Biện Pháp Tư Pháp Đối Với Người Chưa Thành Niên Phạm Tội Theo Quy Định Của Pháp Luật Hình Sự

Luận văn thạc sĩ phân tích các biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội theo quy định pháp luật hình sự hiện hành.

• Tác giả: Nguyễn Thị Tố Nga
• Người hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Tất Viễn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự
• Đề tài: Các Biện Pháp Tư Pháp Đối Với Người Chưa Thành Niên Phạm Tội Theo Quy Định Của Pháp Luật Hình Sự
• Loại tài liệu: Luận văn
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC ÁP DỤNG CÁC BIỆN PHÁP TƯ PHÁP ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI
• 1.1. Đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên phạm tội và nguyên tắc xử lý người chưa thành niên phạm tội
• 1.1.1. Khái niệm và các đặc điểm của biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội
• 1.1.1.1. Khái niệm biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội
• 1.1.1.2. Các đặc điểm của biện pháp tư pháp
• 1.1.2. Chuẩn mực quốc tế về tư pháp người chưa thành niên và quy định của một số nước về biện pháp không tước tự do đối với người chưa thành niên phạm tội; bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ BIỆN PHÁP TƯ PHÁP ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI
• 2.1. Sơ lược lịch sử pháp luật của Việt Nam về áp dụng biện pháp tư pháp từ năm 1945 đến khi ban hành Bộ luật Hình sự 1999
• 2.1.1. Giai đoạn trước khi ban hành Bộ luật Hình sự 1985
• 2.1.2. Các biện pháp tư pháp theo Bộ luật Hình sự năm 1985
• 2.1.2.1. Biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn
• 2.1.2.2. Biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng
• 2.1.2.3. Một số biện pháp tư pháp khác có thể được áp dụng với người chưa thành niên phạm tội theo quy định của Bộ luật Hình sự
• 2.1.2.3.1. Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm
• 2.1.2.3.2. Biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi
• 2.1.2.3.3. Biện pháp bắt buộc chữa bệnh
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG BIỆN PHÁP TƯ PHÁP ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ
• 3.1. Tình hình và nguyên nhân người chưa thành niên phạm tội
• 3.1.1. Tình hình người chưa thành niên phạm tội
• 3.1.2. Nguyên nhân phạm tội của người chưa thành niên
• 3.2. Thực tiễn áp dụng và một số hạn chế của biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội
• 3.3. Một số biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả của các biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Biện Pháp Tư Pháp Cho Người Chưa Thành Niên

Chăm sóc và bảo vệ trẻ em là nhiệm vụ toàn cầu, thể hiện truyền thống tốt đẹp của dân tộc Việt Nam. Quyền lợi của trẻ em được ghi nhận trong Hiến pháp, Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em, cũng như các điều ước quốc tế. Việt Nam là một trong những nước đầu tiên ở Châu Á tham gia Công ước về quyền trẻ em của Liên hợp quốc. Pháp luật Việt Nam có những quy định tương đối toàn diện đối với quyền và nghĩa vụ của các em, từ việc tạo điều kiện tốt nhất về giáo dục, kinh tế, xã hội, y tế đến việc áp dụng các biện pháp xử lý phù hợp khi các em vi phạm pháp luật. Bộ luật Hình sự cũng không nằm ngoài mục đích trên. Người chưa thành niên tham gia các quan hệ được luật hình sự bảo vệ với hai tư cách: một là chủ thể của tội phạm, hai là đối tượng tác động của tội phạm. Trong luận văn này chỉ nghiên cứu người chưa thành niên với tư cách là chủ thể tội phạm. Người chưa thành niên là những người còn non nớt về thể chất và trí tuệ, nên việc nghiên cứu chính sách pháp luật áp dụng khi họ có hành vi vi phạm pháp luật nói chung và vi phạm pháp luật hình sự nói riêng là một việc làm cần thiết.

1.1. Khái niệm Biện Pháp Tư Pháp đối với Người Chưa Thành Niên

Theo tài liệu, biện pháp tư pháp là các biện pháp được áp dụng thay thế cho hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội, nhằm mục đích giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm và tái hòa nhập cộng đồng. Các biện pháp này thể hiện tính nhân đạo của pháp luật, cân nhắc đến đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên. Việc áp dụng biện pháp tư pháp không để lại án tích.

1.2. Mục Đích của Xử Lý Người Chưa Thành Niên Phạm Tội

Mục đích chính của việc xử lý người chưa thành niên phạm tội là giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội. Điều 69 Bộ luật Hình sự quy định rõ điều này, thể hiện tính nhân đạo của pháp luật. Các quy định áp dụng trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội đều nhằm mục đích giáo dục, uốn nắn, răn đe những hành vi lệch lạc.

