Biện Pháp Đặt Tiền Hoặc Tài Sản Có Giá Trị Để Bảo Đảm Trong Tố Tụng Hình Sự

Luận văn thạc sĩ phân tích biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm trong tố tụng hình sự, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực

• Tác giả: Bùi Thị Thu Hồng
• Người hướng dẫn: PGS. TS Nguyễn Ngọc Chí
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Biện Pháp Đặt Tiền Hoặc Tài Sản Để Bảo Đảm Trong Tố Tụng Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐẶT TIỀN HOẶC TÀI SẢN CÓ GIÁ TRỊ ĐỂ BẢO ĐẢM TRONG TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.1. Lý luận biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm
• 1.2. Ý nghĩa của đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm
• 1.3. Phân biệt biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm trong pháp luật tố tụng hình sự với biện pháp đặt cọc, bảo lãnh, thế chấp trong pháp luật dân sự
• 1.4. Sự hình thành và phát triển của pháp luật tố tụng hình sự về đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm từ 1945 đến nay
• 1.4.1. Thời kỳ từ 1945 đến trước khi có Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam năm 1988
• 1.4.2. Từ năm 1988 đến khi bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 được thông qua và có hiệu lực
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUI ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ 2003 VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG BIỆN PHÁP ĐẶT TIỀN HOẶC TÀI SẢN CÓ GIÁ TRỊ ĐỂ BẢO ĐẢM
• 2.1. Qui định của pháp luật tố tụng hình sự về đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm
• 2.2. Thực tiễn áp dụng, những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân
• 2.2.1. Thực tiễn áp dụng biện pháp bảo đảm bằng tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm
• 2.2.2. Những tồn tại, hạn chế về lập pháp, thực tiễn áp dụng và nguyên nhân
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG BIỆN PHÁP NGĂN CHẶN ĐẶT TIỀN HOẶC TÀI SẢN CÓ GIÁ TRỊ ĐỂ BẢO ĐẢM
• 3.1. Cơ sở nâng cao hiệu quả áp dụng biện pháp ngăn chặn đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm
• 3.2. Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm
• 3.2.1. Hoàn thiện các quy định của pháp luật về biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm
• 3.2.2. Tăng cường công tác giải thích, hướng dẫn áp dụng pháp luật, kiểm tra hoạt động áp dụng pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng
• 3.2.3. Giải pháp tăng cường đội ngũ cán bộ, nâng cao năng lực, trình độ chuyên môn nghiệp vụ, ý thức pháp luật và trách nhiệm nghề nghiệp của cán bộ thực thi pháp luật
• 3.2.4. Tăng cường mối quan hệ phối hợp, trao đổi giữa các cơ quan tiến hành tố tụng cũng như các cơ quan, tổ chức hữu quan
• 3.3. Kết luận chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Biện Pháp Đặt Tiền Tài Sản Trong Tố Tụng Hình Sự

Đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm là một biện pháp ngăn chặn được quy định tại Điều 93 của Bộ luật Tố tụng hình sự, thay thế cho biện pháp tạm giam. Đây là biện pháp không giam giữ áp dụng với bị can, bị cáo để bảo đảm sự có mặt theo giấy triệu tập. Việc hướng dẫn áp dụng biện pháp này rất quan trọng. Nhận thức thống nhất, quy định và áp dụng đúng đắn biện pháp này là cần thiết để thực hiện tốt các nhiệm vụ của tố tụng hình sự, phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội. Bản chất pháp lý của biện pháp này được xác định bởi tính chất và nội dung của tác động về vật chất và tâm lý đối với người bị áp dụng. Nếu như bắt người, tạm giữ, tạm giam là biện pháp ngăn chặn tác động cả về thể chất và tâm lý, thì đặt tiền và tài sản có giá trị để bảo đảm chủ yếu tác động về mặt tâm lý đối với người bị áp dụng.

