đảng và Nhà nước trong việc xử lý người chưa thành niên phạm tội. Mục đích của việc xử lý là giúp cho họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội.
Đây cũng là quan điểm xử lý chung của Đảng và Nhà nước ta đối với mọi chủ thể tội phạm, tuy nhiên, đối với người chưa thành niên phạm tội thì quan điểm này càng được nhấn mạnh vì những đặc điểm đã phân tích ở trên của người chưa thành niên. Nguyên tắc này đòi hỏi tất cả các cán bộ khi tham gia vào quá trình xử lý người chưa thành niên phạm tội cũng phải đứng trên quan điểm vì lợi ích tốt nhất đối với người chưa thành niên, vì sự phát triển lành mạnh của các em. Nguyên tắc này hoàn toàn phù hợp với các quy định của Liên hợp quốc về Quyền trẻ em, Quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu về tư pháp người chưa thành niên. Nguyên tắc thứ hai, người chưa thành niên có thể được miễn trách nhiệm hình sự, nếu người đó phạm tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng, gây hại không lớn, có nhiều tình tiết giảm nhẹ và được gia đình hoặc cơ quan, tổ chức nhận giám sát, giáo dục.
Nguyên tắc này cũng thể hiện quan điểm nhân đạo của Đảng và Nhà nước ta. Với người chưa thành niên do chưa phát triển đầy đủ về thể chất và tinh thần nên ngoài những điều kiện chung để có thể xem xét, miễn trách 11 z nhiệm hình sự, trong trường hợp phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng nhưng gây hại không lớn, có nhiều tình tiết giảm nhẹ (tức là có hai tình tiết giảm nhẹ trở lên) và được gia đình hoặc cơ quan, tổ chức nhận giám sát, giáo dục thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự. Quy định này đã mở rộng điều kiện để người phạm tội có cơ hội sửa chữa những lỗi lầm của mình ngay trong cộng đồng mà không cần cách ly họ. Điều này có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc giáo dục người chưa thành niên phạm tội.
Đồng thời, việc quy định nguyên tắc cũng xuất phát từ chính lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên. Nguyên tắc này được áp dụng trong thực tiễn sẽ hạn chế việc cách ly người chưa thành niên khỏi cộng đồng, gia đình. Điều này sẽ mang lại tính phục hồi cao, giúp người chưa thành phạm tội tránh được những mặc cảm tâm lý, có cơ hội sửa chữa trong chính cộng đồng và sớm hòa nhập xã hội. Nguyên tắc thứ ba, việc truy cứu trách nhiệm hình sự người chưa thành niên phạm tội và áp dụng hình phạt đối với họ được thực hiện chỉ trong trường hợp cần thiết và phải căn cứ vào tính chất của hành vi phạm tội, vào những đặc điểm về nhân thân và yêu cầu của việc phòng ngừa tội phạm.
Việc xử lý người chưa thành niên xuất phát từ tinh thần lấy giáo dục, phòng ngừa là chính nên việc truy cứu trách nhiệm hình sự và áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên chỉ thực hiện trong trường hợp thật cần thiết và phải căn cứ vào tính chất của hành vi phạm tội, căn cứ mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội, nhân thân của người chưa thành niên (người chưa thành niên có nhân thân tốt hay đã từng có tiền án, tiền sự) và yêu cầu của việc phòng ngừa tội phạm (việc xử lý người chưa thành niên có ý nghĩa như thế nào trong việc phòng ngừa chung, trong việc ngăn ngừa người chưa thành niên tiếp tục việc phạm tội). Việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội dựa trên những yếu tố này có một ý nghĩa quan trọng, giúp cho việc xử lý tội phạm được đúng đắn và đảm bảo mục đích phòng ngừa, giáo dục của việc áp dụng các chế tài hình sự.