CHƯƠNG I NHỮNG VAN DE LÝ LUẬN CƠ BAN VE BIEN PHÁP KHAN CAP TẠM THỜI TRONG TO TUNG DÂN SỰ 1. KHÁI NIỆM, ĐẶC DIEM, Ý NGHĨA CUA BIEN PHÁP KHAN CAP TẠM THỜI TRONG TÓ TỤNG DÂN SỰ 1. Khái niệm biện pháp khẩn cấp tạm thời trong tố tung dân sự Van dé công nhận các quyên con người là van đề nhân quyền đã và đang được đặt ra với mỗi quốc gia trên thế giới. Việc công nhận các quyền này quan trọng đến mức trong cuốn sách “Các quyền con người” do Liên Hiệp Quốc xuất bản dé ky niệm 30 năm ngày ra đời của bản Tuyên ngôn toàn thế giới về nhân quyền đã khang định “chúng ta không thể sống như con người nếu không có các quyền này” [98, tr.
Công nhận các quyền con người sẽ đồng nghĩa với việc cần thiết phải ghi nhận nó trong hệ thống pháp luật của quốc gia, coi đó là sự đảm bảo cho mỗi chủ thể có thể thụ hưởng và tham gia tích cực vào quá trình thực hiện các quyền đó. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở việc ghi nhận quyền cho các chủ thể và các chủ thể tích cực thực hiện quyển của mình thì trong nhiều trường hợp quyền con người vẫn không được đảm bảo thực hiện. Về điều này, nhà nghiên cứu Nguyễn Huy Đầu đã có nhận xét và nhận xét này đã nhận được rất nhiều sự đồng tình, đó là “Một quyền lợi được luật pháp công nhận nhiều khi không đủ đảm bảo cho người có chủ quyền hưởng dụng: quyền lợi có thể bị phủ nhận, bị xâm phạm” [19, tr. Vì thế một yếu tố rất quan trọng, thậm chí quan trọng hơn cả là pháp luật phải tạo ra được những thiết chế đặc biệt để thực hiện và bảo vệ các quyền con người đã được pháp luật công nhận trong trường hợp chúng bị phủ nhận hoặc bị xâm phạm.
Trong suốt lịch sử phát triển của nhân loại, có một thiết chế đã tỏ rõ tính hiệu quả, đó là chủ thé của những quyển, lợi ích khi bị xâm phạm, bị phủ nhận sẽ tìm đến tòa án - cơ quan tư pháp của nhà nước dé nhờ tòa án bảo vệ bằng một hoạt động đặc thù là xét xử. Quyền tìm đến tòa án để nhờ tòa án bảo vệ cũng là một quyền con người được ghi nhận tại Tuyên ngôn toàn thé giới về nhân quyền của Đại Hội đồng Liên Hiệp Quốc ngày 19/12/1948. 14 Trong các quyền con người, các quyền về dân sự được xem là có tinh chất nền tảng, cơ bản, thiết yếu nhất. Cũng như các quyền con người khác, các quyền về dân sự của các chủ thể được ghi nhận trong hệ thống pháp luật của mỗi quốc gia và được bảo hộ chặt chẽ.
Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị của Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc ngày 16/12/1966 đã đảm bảo rằng: bất cứ người nào bị xâm phạm các quyền và tự do được công nhận trong công ước này thì đều được bảo hộ pháp lý một cách có hiệu quả [98, tr. Sự bảo hộ pháp lý được nói đến ở đây cũng chính là việc công nhận các chủ thé có quyền và lợi ích dân sự muốn thực hiện hoặc muốn bảo vệ các quyền và lợi ích của mình có quyén tìm đến tòa án có thầm quyền dé yêu cầu tòa án bảo vệ. Đề bảo vệ các quyền và lợi ích dân sự cho các bên tranh chấp một cách khách quan, công băng và đúng pháp luật, việc giải quyết các tranh chấp đó thường phải tuân theo một quy trình TTDS chặt chẽ do pháp luật quy định. Quy trình TTDS này bao gồm nhiều giai đoạn tô tụng, các giai đoạn này được thực hiện tuần tự, tiếp nối nhau, giai đoạn này được thực hiện mới có cơ sở cho giai đoạn sau được thực hiện.
Vi thé, nhìn chung thời gian cần thiết để có kết quả giải quyết nội dung các VVDS đã phát sinh tại tòa là không ngắn, không thể nhanh chóng như mong muốn của đương sự và mặc dù có muốn thì tòa án cũng không thể bảo vệ quyên, lợi ích cho đương sự một cách nóng vội. Ngoài yêu cầu phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình tố tụng do luật định, việc giải quyết các VVDS tại tòa án còn phải đảm bảo một yêu cầu khác cũng quan trọng không kém, yêu cầu này được tất cả các nước theo hệ thống pháp luật dân sự và các nước theo hệ thông pháp luật án lệ coi như một nguyên tắc tố tụng: đó là nguyên tắc xét xử kịp thời. Nguyên tắc xét xử kịp thời được công nhận và dé cao ngay từ giai đoạn đầu tiên trong lịch sử phát triển của TTDS. Được hình thành từ án lệ của tòa án Châu Âu về quyền con người, nguyên tắc này ngày càng được chú trọng thực hiện bởi hiệu quả của nó đối với việc bảo vệ quyền, lợi ích của đương sự tại tòa án [43, tr.
