Áp dụng biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự tại quận Thanh Khê, Đà Nẵng

• Tác giả: Trần Văn Tuấn
• Người hướng dẫn: Gs.Ts Võ Khánh Vinh
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Áp Dụng Các Biện Pháp Ngăn Chặn Theo Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự Từ Thực Tiễn Quận Thanh Khê, Thành Phố Đà Nẵng
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ QUY ĐỊNH VỀ ÁP DỤNG CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN TRONG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.1. Những vấn đề lý luận về các biện pháp ngăn chặn và áp dụng các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự
• 1.2. Lịch sử quy định về áp dụng các biện pháp ngăn chặn trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2015 VỀ CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TẠI QUẬN THANH KHÊ, THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG
• 2.1. Quy định của Bộ luật tố tụng năm 2015 về các biện pháp ngăn chặn
• 2.2. Thực trạng áp dụng các biện pháp ngăn chặn tại quận Thanh Khê, Thành phố Đà Nẵng
• 3. CHƯƠNG 3: YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM ÁP DỤNG ĐÚNG QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VỀ CÁC BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN
• 3.1. Yêu cầu đối với việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn
• 3.2. Các giải pháp đảm bảo thi hành đúng quy định của pháp luật tố tụng hình sự về các biện pháp ngăn chặn
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Toàn cảnh biện pháp ngăn chặn TTHS Vai trò và ý nghĩa

Biện pháp ngăn chặn là một chế định trung tâm trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam, đóng vai trò then chốt trong việc bảo đảm hiệu quả của quá trình giải quyết vụ án. Theo quy định tại Điều 109 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (BLTTHS), các biện pháp này được áp dụng nhằm “kịp thời ngăn chặn tội phạm hoặc khi có căn cứ chứng tỏ người bị buộc tội sẽ gây khó khăn cho việc điều tra, truy tố, xét xử hoặc sẽ tiếp tục phạm tội hoặc để đảm bảo thi hành án”. Về bản chất, đây là những biện pháp cưỡng chế của nhà nước, do cơ quan tiến hành tố tụng hoặc người có thẩm quyền áp dụng, có khả năng hạn chế tạm thời một số quyền cơ bản của công dân như quyền tự do thân thể, tự do đi lại. Tuy nhiên, mục đích của chúng không phải là trừng phạt mà là phòng ngừa, đảm bảo cho các hoạt động tố tụng diễn ra thuận lợi, không bị cản trở. Việc áp dụng các biện pháp này đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa, phải dựa trên những căn cứ pháp lý chặt chẽ để cân bằng giữa hai mục tiêu: một mặt là ngăn chặn tội phạm và mặt khác là bảo vệ quyền con người, quyền công dân đã được Hiến pháp 2013 ghi nhận. Nếu áp dụng sai, không chỉ gây oan sai cho cá nhân mà còn làm suy giảm uy tín của các cơ quan tư pháp. Do đó, việc nghiên cứu và đánh giá thực trạng áp dụng các biện pháp này, như tại quận Thanh Khê, là vô cùng cần thiết để hoàn thiện cả về lý luận và thực tiễn.

1.1. Khái niệm và đặc điểm cốt lõi của biện pháp ngăn chặn

Biện pháp ngăn chặn được định nghĩa là những biện pháp cưỡng chế do pháp luật tố tụng hình sự quy định, do cơ quan, người có thẩm quyền áp dụng đối với người bị buộc tội hoặc trong một số trường hợp là người chưa bị khởi tố. Các biện pháp này bao gồm giữ người trong trường hợp khẩn cấp, bắt, tạm giữ, tạm giam, bảo lĩnh, đặt tiền để bảo đảm, cấm đi khỏi nơi cư trú, và tạm hoãn xuất cảnh. Đặc điểm nổi bật của chúng là tính quyền lực nhà nước, buộc đối tượng phải tuân thủ. Tuy nhiên, chúng mang tính chất phòng ngừa chứ không phải trừng trị, chỉ hạn chế tạm thời một số quyền của cá nhân để phục vụ mục đích chung của tố tụng hình sự. Việc áp dụng không mang tính bắt buộc trong mọi vụ án mà mang tính tùy nghi, lựa chọn, đòi hỏi người có thẩm quyền áp dụng phải cân nhắc kỹ lưỡng dựa trên tính chất vụ việc và nhân thân của người bị buộc tội.