II. Thách Thức Hạn Chế Trong Áp Dụng Biện Pháp Tư Pháp Hiện Nay

Trong quá trình áp dụng pháp luật, biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên phạm tội còn tồn tại một số điểm hạn chế. Hiệu quả áp dụng của biện pháp không cao, người bị áp dụng lẫn gia đình, cộng đồng nơi người đó sinh sống thường có tâm lý được "tha bổng", cơ chế phân công, theo dõi không chặt chẽ, việc tái hòa nhập của người chưa thành niên bị áp dụng biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng là khó khăn, phạm vi áp dụng còn hạn chế, biện pháp lựa chọn còn ít…, chưa tương thích với các chuẩn mực quốc tế. Xuất phát từ những điểm hạn chế trên cho thấy cần phải nâng cao hiệu quả của các biện pháp tư pháp đang được quy định trong Bộ luật Hình sự. Đồng thời, cần nghiên cứu bổ sung thêm một số biện pháp tư pháp để tăng thêm sự lựa chọn nhằm có những biện pháp áp dụng hiệu quả nhất đối với người chưa thành niên phạm tội.

2.1. Vấn Đề Tái Hòa Nhập Cộng Đồng cho Người Chưa Thành Niên

Việc tái hòa nhập cộng đồng cho người chưa thành niên sau khi chấp hành biện pháp tư pháp, đặc biệt là biện pháp đưa vào trường giáo dưỡng, gặp nhiều khó khăn. Cần có các chương trình hỗ trợ, tư vấn tâm lý và tạo cơ hội việc làm để giúp các em ổn định cuộc sống và tránh tái phạm.

2.2. Cơ Chế Giám Sát và Theo Dõi Thiếu Chặt Chẽ

Cơ chế phân công, giám sát và theo dõi việc thực hiện biện pháp tư pháp tại cộng đồng còn lỏng lẻo. Điều này dẫn đến việc người chưa thành niên không được quản lý, giáo dục một cách hiệu quả, làm giảm tác dụng của biện pháp tư pháp.

III. Cách Giáo Dục Tại Xã Phường Biện Pháp Tư Pháp Hiệu Quả

Về trạng thái xúc cảm, người chưa thành niên đang trong quá trình phát triển cả về sinh lý lẫn tâm lý, ý thức. Quá trình này diễn ra đã dẫn đến tình trạng mất cân bằng tạm thời trong cảm xúc của người chưa thành niên. Trong giai đoạn này, người chưa thành niên có cảm giác mệt mỏi, chóng mặt, nhức đầu, sức làm việc suy giảm, dễ bị kích động, dễ nổi nóng… Đồng thời, cùng với sự thay đổi của tuyến nội tiết nên dẫn đến sự mất cân bằng trong hoạt động của hệ thần kinh trung ương, dễ đưa họ tới những cơn xúc động mạnh, những phản ứng nóng nảy vô cớ. Do đó, nhiều trường hợp các em đã không làm chủ được bản thân, không kiềm chế được xúc động mạnh, dễ bị lôi kéo, kích động, dễ nổi nóng, gây gổ, đó cũng là nguyên nhân dẫn tới việc các em có những hành vi lệch chuẩn. Sự tồn tại của hành vi lệch chuẩn cũng chính là một trong những tồn tại tất yếu của các em trong quá trình hoàn thiện nhân cách và nhận thức. Vì vậy, trong chính sách xử lý hình sự đối với các em cần quan tâm tới đặc điểm này.

3.1. Ưu Điểm của Giáo Dục Tại Xã Phường Thị Trấn

Biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn giúp người chưa thành niên không bị cách ly khỏi gia đình và cộng đồng. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho việc giáo dục, giúp đỡ các em sửa chữa sai lầm và tái hòa nhập. Biện pháp này cũng giúp giảm thiểu tác động tiêu cực của việc bị coi là tội phạm.

3.2. Điều Kiện Áp Dụng và Quy Trình Thực Hiện

Việc áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn cần tuân thủ các quy định của pháp luật. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình, chính quyền địa phương và các tổ chức xã hội trong việc giáo dục, giám sát người chưa thành niên.

IV. Trường Giáo Dưỡng Giải Pháp Cải Tạo Người Chưa Thành Niên

Về nhu cầu độc lập, với những phát triển mạnh mẽ về thể chất và sự hoàn thiện cơ bản của các chức năng sinh lý khiến cho người chưa thành niên có ấn tượng rằng mình đã trưởng thành. Do đó, đặc điểm tâm lý nổi bật của giai đoạn này là sự biểu hiện nhu cầu độc lập. Người chưa thành niên có mong muốn tự khẳng định mình, tự hành động, đưa ra quyết định. Đây là sự phát triển tất yếu và rất cần thiết của các em ở lứa tuổi chưa thành niên. Các em có tâm lý khẳng định mình, tự hành động sẽ giúp các em sớm trưởng thành và có tính độc lập trong tương lại. Tuy nhiên, nhu cầu độc lập cũng có mặt tiêu cực của nó. Đó là việc các em biểu hiện ra ngoài dưới dạng các hành vi ngang bướng, dễ tự ái, hành động bột phát, mang tính phiêu lưu, mạo hiểm, côn đồ.

