CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KIỂM SOÁT CHI THƯỜNG XUYÊN NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC QUA KHO BẠC NHÀ NƯỚC 1. Ngân sách Nhà nước, quản lý chi ngân sách Nhà nước 1. Ngân sách nhà nước [7,tr2] 1. Khái niệm ngân sách Nhà nước “Luật ngân sách Nhà nước (01/2002/QH11) thông qua tại kỳ họp thứ 2 Quốc Hội khóa 11, ngày 16/12/2002 định nghĩa: Ngân sách Nhà nước là toàn bộ các khoản thu và chi của Nhà nước đã được cơ quan có thẩm quyền quyết định và được thực hiện trong một năm nhằm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước”.
Về bản chất: NSNN là hệ thống các mối quan hệ kinh tế giữa Nhà nước và xã hội phát sinh trong quá trình Nhà nước huy động và sử dụng các nguồn Tài chính nhằm đảm bảo yêu cầu thực hiện các chức năng quản lý và điều hành nền kinh tế - xã hội của mình. Phân cấp ngân sách Nhà nước “Hệ thống NSNN ở nước ra được tổ chức gắn liền với cơ cấu tổ chức bộ máy nhà nước. Theo quy định của pháp luật, mỗi cấp chính quyền có ngân sách riêng. Do đó, gắn với bốn cấp chính quyền, ngân sách cũng được tổ chức thành bốn cấp tương ứng, bao gồm: ngân sách trung ương, ngân sách thành phố, thành phố trực thuộc Trung ương; ngân sách quận, phường.
Ngân sách Trung ương quản lý thu, chi theo ngành kinh tế, nó luôn giữ vai trò chủ đạo trong hệ thống NSNN. Ngân sách Trung ương cấp phát kinh phí cho yêu cầu thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước Trung ương. Trên thực tế ngân sách Trung ương là ngân sách của cả nước, tập trung đại bộ phận nguồn thu và đảm bảo các nhu cầu chi tiêu mang tính quốc gia. Ngân sách địa phương quản lý thu NSNN trên địa bàn và chi NSNN địa phương.
Hội đồng nhân dân (HĐND) thành phố, thành phố trực thuộc Trung ương (gọi chung là NSNN cấp thành phố) quyết định việc phân cấp nguồn thu, 5 nhiệm vụ chi giữa các cấp chính quyền địa phương phù hợp với phân cấp quản lý kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh và trình độ quản lý của mỗi cấp trên địa bàn. Mối quan hệ giữa các cấp ngân sách trong hệ thống NSNN được thực hiện theo các nguyên tắc sau: Ngân sách Trung ương và ngân sách mỗi cấp chính quyền địa phương được phân định nguồn thu và nhiệm vụ chi cụ thể; Thực hiện việc bổ sung từ ngân sách của chính quyền Nhà nước cấp trên cho ngân sách của chính quyền Nhà nước cấp dưới nhằm đảm bảo sự công bằng, phát triển cân đối giữa các vùng lãnh thổ, các địa phương. Số bổ sung này là khoản thu của ngân sách cấp dưới;”. Quản lý chi ngân sách Nhà nước 1.
Khái niệm quản lý chi ngân sách Nhà nước “Quản lý chi NSNN là quá trình vận dụng các cơ chế, chính sách của Nhà nước trong quản lý kinh tế, đồng thời sử dụng các công cụ và phương pháp quản lý nhằm tác động đến quá trình sử dụng các nguồn vốn của NSNN để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước một cách hiệu quả nhất. Phân loại chi ngân sách Nhà nước “Cơ cấu chi NSNN được hiểu là hệ thống các khoản chi NSNN bao gồm các khoản chi và tỷ trọng của nó trong tổ số chi NSNN. Nhằm phân tích, đánh giá, định hướng và đáp ứng các yêu cầu của công tác quản lý đã được xác định trước, người ta tiến hành phân loại chi theo nhiều tiêu thức khác nhau. Có nhiều tiêu thức để phân loại các khoản chi NSNN như: Theo nội dung kinh tế: các khoản chi NSNN được chia thành 04 nhóm là: Chi thường xuyên; Chi đầu tư phát triển; Chi cho vay hỗ trợ quỹ và tham gia góp vốn của Chính phủ; Chi trả nợ gốc các khoản vay của Nhà nước.