1.2. Mục đích đảm bảo điều tra truy tố xét xử và thi hành án

Mục đích chính của việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn là đảm bảo điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự được tiến hành một cách thông suốt, khách quan và hiệu quả. Cụ thể, các biện pháp này giúp ngăn không cho người bị buộc tội bỏ trốn, tẩu tán tài sản, tiêu hủy chứng cứ, hoặc có hành vi gây cản trở quá trình làm sáng tỏ sự thật vụ án. Chẳng hạn, biện pháp tạm giam được áp dụng khi có căn cứ cho rằng bị can, bị cáo có thể bỏ trốn hoặc tiếp tục phạm tội. Biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú đảm bảo sự có mặt của họ khi được triệu tập. Hơn nữa, chúng còn có tác dụng ngăn chặn tội phạm tiếp diễn, bảo vệ an toàn cho người bị hại, người làm chứng và xã hội. Việc áp dụng đúng đắn các biện pháp này góp phần bảo đảm hiệu lực của bản án, quyết định của Tòa án khi có hiệu lực pháp luật, tránh tình trạng đối tượng trốn tránh việc thi hành án.

II. Phân tích thực trạng áp dụng biện pháp ngăn chặn tại Thanh Khê

Thực tiễn tại quận Thanh Khê, TP. Đà Nẵng trong giai đoạn 2016-2020 cho thấy việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn được tiến hành tương đối phổ biến và có hệ thống. Nhận thức được tầm quan trọng và tính nhạy cảm của chế định này, các cơ quan tiến hành tố tụng tại địa phương, bao gồm Cơ quan điều tra Công an quận Thanh Khê, Viện kiểm sát nhân dân quận Thanh Khê và Tòa án nhân dân quận Thanh Khê, đã luôn tuân thủ nguyên tắc thận trọng, khách quan. Theo số liệu từ luận văn của tác giả Trần Văn Tuấn, đã có 2.510 đối tượng bị áp dụng các biện pháp ngăn chặn trong giai đoạn này. Trong đó, các biện pháp liên quan đến hạn chế tự do thân thể được sử dụng nhiều nhất, cụ thể: tạm giam chiếm 33,5% (843 đối tượng), bắt người chiếm 28,5% (717 đối tượng), và tạm giữ chiếm 20,2% (505 đối tượng). Điều này phản ánh tính chất phức tạp của tình hình tội phạm tại một quận trung tâm, đòi hỏi các biện pháp mạnh để đảm bảo điều tra, truy tố, xét xử. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, thực trạng áp dụng cũng bộc lộ một số khó khăn, vướng mắc nhất định. Việc cân nhắc giữa các biện pháp thay thế tạm giam như bảo lĩnh hay đặt tiền để bảo đảm (chỉ chiếm 0,4%) còn hạn chế, tiềm ẩn nguy cơ lạm dụng biện pháp ngăn chặn nghiêm khắc khi chưa thực sự cần thiết, ảnh hưởng đến quyền công dân.

2.1. Thống kê các biện pháp ngăn chặn phổ biến tại địa bàn

Số liệu thống kê cho thấy một bức tranh rõ nét về hiệu quả áp dụng các biện pháp ngăn chặn tại quận Thanh Khê. Biện pháp tạm giam được áp dụng nhiều nhất, cho thấy đây vẫn là công cụ chủ lực để ngăn chặn các hành vi bỏ trốn, cản trở điều tra đối với các tội phạm nghiêm trọng. Biện pháp bắt người (bao gồm bắt quả tang, bắt khẩn cấp, truy nã) cũng được triển khai mạnh mẽ, đặc biệt là bắt người phạm tội quả tang chiếm tới 44,6% trong tổng số các trường hợp bắt giữ. Biện pháp tạm giữ được sử dụng như một bước đệm quan trọng để củng cố chứng cứ ban đầu trước khi khởi tố bị can. Ngược lại, các biện pháp ít nghiêm khắc hơn như bảo lĩnh, đặt tiền để bảo đảm lại chiếm tỷ lệ rất nhỏ. Điều này đặt ra câu hỏi về việc có hay không sự ưu tiên các biện pháp hạn chế tự do thay vì xem xét toàn diện các lựa chọn khác mà Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 đã quy định.