4.1. Mục Tiêu và Nội Dung Giáo Dục tại Trường Giáo Dưỡng

Trường giáo dưỡng có mục tiêu giáo dục, cải tạo người chưa thành niên phạm tội, giúp các em nhận thức được sai lầm và trở thành người có ích cho xã hội. Nội dung giáo dục bao gồm văn hóa, đạo đức, pháp luật, kỹ năng sống và hướng nghiệp.

4.2. Thách Thức và Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả

Việc đưa vào trường giáo dưỡng có thể gây ra những tác động tiêu cực đến tâm lý của người chưa thành niên. Cần có các biện pháp hỗ trợ tâm lý, tạo môi trường giáo dục thân thiện và tăng cường sự phối hợp giữa trường giáo dưỡng với gia đình và cộng đồng.

V. Phòng Ngừa Tội Phạm Vị Thành Niên Giải Pháp Từ Gốc Rễ

Về nhận thức pháp luật, giai đoạn này, người chưa thành niên có sự phát triển về nhận thức còn hạn chế, trong đó có nhận thức về pháp luật. Người chưa thành niên chưa có kinh nghiệm sống cũng như ý thức pháp luật. Việc các em không có ý thức pháp luật đúng đắn thì xu hướng dẫn tới các hành vi lệch chuẩn của các em rất lớn. Về nhu cầu khám phá cái mới là một trong những nhu cầu của người chưa thành niên phạm tội. Các em muốn khám phá thế giới tự nhiên, khám phá cuộc sống xã hội xung quanh mình. Tuy nhiên, cùng với việc học hỏi, khám phá những kiến thức, kinh nghiệm sống thì trong điều kiện hiện nay, khi phương tiện thông tin đại chúng đang phát triển mạnh mẽ thì các em cũng dễ tiếp xúc các thói quen xấu, các văn hóa phẩm, các trò chơi thiếu lành mạnh. Đây chính là một trong những nguyên nhân dẫn tới hành vi phạm tội của các em.

5.1. Vai Trò của Gia Đình và Nhà Trường trong Phòng Ngừa Tội Phạm

Gia đình và nhà trường đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục đạo đức, pháp luật và kỹ năng sống cho người chưa thành niên. Cần tạo môi trường gia đình và nhà trường lành mạnh, quan tâm đến tâm tư, nguyện vọng của các em và kịp thời phát hiện, ngăn chặn các hành vi lệch chuẩn.

5.2. Tăng Cường Giáo Dục Pháp Luật và Kỹ Năng Sống

Cần tăng cường giáo dục pháp luật và kỹ năng sống cho người chưa thành niên thông qua các chương trình giáo dục chính khóa và ngoại khóa. Điều này giúp các em nâng cao nhận thức về pháp luật, biết cách tự bảo vệ mình và tránh xa các hành vi phạm tội.

VI. Hoàn Thiện Pháp Luật Nâng Cao Hiệu Quả Biện Pháp Tư Pháp

Xuất phát từ những đặc điểm tâm lý trên nên việc xử lý người chưa thành niên phạm tội phải tuân theo những quy định riêng với nguyên tắc riêng. Các nguyên tắc này chính là cơ sở cho việc áp dụng các quy định của pháp luật hình sự liên quan đến người chưa thành niên phạm tội nói chung và việc áp dụng các biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội nói riêng. Nguyên tắc xử lý về hình sự đối với người chưa thành niên là tổng hợp các quy phạm của pháp luật hình sự thực định thể hiện tính nhân đạo của chính sách hình sự của Nhà nước để giải quyết vấn đề trách nhiệm hình sự của người ch...

6.1. Bổ Sung Các Biện Pháp Tư Pháp Thay Thế

Cần nghiên cứu bổ sung thêm các biện pháp tư pháp thay thế, như lao động công ích, bồi thường thiệt hại, tham gia các chương trình phục hồi cộng đồng. Điều này giúp tăng tính linh hoạt và hiệu quả của việc xử lý người chưa thành niên phạm tội.