1.1. Khái Niệm Pháp Lý Về Đặt Tiền Tài Sản Bảo Đảm

Theo Thông tư liên tịch Số: 17/2013/TTLT-BTP-BCA-BQP-BTC-VKSNDTC-TANDTC hướng dẫn về việc đặt tiền để bảo đảm theo quy định tại Điều 93 của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 quy định về đối tượng, điều kiện áp dụng; trình tự thủ tục áp dụng, hủy bỏ biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm; trả lại tiền hoặc tài sản bảo đảm, áp dụng đối với bị can, bị cáo đang bị tạm giam, các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng, cơ sở giam giữ, cơ quan, tổ chức và cá nhân khác có liên quan. Việc áp dụng đặt tiền để thay thế tạm giam, được cơ quan tiến hành tố tụng cân nhắc toàn diện và đầy đủ các điều kiện về tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân và tình trạng tài sản của bị can, bị cáo, đối chiếu với yêu cầu về bảo đảm hiệu quả ngăn chặn.

1.2. Điều Kiện Áp Dụng Biện Pháp Đặt Tiền Tài Sản Bảo Đảm

Cơ quan tiến hành tố tụng có thể áp dụng biện pháp đặt tiền, tài sản bảo đảm đối với bị can, bị cáo đang bị tạm giam khi có đủ các điều kiện như: Bị can, bị cáo có nhân thân tốt (chưa có tiền án tiền sự; thành khẩn, ăn năn, hối lỗi; là thương binh, bệnh binh, người có công với cách mạng; là người chưa thành niên phạm tội); Bị can, bị cáo phải có khả năng về tài chính. Đối với bị can, bị cáo là người chưa thành niên mà không có hoặc không đủ tiền, tài sản bảo đảm thì xem xét đến khả năng tài chính của người đại diện hợp pháp; Có căn cứ để tin rằng, bị can, bị cáo có mặt theo giấy triệu tập của cơ quan tiến hành tố tụng hoặc không tiêu huỷ, che giấu chứng cứ hoặc có hành vi khác cản trở việc điều tra, truy tố, xét xử hoặc việc cho bị can, bị cáo tại ngoại không gây ảnh hưởng lớn đến trật tự, an toàn xã hội…

II. Tầm Quan Trọng Ý Nghĩa Của Biện Pháp Đặt Tiền Trong TTHS

Để quản lý xã hội, để điều chỉnh các hành vi lệch chuẩn xã hội, và các mâu thuẫn phát sinh trong xã hội, Nhà nước đã xây dựng và sử dụng pháp luật làm công cụ, một mặt để quản lý Nhà nước, mặt khác, để xử lý đối với các hành vi xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của công dân. Điều 20 Hiến pháp năm 2013 đã quy định: “Mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm; không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khỏe, xúc phạm danh dự, nhân phẩm; Không ai bị bắt nếu không có quyết định của Toà án nhân dân, quyết định hoặc phê chuẩn của Viện kiểm sát nhân dân, trừ trường hợp phạm tội quả tang. Việc bắt, giam, giữ người do luật định”. Bộ luật Tố tụng hình sự quy định trình tự, thủ tục khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. nhằm phát hiện chính xác, nhanh chóng và xử lý công minh, kịp thời mọi hành vi phạm tội, không để lọt tội phạm, không để oan người vô tội. Bộ luật góp phần bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, giáo dục công dân nghiêm chỉnh chấp hành pháp luật và tôn trọng quy tắc cuộc sống xã hội chủ nghĩa.

2.1. Vai Trò Của Biện Pháp Đặt Tiền Trong Bảo Vệ Quyền Công Dân

Biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm là một biện pháp ngăn chặn trong tố tụng hình sự, là biện pháp mang tính chất cưỡng chế Nhà nước, thể hiện tính quyền uy, mềm dẻo trong phương pháp điều chỉnh của Luật tố tụng hình sự. Vai trò của Nhà nước trong hoạt động tố tụng hình sự càng được phát huy trở thành công cụ để bảo vệ chế độ xã hội. Việc áp dụng đúng đắn biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm thể hiện tính chất thời đại, mềm dẻo trong chính sách tố tụng và có ý nghĩa rất quan trọng trong việc bảo đảm thực hiện có hiệu quả các nhiệm vụ của tố tụng hình sự, góp phần làm giảm các vụ án oan sai, đem lại tinh thần tốt nhất cho người phạm tội, nâng cao hiệu quả công tác điều tra, truy tố xét xử và thi hành án.