2.2. Những khó khăn vướng mắc trong quá trình thực thi

Quá trình áp dụng các biện pháp ngăn chặn tại quận Thanh Khê không tránh khỏi những khó khăn, vướng mắc. Thứ nhất, việc xác định căn cứ để áp dụng, đặc biệt là các căn cứ mang tính dự báo như “sẽ gây khó khăn cho việc điều tra” hay “sẽ tiếp tục phạm tội” đôi khi còn phụ thuộc vào nhận định chủ quan của người có thẩm quyền. Thứ hai, việc phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng đôi lúc chưa thực sự nhịp nhàng, dẫn đến chậm trễ trong việc phê chuẩn của Viện kiểm sát. Thứ ba, áp lực về chỉ tiêu phá án, thời hạn giải quyết tin báo có thể tạo ra xu hướng lạm dụng các biện pháp như tạm giữ, tạm giam để phục vụ điều tra. Ngoài ra, việc quản lý đối tượng bị áp dụng cấm đi khỏi nơi cư trú còn gặp khó khăn do thiếu nguồn lực giám sát tại địa phương, khiến biện pháp này chưa phát huy hết hiệu quả.

III. Phương pháp áp dụng bắt tạm giữ tạm giam tại Thanh Khê

Các biện pháp bắt, tạm giữ, tạm giam là nhóm biện pháp ngăn chặn nghiêm khắc nhất, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tự do thân thể của cá nhân, do đó quy trình áp dụng tại quận Thanh Khê được kiểm soát rất chặt chẽ. Việc bắt người được tiến hành theo đúng các trường hợp luật định, bao gồm bắt người phạm tội quả tang, bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, và bắt người đang bị truy nã. Đặc biệt, mọi lệnh bắt người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp hoặc bắt bị can để tạm giam của Cơ quan điều tra Công an quận Thanh Khê đều phải có phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân quận Thanh Khê trước khi thi hành. Đây là cơ chế kiểm soát quyền lực quan trọng nhằm tránh oan sai. Thực tiễn cho thấy, VKSND quận Thanh Khê đã thực hiện tốt vai trò này, có những trường hợp không phê chuẩn lệnh bắt khi xét thấy không đủ căn cứ, ví dụ như vụ việc liên quan đến bà Mai Thị Thanh Thủy năm 2016. Sau khi bắt, việc ra quyết định tạm giữ được tiến hành nhanh chóng để phục vụ công tác lấy lời khai, xác minh ban đầu. Biện pháp tạm giam được cân nhắc kỹ lưỡng, chủ yếu áp dụng cho các tội phạm nghiêm trọng, rất nghiêm trọng hoặc các trường hợp có căn cứ rõ ràng về khả năng bỏ trốn, cản trở điều tra, đảm bảo quyền của bị can, bị cáo không bị xâm phạm một cách không cần thiết.

3.1. Quy trình bắt người Từ khẩn cấp quả tang đến truy nã

Tại quận Thanh Khê, quy trình bắt người được thực hiện nghiêm ngặt theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Bắt người phạm tội quả tang thường do lực lượng công an tuần tra hoặc quần chúng nhân dân thực hiện và giải ngay đến cơ quan có thẩm quyền. Đối với giữ người trong trường hợp khẩn cấp, Cơ quan điều tra phải thu thập đủ căn cứ chứng tỏ đối tượng đang chuẩn bị phạm tội rất nghiêm trọng hoặc có dấu hiệu bỏ trốn, tiêu hủy chứng cứ. Mọi trường hợp bắt khẩn cấp đều được lập hồ sơ và chuyển ngay cho Viện kiểm sát nhân dân quận Thanh Khê để xem xét phê chuẩn trong thời hạn quy định. Việc bắt người đang bị truy nã được thực hiện khi có quyết định truy nã của cơ quan có thẩm quyền, và sau khi bắt giữ, cơ quan ra quyết định truy nã phải ra quyết định đình nã.

3.2. Thẩm quyền và thủ tục áp dụng biện pháp tạm giữ tạm giam

Thẩm quyền áp dụng biện pháp tạm giữ, tạm giam được phân định rõ ràng. Lệnh tạm giữ do Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra Công an quận Thanh Khê và những người có thẩm quyền khác ban hành. Lệnh tạm giam do các chủ thể này ban hành phải được Viện kiểm sát cùng cấp phê chuẩn. Thủ tục áp dụng được tiến hành công khai, minh bạch. Người bị tạm giữ, tạm giam được giải thích rõ về quyền và nghĩa vụ của mình. Quyết định tạm giữ, lệnh tạm giam phải được giao cho người bị áp dụng và thông báo cho gia đình họ. Thời hạn tạm giữ, tạm giam được tuân thủ nghiêm ngặt, mọi trường hợp gia hạn đều phải có sự phê chuẩn của VKS, nhằm đảm bảo quyền của bị can, bị cáo.