Nguyên tắc xét xử kip thời nhắn mạnh vai trò của tòa án trong việc giải quyết kịp thời các yêu cầu của đương sự trong VVDS, nhẫn mạnh vai trò của tòa án trong việc bảo vệ kịp thời quyên, lợi ich hợp pháp của các đương sự trong quá trình đương sự tìm dén tòa án. Dé có thê làm được điêu này, trước hét tòa án cần phải tiến hành nhanh chóng quy trình tố tung theo luật định dé có được phán quyết về việc giải quyết về nội dung VVDS một cách sớm nhất, tránh lãng phí thời gian, tiền của, công sức của tòa án cũng như các bên đương sự. Tuy nhiên, vì quy trình tố tụng đó thường phải tốn nhiều thời gian nên trong nhiều trường hợp đến khi có phán quyết giải quyết giải quyết về nội dung VVDS thì đương sự đã bị thiệt hại, tài sản để thi hành án đã bị tau tán, chứng cứ dùng để giải quyết VVDS đã bị hủy hoại. và như vậy tòa án không còn bảo vệ được quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự.
Vì thế, ngoài yêu cầu phải có được phán quyết về việc giải quyết nội dung VVDS một cách sớm nhất, nguyên tắc xét xử kịp thời còn đặt ra một yêu cầu nữa đối với tòa án, đó là: ngay cả trong thời gian tòa án đang tiễn hành quy trình tố tụng dé giải quyết VVDS, khi cần thiết, tòa án cần phải nhanh chóng có quyết định thích hợp, kịp thời để trước mắt tránh cho đương sự khỏi bị thiệt hại, bảo vệ ngay được bằng chứng, bảo toàn ngay được tài sản. Chính yêu cầu phải đảm bảo nguyên tắc xét xử kịp thời được xuất phát từ nhu cầu cần được tòa án bảo vệ kịp thời trên thực tế của đương sự đã là một trong những lý do đòi hỏi tòa án cần phải có sự linh hoạt, mềm dẻo, đa dạng hóa cách thức, biện pháp giải quyết các VVDS. Các VVDS thì rất đa dạng, phức tạp. Chánh án Tòa sơ thấm thâm quyền rộng Paris Jean-Marie COULON đã chỉ ra rằng: tùy theo tính chất, đặc điểm của từng VVDS, mỗi vụ việc phải được giải quyết theo một tiến trình riêng, phụ thuộc vào yêu cầu cụ thể của nó [43, tr.
Trong ấn phẩm Chương trình thông tin quốc tế của Bộ ngoại giao Hoa Kỳ cũng đưa ra một khang định gần tương tự: “một số vụ tranh chấp được giải quyết bằng những phương pháp giải quyết tranh chấp khác nhau” [103, tr. Xuất phát từ thực tế các VVDS là rất đa dạng, rất khác nhau nên tùy theo đặc điểm của mỗi VVDS mà tòa án cần phải quyết định áp dụng những biện pháp giải quyết khác nhau, phải có cách thức giải quyết khác nhau cho phù hợp nhằm đạt được hiệu quả cao nhất. Sẽ có những VVDS chỉ cần được tòa án giải quyết bằng biện pháp giải quyết thông thường, cứ tuần tự thực hiện các giai đoạn tô tụng theo luật định, xem xét, nghiên cứu, đánh giá kỹ lưỡng về chứng cứ cũng như yêu cầu của các bên đương sự roi ra phán quyết chính thức giải quyết nội dung. Nhưng đối với một số VVDS có sự khan cap như đương sự có nhu câu rat cap bach, chứng cứ dùng dé giải quyết VVDS có nguy cơ bị hủy hoại, tài sản tranh chấp có nguy cơ bị tau tan., nếu tòa án vẫn giải quyết theo biện pháp tố tụng thông thường như đối với những VVDS không có sự khân cấp mà không can thiệp ngay bằng một phán quyết tạm thời nhằm đáp ứng tình trạng khẩn cấp thì chắc chắn tính mạng, sức khỏe, cuộc sống bình thường của đương sự bị ảnh hưởng, chứng cứ, tài sản trong VVDS sẽ bị tau tán, hủy hoại và như vậy sẽ không thể giải quyết được VVDS hoặc có giải quyết được thì cũng khó có khả năng thi hành án, không bảo vệ được quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự.
Vi thé, trong những trường hợp khan cắp, tòa án cần phải nhanh chóng có một quyết định tạm thời để có thể kịp thời đáp ứng nhu cầu cấp bách của đương sự, kịp thời bảo vệ bang chứng, kip thời bảo toàn tài sản của đương sự. Sau khi tình trạng khẩn cấp đã được giải quyết, tòa án sẽ xem xét kỹ về chứng cứ, về yêu cầu của đương sự và dựa trên chứng cứ đã thu thập được, tòa án sẽ có phán quyết chính thức giải quyết nội dung VVDS. Điều này cũng có nghĩa là chính những VVDS có sự khẩn cấp đòi hỏi tòa án phải áp dụng biện pháp tố tụng giải quyết phù hợp tương đối đặc biệt: tòa án ra phán quyết tạm thời nhằm đáp ứng tình trạng khẩn cấp trước, sau đó mới ra phán quyết chính thức giải quyết nội dung VVDS. Cũng từ thực tế tố tụng này mà Chánh án tòa sơ thấm thâm quyền rộng Paris Jean-Marie COULON đã từng nhận xét: “có những vụ việc phải đi theo một tiến trình chậm để bảo vệ quyền lợi của những người khiếu kiện va đảm bảo tốt công tác tư pháp, giảm bớt gánh nặng cho tòa án.
Có những vụ việc đòi hỏi phải giải quyết nhanh chóng, nếu không thấm phán sẽ bị coi là từ chối xét xử” [43, tr.