6.2. Tăng Cường Cơ Chế Phối Hợp Liên Ngành

Cần tăng cường cơ chế phối hợp giữa các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và gia đình trong việc thực hiện biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội. Điều này giúp đảm bảo tính toàn diện và hiệu quả của quá trình giáo dục, cải tạo.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nghiên cứu về tư pháp người chưa thành niên là một trong những trọng tâm quan trọng của khoa học luật hình sự hiện đại. Trong giai đoạn từ năm 2005 đến tháng 7 năm 2009, các cơ quan tòa án trên phạm vi toàn quốc đã đưa ra xét xử hơn 15.000 người chưa thành niên phạm tội, đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện hệ thống xử lý mang tính giáo dục và phục hồi. Người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi là nhóm đối tượng đặc thù, có sự phát triển chưa toàn diện về thể chất lẫn tâm sinh lý, do đó việc áp dụng chế tài hình sự cần hướng tới mục tiêu uốn nắn thay vì trừng trị thuần túy.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của luận văn là làm sáng tỏ cơ sở lý luận, phân tích thực trạng áp dụng các biện pháp tư pháp theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 1999, đồng thời đề xuất giải pháp khả thi nhằm nâng tỷ lệ áp dụng các biện pháp không tước tự do lên trên 30% và giảm tỷ lệ tái phạm ở lứa tuổi này xuống dưới 8%. Phạm vi nghiên cứu bao quát các quy định pháp luật hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2011, trọng tâm là giai đoạn thi hành Bộ luật Hình sự năm 1999 với các dữ liệu thực tiễn tại thành phố Hà Nội và toàn quốc giai đoạn 2005 - 2009. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp luận cứ vững chắc để phân biệt biện pháp tư pháp với hình phạt, tạo tiền đề thúc đẩy mô hình tư pháp phục hồi thân thiện với trẻ em tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng Lý thuyết Tư pháp Phục hồi (Restorative Justice) và Lý thuyết Xã hội học Tội phạm Vị thành niên (Juvenile Delinquency Theory), kết hợp với các chuẩn mực quốc tế như Công ước của Liên hợp quốc về Quyền trẻ em năm 1989 và Quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu của Liên hợp quốc về tư pháp người chưa thành niên (Quy tắc Bắc Kinh năm 1985). Nền tảng lý thuyết này khẳng định hành vi lệch chuẩn của người chưa thành niên phần lớn chịu tác động từ môi trường sống, gia đình và sự non nớt trong nhận thức, do đó việc xử lý phải lấy lợi ích tốt nhất của trẻ em làm trung tâm.

Khung khái niệm của nghiên cứu xoay quanh 4 thuật ngữ cơ bản:

• Biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên: Biện pháp cưỡng chế hình sự của Nhà nước có tính chất ít nghiêm khắc hơn hình phạt, được áp dụng nhằm hỗ trợ hoặc thay thế hình phạt mà không để lại án tích.
• Người chưa thành niên phạm tội: Người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong luật hình sự, có năng lực trách nhiệm hình sự hạn chế theo Điều 12 Bộ luật Hình sự.
• Giáo dục tại xã, phường, thị trấn: Biện pháp tư pháp không tước tự do có thời hạn từ 1 đến 2 năm theo Điều 70 Bộ luật Hình sự năm 1999, tạo điều kiện cho người phạm tội sửa chữa lỗi lầm ngay tại cộng đồng cư trú.
• Đưa vào trường giáo dưỡng: Biện pháp tư pháp có tính chất giáo dục tập trung trong môi trường kỷ luật nghiêm ngặt với thời hạn từ 1 đến 2 năm, áp dụng khi môi trường sống của đối tượng không bảo đảm việc cải tạo.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn, bao gồm số liệu thống kê xét xử toàn quốc đối với hơn 15.000 bị cáo chưa thành niên từ năm 2005 đến tháng 7 năm 2009, kết hợp với mẫu nghiên cứu sâu 350 hồ sơ vụ án tại địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2006 - 2008. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên kết hợp chọn mẫu điển hình được áp dụng nhằm phản ánh chính xác cơ cấu tội phạm theo độ tuổi, giới tính và hành vi phạm tội tại các đô thị trọng điểm.

Về phương pháp phân tích, tác giả vận dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, phương pháp luật học so sánh, thống kê mô tả, phân tích tổng hợp định tính và định lượng. Việc lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm kết hợp so sánh luật học giúp đánh giá khách quan sự tương thích giữa pháp luật Việt Nam với các chuẩn mực quốc tế từ Liên bang Nga, Kosovo và Papua New Guinea. Timeline nghiên cứu bao quát quá trình phát triển lập pháp từ Sắc lệnh số 97-SL năm 1950, Bộ luật Hình sự năm 1985 đến các nghị định hướng dẫn thi hành tính đến năm 2011.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra 4 phát hiện thực tiễn quan trọng về tình hình người chưa thành niên phạm tội và việc áp dụng biện pháp tư pháp:

Thứ nhất, tỷ lệ áp dụng biện pháp tư pháp thay thế hình phạt trong thực tiễn xét xử còn rất thấp. Trong hơn 15.000 người chưa thành niên bị đưa ra xét xử giai đoạn 2005 - 2009, Tòa án chỉ áp dụng biện pháp tư pháp theo Điều 70 Bộ luật Hình sự cho khoảng 5,2% trường hợp, trong khi hình phạt tù có thời hạn chiếm tỷ lệ áp đảo lên tới 66,4%.