Theo tổ chức hành chính: các khoản chi NSNN được phân loại theo các Bộ, Cục, Sở hoặc cơ quan, đơn vị thụ hưởng kinh phí NSNN theo cấp quản lý Trung ương, tỉnh, huyện, xã. Theo tính chất pháp lý thì chi NSNN được chia thành: các khoản chi theo luật định, các khoản chi đã được cam kết, các khoản chi có thể điều chỉnh… 6 Ngoài ra còn phân loại theo ngành kinh tế quốc dân, theo đơn vị dự toán các cấp… Trong quản lý NSNN hiện nay, chủ yếu các khoản chi NSNN phân loại theo nội dung kinh tế và trong phạm vi nghiên cứu của đề tài chỉ xin đề cập đến nội dung Chi thường xuyên NSNN”. Đặc điểm quản lý chi ngân sách Nhà nước “Tùy theo điều kiện, hoàn cảnh ở mỗi quốc gia sẽ có một cơ chế quản lý chi NSNN riêng. Nhưng có thể nhận thấy cơ chế quản lý chi NSNN chủ yếu có một số đặc điểm như sau: Một là, chi NSNN được quản lý bằng pháp luật.
Mọi Nhà nước đều quản lý chi NSNN bằng luật. Đây là đặc điểm quan trọng. Khi nhìn nhận và đánh giá đúng đặc điểm này sẽ giúp Nhà nước và cơ quan chức năng đưa ra các cơ chế, chính sách quản lý và điều hành chi đúng luật, đảm bảo được tính hiệu quả và công khai. Hai là, quản lý chi NSNN sử dụng tổng hợp các biện pháp, nhưng quan trọng nhất là biện pháp hành chính – tổ chức.
Kiểm tra, kiểm soát chi Ngân sách Nhà nước [10,tr5] “Đối với khâu lập dự toán, việc kiểm tra NSNN chính là xem xét lại các dự báo, đánh giá số liệu dự toán của các đơn vị lập có đảm bảo phù hợp với thực tế phát sinh, với chức năng, nhiệm vụ của đơn vị hoặc của từng cấp từng ngành. Đối với khâu chấp hành NSNN, là việc kiểm tra, giám sát thực hiện quản lý chi NSNN, đối chiếu chấp hành NSNN có đúng với các tiêu chuẩn định mức của cấp có thẩm quyền phê duyệt, phải có trong dự toán NSNN, đảm bảo đúng chế độ Nhà nước quy định, đúng luật NSNN. Đối với khâu quyết toán chi NSNN, là việc đánh gia sự đúng đắn, tính chính xác của các loại báo cáo tổng hợp, để từ đó đưa ra các kết luận. Kiểm soát chi thường xuyên ngân sách Nhà nước qua Kho bạc Nhà nước 1.
