phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo luận văn đƣợc kết cẩu làm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Tổng quan về công tác đền bù, giải phóng mặt bằng phục vụ các dự án kinh tế - xã hội Chƣơng 2: Chƣơng 2: Thực trạng công tác đền bù, giải phóng mặt bằng phục vụ các dự án kinh tế - xã hội trên địa bàn huyện An Dƣơng, thành phố Hải Phòng giai đoạn 2013-2017 Chƣơng 3: Một số biện pháp hoàn thiện công tác đền bù, giải phóng mặt bằng phục vụ các dự án kinh tế - xã hội trên địa bàn huyện An Dƣơng – TP Hải Phòng. 4 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ CÔNG TÁC ĐỀN BÙ, GIẢI PHÓNG MẶT BẰNG PHỤC VỤ CÁC DỰ ÁN KINH TẾ - XÃ HỘI 1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò của công tác đền bù, giải phóng mặt bằng phục vụ các dự án kinh tế - xã hội 1. Khái niệm công tác đền bù, giải phóng mặt bằng Giải phóng mặt bằng là quá trình thực hiện các công việc liên quan đến việc di dời nhà cửa, cây cối, các công trình xây dựng và một bộ phận dân cƣ trên một phần đất nhất định đƣợc quy hoạch cho việc cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng một công trình mới.
Quá trình giải phóng mặt bằng đƣợc tính từ khi bắt đầu hình thành hội đồng giải phóng mặt bằng đến khi giải phóng xong và giao cho chủ đầu tƣ mới. Đây là một quá trình đa dạng và phức tạp thể hiện sự khác nhau giữa các dự án và liên quan đến lợi ích trực tiếp của các bên tham gia và cả của xã hội. Công tác giải phóng mặt bằng mang tính quyết định đến tiến độ của các dự án, là khâu đầu tiên thực hiện dự án. Trong đó đền bù thiệt hại là khâu quan trọng quyết định tiến độ giải phóng mặt bằng.
Theo từ điển tiếng Việt thì đền bù có nghĩa là: “trả lại đầy đủ hoặc tƣơng xứng với mất mát hoặc sự vất vả” điều đó có nghĩa là: Không phải mọi khoản đền bù đều bằng tiền, Sự mất mát của ngƣời bị thu hồi đất không chỉ là về mặt vật chất mà nhiều trƣờng hợp còn mất mát cả về tinh thần nhất là khi phải tái định cƣ; Về mặt hành chính thì đây là một quá trình không tự nguyện, có tính cƣỡng chế và vẫn đòi hỏi sự “hy sinh”. Không chỉ là một sự đền bù ngang giá tuyệt đối. Từ những nhận thức trên có thể hiểu bản chất của công tác đền bù giải phóng mặt bằng khi Nhà nƣớc thu hồi đất phục vụ mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng trong quá trình hiện nay không chỉ đơn thuần là sự đền bù về mặt vật chất mà còn phải đảm bảo lợi ích của ngƣời dân phải di chuyển. Đó là họ phải có đƣợc chỗ ở ổn định, điều kiện sống bằng 5 hoặc tốt hơn nơi cũ, nhƣng chắc chắn phải tốt hơn nơi cũ về mọi mặt thì mới tạo điều kiện cho ngƣời dân sống và ổn định.
Gắn với công tác GPMB là công tác bồi thƣờng thiệt hại GPMB. Bồi thƣờng thiệt hại GPMB có thể hiểu là việc chi trả, bù đắp những tổn thất về đất đai và tài sản gắn liền với đất, những chi phí tháo dỡ, di chuyển nhà cửa, vật kiến trúc, công trình hạ tầng kỹ thuật, cây cối hoa màu và chi phí để ổn định đời sống, chuyển đổi nghề nghiệp cho ngƣời sử dụng đất đai có đất bị thu hồi khi Nhà nƣớc thu hồi đất đó để sử dụng vào mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích cộng cộng, phát triển kinh tế. Khi thu hồi đất, Nhà nƣớc áp dụng hai hình thức bồi thƣờng: bồi thƣờng thiệt hại bằng đất hoặc bằng tiền, có thể kèm theo hỗ trợ, giúp đỡ. Bồi thƣờng thiệt hại bằng tiền đƣợc xác định trên cơ sở định giá đất, tài sản trên đất theo giá thị trƣờng của mục đích sử dụng hiện tại của mảnh đất bị thu hồi.