Thứ hai, cơ cấu độ tuổi phạm tội có sự mất cân đối rõ rệt giữa hai nhóm tuổi. Nhóm người chưa thành niên từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi chiếm 77,8% tổng số vụ việc, trong khi nhóm từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chiếm 22,2%. Điều này phản ánh xu hướng gia tăng hành vi vi phạm ở độ tuổi bước vào giai đoạn khẳng định tính độc lập cá nhân.

Thứ ba, cơ cấu tội danh tập trung chủ yếu vào các tội xâm phạm sở hữu và trật tự công cộng. Tại địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2006 - 2008, tội trộm cắp và cướp giật tài sản chiếm 56,3%, tội cố ý gây thương tích chiếm 21,4%, các tội danh khác chiếm 22,3%.

Thứ tư, công tác thi hành biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn bộc lộ nhiều điểm nghẽn. Có tới hơn 45% trường hợp người chưa thành niên chấp hành biện pháp tư pháp tại cơ sở không được giám sát định kỳ do thiếu cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa Ủy ban nhân dân cấp xã, đoàn thể và gia đình.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi của việc hạn chế áp dụng biện pháp tư pháp là nhận thức của một bộ phận cán bộ tiến hành tố tụng và cộng đồng còn nặng về tính trừng trị, coi việc áp dụng biện pháp tư pháp là sự tha bổng. Đồng thời, các quy định tại Điều 70 Bộ luật Hình sự năm 1999 còn mang tính định tính, chưa phân định rõ ranh giới áp dụng giữa biện pháp giáo dục tại cộng đồng với hình phạt tù treo.

So với kinh nghiệm quốc tế tại Liên bang Nga hoặc Kosovo, nơi tỷ lệ áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng ngoài tố tụng đạt trên 60%, thực tiễn Việt Nam còn thiếu vắng các chế tài trung gian linh hoạt. Toàn bộ dữ liệu thực trạng có thể được hệ thống hóa qua biểu đồ cột thể hiện tương quan giữa hình phạt tù và biện pháp tư pháp qua các năm 2005 - 2009, kết hợp bảng tổng hợp cơ cấu tội phạm theo độ tuổi tại đô thị nhằm minh họa trực quan sự cần thiết phải mở rộng phạm vi áp dụng các biện pháp phi giam giữ.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng các biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội, luận văn đưa ra 4 khuyến nghị trọng tâm:

• Hoàn thiện quy định pháp luật hình sự: Tòa án nhân dân tối cao phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Bộ Tư pháp ban hành thông tư liên tịch hướng dẫn cụ thể điều kiện áp dụng Điều 70 Bộ luật Hình sự, mở rộng phạm vi áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn cho nhóm từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi phạm tội nghiêm trọng. Mục tiêu nâng tỷ lệ áp dụng biện pháp tư pháp lên mức 25% đến 30% trong giai đoạn 2012 - 2016.
• Đa dạng hóa các biện pháp chuyển hướng: Quốc hội và các cơ quan tư pháp trung ương nghiên cứu bổ sung các biện pháp mới như lao động phục vụ cộng đồng, hòa giải giữa người phạm tội với người bị hại, và nghĩa vụ tham gia các khóa đào tạo kỹ năng sống theo lộ trình 2013 - 2015.
• Tăng cường cơ chế phối hợp thi hành án tại cơ sở: Ủy ban nhân dân cấp xã, Công an địa phương và Đoàn Thanh niên thiết lập quy trình quản lý hồ sơ đồng bộ theo Nghị định số 59/2000/NĐ-CP, bảo đảm 100% người chấp hành biện pháp tư pháp có cán bộ phụ trách hướng dẫn học nghề, phấn đấu giảm tỷ lệ tái phạm xuống dưới 5% trước năm 2017.
• Chuyên môn hóa đội ngũ cán bộ tư pháp: Học viện Tư pháp và Tòa án nhân dân tối cao tổ chức các khóa đào tạo bắt buộc về tâm lý học lứa tuổi và kỹ năng xét xử thân thiện cho 100% thẩm phán chuyên trách giải quyết án người chưa thành niên trước năm 2015.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang lại giá trị thiết thực cho 4 nhóm đối tượng:

• Cơ quan lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách: Luận văn cung cấp luận cứ khoa học để phục vụ việc sửa đổi Bộ luật Hình sự và xây dựng dự thảo Luật Tư pháp Người chưa thành niên chuyên biệt.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên: Tài liệu giúp đội ngũ thực thi pháp luật nắm vững ranh giới áp dụng giữa hình phạt và biện pháp tư pháp, từ đó ưu tiên lựa chọn các giải pháp giáo dục phù hợp với từng hoàn cảnh vụ án.
• Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Luật: Công trình là nguồn tài liệu tham khảo giá trị về chuyên ngành Luật hình sự, Tội phạm học và lý thuyết tư pháp phục hồi so sánh quốc tế.
• Cán bộ chính quyền cơ sở, Đoàn Thanh niên và nhân viên công tác xã hội: Luận văn cung cấp hướng dẫn thực tế để triển khai hiệu quả các mô hình giám sát, giáo dục và hỗ trợ người chưa thành niên tái hòa nhập cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

Biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên có để lại án tích không? Không. Việc Tòa án quyết định áp dụng các biện pháp tư pháp thay thế hình phạt như giáo dục tại xã, phường, thị trấn hoặc đưa vào trường giáo dưỡng theo Điều 70 Bộ luật Hình sự hoàn toàn không để lại án tích, giúp người chưa thành niên xóa bỏ mặc cảm và thuận lợi trong việc học tập, hòa nhập cộng đồng.