IV. Cách áp dụng biện pháp thay thế tạm giam hiệu quả hơn

Mặc dù các biện pháp nghiêm khắc như tạm giam là cần thiết, Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 đã mở ra nhiều cơ hội để áp dụng các biện pháp thay thế nhằm đề cao quyền con người. Tuy nhiên, thực tiễn tại quận Thanh Khê cho thấy các biện pháp như bảo lĩnh, đặt tiền để bảo đảm, cấm đi khỏi nơi cư trú còn chưa được áp dụng tương xứng với tiềm năng. Tỷ lệ áp dụng bảo lĩnh và đặt tiền để bảo đảm chỉ chiếm 0,4% là một con số rất khiêm tốn. Nguyên nhân có thể đến từ tâm lý e ngại rủi ro của người tiến hành tố tụng, lo sợ bị can, bị cáo sẽ bỏ trốn hoặc gây khó khăn cho điều tra. Hơn nữa, các quy định hướng dẫn về mức tiền đặt để bảo đảm còn chưa thực sự cụ thể, gây khó khăn cho việc áp dụng. Biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú tuy được áp dụng nhiều hơn (15,3%) nhưng hiệu quả quản lý còn hạn chế. Để nâng cao hiệu quả, cần có sự thay đổi trong tư duy áp dụng pháp luật, ưu tiên các biện pháp ít nghiêm khắc hơn khi đủ điều kiện, đồng thời xây dựng cơ chế giám sát chặt chẽ để đảm bảo người bị áp dụng tuân thủ cam kết. Biện pháp mới như tạm hoãn xuất cảnh cũng là một công cụ hữu hiệu cần được phát huy.

4.1. Điều kiện áp dụng bảo lĩnh và đặt tiền để bảo đảm

Biện pháp bảo lĩnh và đặt tiền để bảo đảm là những giải pháp nhân đạo, thay thế cho tạm giam. Điều kiện áp dụng dựa trên tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi và nhân thân của bị can, bị cáo. Thông thường, chúng được xem xét đối với người phạm tội lần đầu, có nơi cư trú rõ ràng, thành khẩn khai báo. Đối với bảo lĩnh, cần có cá nhân hoặc tổ chức đứng ra cam đoan. Đối với đặt tiền để bảo đảm, bị can, bị cáo hoặc người thân của họ nộp một khoản tiền theo quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Việc tăng cường áp dụng các biện pháp này đòi hỏi sự đánh giá toàn diện và dũng cảm của cơ quan tiến hành tố tụng, tránh xu hướng "an toàn" là áp dụng tạm giam.

4.2. Thực tiễn triển khai biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú

Biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú được áp dụng đối với bị can, bị cáo có nơi cư trú, lý lịch rõ ràng. Người bị áp dụng phải cam đoan không đi khỏi nơi cư trú nếu không được phép và phải có mặt khi có giấy triệu tập. Tại Thanh Khê, biện pháp này được sử dụng tương đối nhiều cho các tội phạm ít nghiêm trọng. Tuy nhiên, khó khăn, vướng mắc lớn nhất là việc giám sát. Trách nhiệm này được giao cho chính quyền địa phương, nhưng với nguồn lực có hạn, việc theo dõi, quản lý đối tượng 24/7 là gần như không thể, dẫn đến nguy cơ người bị áp dụng vi phạm cam kết. Cần có cơ chế phối hợp tốt hơn giữa công an khu vực và gia đình để nâng cao hiệu quả giám sát.

4.3. Biện pháp mới Tạm hoãn xuất cảnh và hiệu quả ban đầu

Tạm hoãn xuất cảnh là một biện pháp ngăn chặn mới được quy định rõ trong Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Biện pháp này đặc biệt hữu hiệu đối với các vụ án có yếu tố nước ngoài hoặc khi có căn cứ cho thấy người bị tố giác, bị can, bị cáo có dấu hiệu bỏ trốn ra nước ngoài. Tại quận Thanh Khê, biện pháp này bắt đầu được áp dụng và cho thấy hiệu quả trong việc giữ chân các đối tượng quan trọng, phục vụ công tác điều tra, đặc biệt trong các vụ án kinh tế, chức vụ. Việc áp dụng kịp thời biện pháp này giúp ngăn chặn từ sớm nguy cơ đối tượng tẩu tán tài sản hoặc trốn tránh trách nhiệm pháp lý bằng cách ra nước ngoài.