Khái niệm và đặc điểm kiểm soát chi thường xuyên ngân sách Nhà nước qua Kho bạc Nhà nước 1. Khái niệm kiểm soát chi thường xuyên “Chi thường xuyên NSNN là quá trình phân phối, sử dụng nguồn lực tài chính của Nhà nước nhằm trang trải những nhu cầu của các cơ quan Nhà nước, các tổ chức hành chính xã hội thuộc khu vực công, qua đó thực hiện nghĩa vụ quản lý Nhà nước ở các hoạt động sự nghiệp kinh tế, giáo dục và đào tạo, y tế, xã hội, văn hóa thông tin, thể dục thể thao, khoa học và công nghệ môi trường và các hoạt động sự nghiệp khác. Chi thường xuyên NSNN bao gồm: Chi đảm bảo kinh phí cho các hoạt động sự nghiệp giáo dục - đào tạo, y tế, xã hội, văn hóa thông tin, văn học nghệ thuật, thể dục thể thao, khoa học và công nghệ, các sự nghiệp xã hội khác; quốc phòng, an ninh và trật tự an toàn xã hội; hoạt động của các cơ quan nhà nước; hoạt động của Đảng Cộng sản Việt Nam; các đoàn thể; trợ giá theo chính sách của Nhà nước; cho các chương trình mục tiêu quốc gia; trợ cấp cho các đối tượng chính sách xã hội và các khoản chi thường xuyên khác. Công tác kiểm soát chi thường xuyên NSNN qua KBNN: Là quá trình KBNN sử dụng các công cụ của mình thực hiện kiểm tra, kiểm soát các khoản chi thường xuyên NSNN của các đối tượng sử dụng NSNN phù hợp với các chính sách, chế độ, định mức chi tiêu do nhà nước quy định, theo những nguyên tắc, hình thức và phương pháp quản lý tài chính trong quá trình cấp phát và thanh toán các khoản chi thường xuyên NSNN”.
Sự cần thiết thực hiện kiểm soát chi thường xuyên ngân sách Nhà nước qua Kho bạc Nhà nước Thứ nhất: “Qũy NSNN được hình thành chủ yếu từ tiền thuế của dân và khai thác tài nguyên quốc gia, ngoài ra còn các khoản viện trợ (hoàn lại và không hoàn lại) do đó cần phải tổ chức quản lý chi NSNN một cách minh bạch, tiết kiệm và thận trọng để phát huy hiệu quả của NSNN và tránh gánh nặng nợ nần cho thế hệ sau. 8 Thứ hai: Xuất phát từ chính nguyên tắc quản lý NSNN là đảm bảo trách nhiệm, nên cần phải phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý NSNN đối với hoạt động thu – chi NSNN, từ đó nâng cao trách nhiệm, cũng như phát huy được vai trò của các ngành, các cấp, các đơn vị, cơ quan liên quan đến công tác quản lý và sử dụng quỹ NSNN; kiểm soát chi thường xuyên NSNN là một khâu không thể tách rời trong quy trình quản lý NSNN để đảm bảo tính trách nhiệm trong quá trình phân phối, sử dụng quỹ NSNN. Thứ ba: Xuất phát từ yêu cầu của công cuộc đổi mới về cơ chế quản lý tàu chính nói chung và đổi mới cơ chế quản lý NSNN nói riêng, đòi hỏi mọi khoản chi phải đảm bảo đúng mục đích, tiết kiệm và hiệu quả, nhất là trong điều kiện khả năng NSNN còn hạn hẹp mà nhu cầu chi phí kinh tế - xã hội ngày càng lớn thì việc kiểm soát chặt chẽ các khoản chi NSNN nói chung và chi thường xuyên nói riêng thực sự là một trong những vấn đề hết sức quan trọng trong quản lý tài chính, quản lý NSNN. Thứ tư: Chi thường xuyên là công cụ ổn định chính trị, xã hội, quốc phòng, an ninh.
Thông qua chi thường xuyên, Nhà nước thực hiện các chính sách an sinh xã hội, đảm bảo ổn định, an toàn xã hội và phát triển kinh tế - xã hội (KT - XH) trên tất cả các lĩnh vực. Thứ năm: Thông qua kiểm soát chi thường xuyên, KBNN đã góp phần quản lý tiền mặt, quản lý phương tiện thanh toán. KBNN tăng cường sử dụng các hình thức thanh toán không dùng tiền mặt và triệt để thực hiện nguyên tắc thanh toán trực tiếp cho người cung cấp hàng hóa, dịch vụ. Như vậy, xuất phát từ tình hình thực tế, chi thường xuyên NSNN giữ vai trò chủ đạo, đảm bảo thực hiện các nhiệm vụ chiến lược kinh tế - xã hội, quan trọng của đất nước cũng như của các địa phương, việc KBNN thực hiện kiểm soát chỉ NSNN và nhất là kiểm soát chi thường xuyên nói tiêng là hết sức quan trọng và cần thiết.