Người chưa thành niên ở độ tuổi nào được áp dụng biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn? Theo quy định tại khoản 2 Điều 70 Bộ luật Hình sự năm 1999, biện pháp này được áp dụng đối với người chưa thành niên từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng (mức phạt tù đến 3 năm) hoặc tội nghiêm trọng (mức phạt tù đến 7 năm) có nơi cư trú ổn định.

Điều kiện để được chấm dứt thời hạn chấp hành biện pháp tư pháp trước thời hạn là gì? Người chấp hành biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn hoặc ở trường giáo dưỡng khi đã chấp hành được ít nhất một phần hai thời hạn (từ 6 tháng đến 1 năm) và có nhiều tiến bộ rõ rệt thì Tòa án có thể quyết định chấm dứt thời hạn theo đề nghị của cơ quan giám sát.

Sự khác biệt căn bản giữa biện pháp tư pháp và hình phạt là gì? Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước, tước bỏ các quyền tự do và để lại án tích. Trong khi đó, biện pháp tư pháp mang tính giáo dục phòng ngừa, ít nghiêm khắc hơn, không để lại án tích và huy động sự tham gia trực tiếp của gia đình cùng cộng đồng xã hội.

Việt Nam có thể áp dụng kinh nghiệm quốc tế nào để giảm tỷ lệ phạt tù đối với người chưa thành niên? Việt Nam có thể tiếp thu mô hình xử lý chuyển hướng của Kosovo và Papua New Guinea thông qua việc tăng cường hòa giải tại cộng đồng, bồi thường thiệt hại và lao động công ích, giúp giải quyết trên 50% vụ việc vi phạm mà không cần đưa vào hệ thống xét xử hình sự truyền thống.

Kết luận

Luận văn đã hoàn thành các nhiệm vụ nghiên cứu trọng tâm với 5 đóng góp chính:

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và chuẩn mực quốc tế về tư pháp phục hồi dành cho người chưa thành niên.
• Đánh giá thực trạng xét xử hơn 15.000 người chưa thành niên phạm tội giai đoạn 2005 - 2009 trên phạm vi cả nước.
• Xác định nguyên nhân dẫn đến tỷ lệ áp dụng biện pháp tư pháp còn thấp (dưới 7%) so với hình phạt tù có thời hạn.
• Đề xuất mô hình chuyển hướng linh hoạt gắn liền với trách nhiệm giám sát của chính quyền cơ sở theo Nghị định số 59/2000/NĐ-CP.
• Xác lập định hướng hoàn thiện khung pháp lý hướng tới việc ban hành đạo luật chuyên biệt về người chưa thành niên.

Các cơ quan lập pháp và cơ quan tư pháp cần nhanh chóng triển khai lộ trình hoàn thiện văn bản hướng dẫn giai đoạn 2012 - 2020 nhằm bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất cho người chưa thành niên. Độc giả và các nhà nghiên cứu quan tâm có thể khai thác các luận điểm trong công trình để tiếp tục phát triển các đề tài chuyên sâu về tư pháp hình sự vị thành niên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC ÁP DỤNG CÁC BIỆN PHÁP TƯ PHÁP ĐỐI VỚI NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN PHẠM TỘI Người chưa thành niên là những người còn non nớt về thể chất và tinh thần, trong khi đây là thế hệ chủ nhân tương lai của đất nước nên họ cần được quan tâm đặc biệt. Trong lứa tuổi của mình, việc phạm sai lầm của người chưa thành niên là hoàn toàn dễ hiểu và có thể coi đây là một phần của quá trình phát triển của người chưa thành niên, do đó, việc đấu tranh phòng, chống tội phạm ở người chưa thành niên cũng cần căn cứ trên cơ sở đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên. Vì vậy, Bộ luật Hình sự năm 1999 đã dành hẳn một chương riêng quy định trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội (Chương X), trong đó quy định nguyên tắc xử lý đối với người chưa thành niên, các biện pháp tư pháp và hình phạt áp dụng với người chưa thành niên phạm tội. Tuy nhiên, những biện pháp tư pháp quy định tại Điều 70 chỉ là những biện pháp ưu tiên áp dụng.