Có những quy định hƣớng dẫn cụ thể của Nhà nƣớc thông qua các văn bản luật và dƣới luật. Bồi thƣờng thiệt hại bằng đất là việc dùng đất đai có cùng mục đích sử dụng hoặc không cùng mục đích sử dụng với giá trị tƣơng đƣơng mảnh đất bị thu hồi giao cho ngƣời trong diện đƣợc đền bù để họ ổn định cuộc sống của mình. Dù áp dụng hình thức nào thì Nhà nƣớc cũng đảm bảo lợi ích cho ngƣời bị thu hồi đất, giúp họ có cuộc sống ổn định ngay sau khi bị thu hồi đất (trong một số trƣờng hợp ngƣời bị thu hồi đất còn đƣợc hỗ trợ di chuyểnt, hỗ trợ về nhà ở, đào tạo nghề…). Bồi thƣờng GPMB là công việc hết sức cần thiết do đó cần có sự chỉ đạo kịp thời của Chính phủ và sự phối hợp của các sở, ban, ngành có liên quan để tạo tiền đề giúp cho công việc này tiến hành thuận lợi, giao mặt bằng kịp thời cho các chủ dự án và đảm bảo lợi ích của các bên có liên quan [16, tr6].
Đặc điểm công tác đền bù, giải phóng mặt bằng - Là quá trình thực hiện đa dạng: Mỗi một dự án đƣợc tiến hành trên một vùng nhất định với mỗi một quy mô thực hiện khác nhau, do đó việc thực hiện công tác giải phóng mặt bằng cũng thể hiện khác nhau tuỳ thuộc vào 6 từng dự án. Công tác giải phóng mặt bằng cũng phải gắn với đặc trƣng của từng vùng nhƣ: Khu vực nội thành dân số cao, đất đai lại có giá trị đặc biệt thực hiện giải phóng mặt bằng không phải là điều dễ dàng. Điều này khác hẳn với khu vực ven đô hay ngoại thành thì công việc thực hiện có đơn giản hơn. - Tính phức tạp: Đất đai nhà ở có vai trò đặc biệt quan trọng nên khi giải phóng mặt bằng cũng gặp phải nhiều khó khăn.
ở các khu đô thị lớn do đất có giá trị kinh tế cao phần nào dẫn tới tình trạng ngƣời dân không muốn di chuyển chỗ ở do bị mất một số các điều kiện thuận lợi khi phải ở nơi khác. Mặt khác do sự hình thành lâu đời của đất đai nó đƣợc sở hữu do nhiều chế độ nhiều chủ sở hữu việc xác định rõ đặc điểm của từng thửa đất rất khó cho công tác khê khai, phần khác nó cũng ảnh hƣởng bởi Luật Đất đai và các chính sách đƣợc thực hiện trong công tác giải phóng mặt bằng từ trƣớc không đƣợc đồng bộ đặc biệt là công tác xác định giá đền bù không thoả đáng cho ngƣời dân trong diện cần giải phóng mặt bằng dẫn tới tình trạng chây lì không chịu di chuyển. Khi thực hiện di dời điều quan trọng là bố trí đất cho khu vực tái định cƣ thì lại chƣa đƣợc đảm bảo do các nguyên nhân khác nhau nhƣ không có đất, thiếu các điều kiện sinh hoạt. Giải phóng mặt bằng đƣợc thực hiện chủ yếu ở các khu vực dân cƣ có đời sống kinh tế thấp chủ yếu là buôn bán nhỏ do vậy họ sẽ không muốn di chuyển chỗ ở điều đó đồng nghĩa với việc họ lại phải tìm một công việc khác cho thích hợp với nơi ở mới.