V. Top giải pháp nâng cao hiệu quả biện pháp ngăn chặn TTHS

Từ thực trạng áp dụng các biện pháp ngăn chặn tại quận Thanh Khê, có thể rút ra nhiều bài học kinh nghiệm và đề xuất các giải pháp, kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả công tác này. Mục tiêu cuối cùng là vừa ngăn chặn tội phạm hiệu quả, vừa đảm bảo quyền của bị can, bị cáo. Giải pháp hàng đầu là cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, ban hành các văn bản hướng dẫn chi tiết hơn về căn cứ áp dụng các biện pháp, đặc biệt là các biện pháp thay thế tạm giam. Cần có tiêu chí rõ ràng hơn để tránh việc áp dụng tùy tiện, chủ quan. Bên cạnh đó, việc nâng cao năng lực, trình độ chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp cho đội ngũ cán bộ trong các cơ quan tiến hành tố tụng là yếu tố then chốt. Họ cần được trang bị kỹ năng phân tích, đánh giá rủi ro để đưa ra quyết định áp dụng biện pháp ngăn chặn phù hợp nhất, thay vì đi theo lối mòn. Cuối cùng, tăng cường công tác kiểm sát, giám sát của Viện kiểm sát và các cơ quan dân cử đối với hoạt động áp dụng biện pháp ngăn chặn là vô cùng quan trọng. Sự giám sát chặt chẽ sẽ là hàng rào vững chắc để ngăn ngừa lạm dụng biện pháp ngăn chặn, bảo vệ tối đa quyền công dân.

5.1. Hoàn thiện quy định pháp luật về căn cứ và thẩm quyền

Một trong những giải pháp, kiến nghị quan trọng là cần rà soát và hoàn thiện các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015. Cần cụ thể hóa các căn cứ mang tính định tính như “có dấu hiệu bỏ trốn” hoặc “gây khó khăn cho điều tra” bằng những tiêu chí định lượng hơn. Đồng thời, cần có hướng dẫn chi tiết về việc xác định mức tiền trong biện pháp đặt tiền để bảo đảm sao cho phù hợp với tính chất tội phạm và điều kiện kinh tế của bị can. Việc quy định rõ ràng hơn về thẩm quyền áp dụng và trách nhiệm của người ra quyết định sẽ giúp hạn chế sai sót và tăng cường tính chịu trách nhiệm cá nhân trong hoạt động tố tụng.

5.2. Nâng cao năng lực cho các cơ quan tiến hành tố tụng

Con người là yếu tố quyết định. Cần tổ chức các lớp tập huấn, bồi dưỡng chuyên sâu cho Điều tra viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán về kỹ năng áp dụng các biện pháp ngăn chặn. Nội dung đào tạo cần chú trọng vào việc phân tích tâm lý tội phạm, đánh giá nhân thân, và nhận diện các yếu tố rủi ro. Đặc biệt, cần thay đổi tư duy, khuyến khích áp dụng các biện pháp thay thế tạm giam như bảo lĩnh hay đặt tiền để bảo đảm. Nâng cao bản lĩnh chính trị và đạo đức công vụ để cán bộ không e ngại trách nhiệm khi đưa ra các quyết định nhân văn nhưng vẫn đảm bảo yêu cầu của pháp luật.

5.3. Tăng cường giám sát để tránh lạm dụng đảm bảo quyền công dân

Hoạt động giám sát là cơ chế cốt lõi để đảm bảo quyền công dân. Viện kiểm sát nhân dân quận Thanh Khê cần phát huy hơn nữa vai trò kiểm sát hoạt động tư pháp, đặc biệt là trong việc phê chuẩn các lệnh bắt, tạm giữ, tạm giam. Cần thực hiện kiểm sát đột xuất, thường xuyên tại các nhà tạm giữ, trại tạm giam. Bên cạnh đó, vai trò giám sát của Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức xã hội cần được đề cao. Việc công khai, minh bạch hóa các số liệu về áp dụng biện pháp ngăn chặn (trong phạm vi cho phép) cũng là một cách để xã hội cùng giám sát, góp phần hạn chế tình trạng lạm dụng biện pháp ngăn chặn và bảo vệ tốt hơn các quyền hợp pháp của công dân.