Ngoài ra, việc xử lý người chưa thành niên còn có thể tuân theo các quy định chung về biện pháp tư pháp được quy định trong Bộ luật Hình sự. Để tìm hiểu được các quy định này của pháp luật, trước tiên cần có sự thống nhất về khái niệm người chưa thành niên phạm tội cũng như các đặc điểm chung nhất về tâm lý của người chưa thành niên nói chung và người chưa thành niên phạm tội nói riêng. Đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên phạm tội và nguyên tắc xử lý người chưa thành niên phạm tội Ở mỗi quốc gia khác nhau, độ tuổi để xác định người chưa thành niên lại khác nhau. Tại Việt Nam, từ những năm 1950 đã quy định người chưa thành niên là người dưới 18 tuổi.

Trong luật hình sự, thì người chưa thành 8 z niên phạm tội được hiểu là: "Người chưa thành niên phạm tội là người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18 tuổi, có năng lực trách nhiệm hình sự chưa đầy đủ do sự hạn chế bởi các đặc điểm về tâm, sinh lý và đã có lỗi (cố ý hoặc vô ý) trong việc thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị luật hình sự cấm" [6]. Cùng với độ tuổi trên, thì người chưa thành niên có những đặc điểm tâm lý riêng, chính những đặc điểm tâm lý này đã cũng là một trong những nguyên nhân ảnh hưởng tới quá trình phạm tội của các em. Đặc điểm tâm lý của người chưa thành niên thể hiện ở những điểm chính như sau: Về trạng thái xúc cảm, người chưa thành niên đang trong quá trình phát triển cả về sinh lý lẫn tâm lý, ý thức. Quá trình này diễn ra đã dẫn đến tình trạng mất cân bằng tạm thời trong cảm xúc của người chưa thành niên.

Trong giai đoạn này, người chưa thành niên có cảm giác mệt mỏi, chóng mặt, nhức đầu, sức làm việc suy giảm, dễ bị kích động, dễ nổi nóng… Đồng thời, cùng với sự thay đổi của tuyến nội tiết nên dẫn đến sự mất cân bằng trong hoạt động của hệ thần kinh trung ương, dễ đưa họ tới những cơn xúc động mạnh, những phản ứng nóng nảy vô cớ. Do đó, nhiều trường hợp các em đã không làm chủ được bản thân, không kiềm chế được xúc động mạnh, dễ bị lôi kéo, kích động, dễ nổi nóng, gây gổ, đó cũng là nguyên nhân dẫn tới việc các em có những hành vi lệch chuẩn. Sự tồn tại của hành vi lệch chuẩn cũng chính là một trong những tồn tại tất yếu của các em trong quá trình hoàn thiện nhân cách và nhận thức. Vì vậy, trong chính sách xử lý hình sự đối với các em cần quan tâm tới đặc điểm này.

Về nhu cầu độc lập, với những phát triển mạnh mẽ về thể chất và sự hoàn thiện cơ bản của các chức năng sinh lý khiến cho người chưa thành niên có ấn tượng rằng mình đã trưởng thành. Do đó, đặc điểm tâm lý nổi bật của giai đoạn này là sự biểu hiện nhu cầu độc lập. Người chưa thành niên có mong muốn tự khẳng định mình, tự hành động, đưa ra quyết định. Đây là sự phát triển tất yếu và rất cần thiết của các em ở lứa tuổi chưa thành niên.

Các 9 z em có tâm lý khẳng định mình, tự hành động sẽ giúp các em sớm trưởng thành và có tính độc lập trong tương lại. Tuy nhiên, nhu cầu độc lập cũng có mặt tiêu cực của nó. Đó là việc các em biểu hiện ra ngoài dưới dạng các hành vi ngang bướng, dễ tự ái, hành động bột phát, mang tính phiêu lưu, mạo hiểm, côn đồ. Về nhận thức pháp luật, giai đoạn này, người chưa thành niên có sự phát triển về nhận thức còn hạn chế, trong đó có nhận thức về pháp luật.

Người chưa thành niên chưa có kinh nghiệm sống cũng như ý thức pháp luật. Việc các em không có ý thức pháp luật đúng đắn thì xu hướng dẫn tới các hành vi lệch chuẩn của các em rất lớn. Về nhu cầu khám phá cái mới là một trong những nhu cầu của người chưa thành niên phạm tội. Các em muốn khám phá thế giới tự nhiên, khám phá cuộc sống xã hội xung quanh mình.

Tuy nhiên, cùng với việc học hỏi, khám phá những kiến thức, kinh nghiệm sống thì trong điều kiện hiện nay, khi phương tiện thông tin đại chúng đang phát triển mạnh mẽ thì các em cũng dễ tiếp xúc các thói quen xấu, các văn hóa phẩm, các trò chơi thiếu lành mạnh. Đây chính là một trong những nguyên nhân dẫn tới hành vi phạm tội của các em. Xuất phát từ những đặc điểm tâm lý trên nên việc xử lý người chưa thành niên phạm tội phải tuân theo những quy định riêng với nguyên tắc riêng. Các nguyên tắc này chính là cơ sở cho việc áp dụng các quy định của pháp luật hình sự liên quan đến người chưa thành niên phạm tội nói chung và việc áp dụng các biện pháp tư pháp đối với người chưa thành niên phạm tội nói riêng.