GPMB ảnh hƣởng tới mĩ quan, kiến trúc của đô thị Khi thực hiện các dự án mở đƣờng thì hầu nhƣ các hộ gia đình ở mặt đƣờng cũ sẽ mất một phần đất, một số hộ còn mất hết. Trong trƣờng hợp còn đất họ thƣờng tân dụng để xây nhà, kiốt để kinh doanh tạo ra một kiến trúc không đẹp dẫn đến gây mất mĩ quan vì các ngôi nhà thụt ra thụt vào, chiều ngang hẹp hay chiều sâu qua ít, nói chung là không theo một kiểu kiến trúc nào cả (ví dụ nhƣ ở ngã tƣ sở sau khi GPMB xong những hộ còn lại đất với diện tích nhỏ bé, bề ngang dài chỉ khoảng 2m, họ tiếp tục xây dựng nhà 4 hoặc 5 tầng)… Tuy đƣợc trang trí hiện đại nhƣng vẫ ảnh hƣởng tới bộ mặt đô thị. 7 GPMB tạo ra mức sinh lợi cao hơn cho khu vực xung quanh. Công tác GPMB các dự án có sử dụng đất, đặc biệt là các dự án làm đƣờng giao thông đô thị thƣờng làm cho giá đất của các khu vực xung quanh tăng lên rất cao.
Sau khi một con đƣờng mới mở ra nghiễm nhiên những hộ gia đình ở lô trong sẽ ra mặt đƣờng với giá đất cao hơn rất nhiều lần. Việc thu lại khoản chênh lệch này rất khó, đã có ý kiến cho rằng khi thu hồi đất để làm đƣờng nên lấy thêm vào 20-25m lƣu thông và phần đất này Nhà nƣớc nên cho thuê hoặc đấu giá để thu lại phần lợi nhuận này vào ngân sách Nhà nƣớc. Tuy nhiên đó vẫn là vấn đề nan giải mà các cấp chính quyền chƣa tìm ra giải pháp thích hợp nhất. GPMB đòi hỏi một lƣợng vốn lớn: Chúng ta đều biết rằng GPMB liên quan đến việc thu hồi đất và bồi thƣờng thiệt hại về đất và tài sản trên đất trong khi đó giá cả đất đai, bất động sản trên thị trƣờng tự do hiện nay rất cao.
Mà công tác GPMB lại thu hồi một diện tích đất rất lớn, có dự án thu hồi vài ha vì thế số tiền bồi thƣờng là rất lớn dù cho giá đất bồi thƣờng tính theo khung gia quy định của Nhà nƣớc [16, tr35]. Vai trò công tác đền bù, giải phóng mặt bằng Trong quá trình phát triển của mỗi quốc gia việc trƣng mua, trƣng thu, thu hồi những khu đất để xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế nhƣ : hệ thống giao thông, hệ thống cấp thoát nƣớc, hệ thống thủy điện; cở sở hạ tầng xã hội nhƣ :trƣờng học, bệnh viện, trung tâm thể dục thể thao, khu vui chơi trí; Cơ sở sản xuất nhƣ: khu kinh tế, khu công nghiệp, khu chế xuất và việc mở rộng đô thị, sắp xếp lại hệ thống dân cƣ… là qui luật tất yếu của sự phát triển. Trong quá trình đầu tƣ xây dựng các dự án có thu hồi đất, công tác GPMB để tạo địa bàn xây dựng các công trình là hết sức cần thiết. Tốc độ phát triển càng lớn thì nhu cầu xây dựng càng cao, GPMB trở thành một yêu cầu, thách thức ngày càng cấp bách đối với sự thành công không chỉ trong lĩnh vực kinh tế mà cả trong lĩnh vực chính trị, xã hội trong phạm vi một quốc gia.