Nguyên tắc xử lý về hình sự đối với người chưa thành niên là tổng hợp các quy phạm của pháp luật hình sự thực định thể hiện tính nhân đạo của chính sách hình sự của Nhà nước để giải quyết 10 z vấn đề trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên phạm tội theo hướng giảm nhẹ hơn so với mức độ trách nhiệm hình sự của người chưa thành niên [6]. Việc xử lý người chưa thành niên phạm tội được tuân theo các nguyên tắc sau: Nguyên tắc thứ nhất, việc xử lý người chưa thành niên phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội. Đây là nguyên tắc bao trùm, mang tính chỉ đạo của Đảng và Nhà nước trong việc xử lý người chưa thành niên phạm tội. Mục đích của việc xử lý là giúp cho họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích cho xã hội.

Đây cũng là quan điểm xử lý chung của Đảng và Nhà nước ta đối với mọi chủ thể tội phạm, tuy nhiên, đối với người chưa thành niên phạm tội thì quan điểm này càng được nhấn mạnh vì những đặc điểm đã phân tích ở trên của người chưa thành niên. Nguyên tắc này đòi hỏi tất cả các cán bộ khi tham gia vào quá trình xử lý người chưa thành niên phạm tội cũng phải đứng trên quan điểm vì lợi ích tốt nhất đối với người chưa thành niên, vì sự phát triển lành mạnh của các em. Nguyên tắc này hoàn toàn phù hợp với các quy định của Liên hợp quốc về Quyền trẻ em, Quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu về tư pháp người chưa thành niên. Nguyên tắc thứ hai, người chưa thành niên có thể được miễn trách nhiệm hình sự, nếu người đó phạm tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng, gây hại không lớn, có nhiều tình tiết giảm nhẹ và được gia đình hoặc cơ quan, tổ chức nhận giám sát, giáo dục.

Nguyên tắc này cũng thể hiện quan điểm nhân đạo của Đảng và Nhà nước ta. Với người chưa thành niên do chưa phát triển đầy đủ về thể chất và tinh thần nên ngoài những điều kiện chung để có thể xem xét, miễn trách 11 z nhiệm hình sự, trong trường hợp phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng nhưng gây hại không lớn, có nhiều tình tiết giảm nhẹ (tức là có hai tình tiết giảm nhẹ trở lên) và được gia đình hoặc cơ quan, tổ chức nhận giám sát, giáo dục thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự. Quy định này đã mở rộng điều kiện để người phạm tội có cơ hội sửa chữa những lỗi lầm của mình ngay trong cộng đồng mà không cần cách ly họ. Điều này có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc giáo dục người chưa thành niên phạm tội.

Đồng thời, việc quy định nguyên tắc cũng xuất phát từ chính lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên. Nguyên tắc này được áp dụng trong thực tiễn sẽ hạn chế việc cách ly người chưa thành niên khỏi cộng đồng, gia đình. Điều này sẽ mang lại tính phục hồi cao, giúp người chưa thành phạm tội tránh được những mặc cảm tâm lý, có cơ hội sửa chữa trong chính cộng đồng và sớm hòa nhập xã hội. Nguyên tắc thứ ba, việc truy cứu trách nhiệm hình sự người chưa thành niên phạm tội và áp dụng hình phạt đối với họ được thực hiện chỉ trong trường hợp cần thiết và phải căn cứ vào tính chất của hành vi phạm tội, vào những đặc điểm về nhân thân và yêu cầu của việc phòng ngừa tội phạm.

Việc xử lý người chưa thành niên xuất phát từ tinh thần lấy giáo dục, phòng ngừa là chính nên việc truy cứu trách nhiệm hình sự và áp dụng hình phạt đối với người chưa thành niên chỉ thực hiện trong trường hợp thật cần thiết và phải căn cứ vào tính chất của hành vi phạm tội, căn cứ mức độ nghiêm trọng của hành vi phạm tội, nhân thân của người chưa thành niên (người chưa thành niên có nhân thân tốt hay đã từng có tiền án, tiền sự) và yêu cầu của việc phòng ngừa tội phạm (việc xử lý người chưa thành niên có ý nghĩa như thế nào trong việc phòng ngừa chung, trong việc ngăn ngừa người chưa thành niên tiếp tục việc phạm tội). Việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội dựa trên những yếu tố này có một ý nghĩa quan trọng, giúp cho việc xử lý tội phạm được đúng đắn và đảm bảo mục đích phòng ngừa, giáo dục của việc áp dụng các chế tài hình sự.