2.2. Biện Pháp Đặt Tiền Góp Phần Tăng Cường Pháp Chế

Áp dụng biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm còn góp phần tăng cường pháp chế và củng cố pháp luật ở nước ta trong giai đoạn cách mạng hiện nay. Thông qua biện pháp bắt khẩn cấp đã góp phần giáo dục và nâng cao được ý thức pháp luật cho người dân sống trong xã hội phải tôn trọng, chấp hành pháp luật nếu không thì sẽ bị pháp luật trừng trị.

III. Hướng Dẫn Phân Biệt Đặt Tiền Với Các Biện Pháp Bảo Đảm Khác

Việc phân biệt biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm trong tố tụng hình sự với các biện pháp bảo đảm khác trong pháp luật dân sự là rất quan trọng. Điều này giúp áp dụng đúng pháp luật, tránh nhầm lẫn và bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Các biện pháp như đặt cọc, bảo lãnh, thế chấp trong pháp luật dân sự có mục đích và cơ chế hoạt động khác biệt so với biện pháp đặt tiền hoặc tài sản để bảo đảm trong tố tụng hình sự.

3.1. So Sánh Với Đặt Cọc Trong Pháp Luật Dân Sự

Đặt cọc trong pháp luật dân sự là việc một bên giao cho bên kia một khoản tiền hoặc kim khí quý, đá quý hoặc vật có giá trị khác (gọi là tài sản đặt cọc) trong một thời hạn để bảo đảm giao kết hoặc thực hiện hợp đồng. Nếu bên đặt cọc từ chối giao kết, thực hiện hợp đồng thì tài sản đặt cọc thuộc về bên nhận đặt cọc. Nếu bên nhận đặt cọc từ chối giao kết, thực hiện hợp đồng thì phải trả cho bên đặt cọc tài sản đặt cọc và một khoản tiền tương đương giá trị tài sản đặt cọc, trừ trường hợp có thỏa thuận khác. Trong khi đó, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm trong tố tụng hình sự nhằm bảo đảm sự có mặt của bị can, bị cáo và ngăn ngừa các hành vi cản trở tố tụng.

3.2. Phân Biệt Với Bảo Lãnh Thế Chấp Dân Sự

Bảo lãnh trong pháp luật dân sự là việc người thứ ba cam kết với bên có quyền (bên nhận bảo lãnh) sẽ thực hiện nghĩa vụ thay cho bên có nghĩa vụ (bên được bảo lãnh), nếu khi đến hạn mà bên được bảo lãnh không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ. Thế chấp là việc một bên (bên thế chấp) dùng tài sản thuộc sở hữu của mình để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ đối với bên kia (bên nhận thế chấp). Nếu bên có nghĩa vụ không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ thì bên nhận thế chấp có quyền xử lý tài sản thế chấp để thu hồi nợ. Khác với các biện pháp này, đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm trong tố tụng hình sự là biện pháp ngăn chặn, không phải là biện pháp bảo đảm thực hiện nghĩa vụ dân sự.

IV. Thực Tiễn Tồn Tại Và Hạn Chế Khi Áp Dụng Biện Pháp Đặt Tiền

Thực tiễn áp dụng biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm còn nhiều hạn chế bất cập, khó khăn vướng mắc: Điều 93 Bộ luật Tố tụng hình sự chưa quy định cụ thể đối tượng áp dụng, điều kiện áp dụng biện pháp ngăn chăn này, mức tiền áp dụng với từng loại tội danh hoặc đối với tài sản có giá trị để bảo đảm thì cơ quan, tổ chức nào được định giá, việc bảo quản tiền, tài sản có giá trị như thế nào cũng chưa được quy định rõ… Để khắc phục tình trạng trên ngày 14/11/2013 các Bộ: Tư pháp, Công an, Quốc phòng, Tài chính, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao đã thông qua Thông tư liên tịch số 17/2013/TTLT hướng dẫn việc đặt tiền hoặc tài sản có giá trị bảo đảm theo quy định tài điều 93 Bộ luật Tố tụng hình sự. Đây sẽ là hành lang pháp lý cho cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng biện pháp này hiệu quả hơn.

4.1. Bất Cập Trong Quy Định Pháp Luật Hiện Hành

Các quy định pháp luật hiện hành về biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm còn chung chung, thiếu cụ thể. Điều này gây khó khăn cho các cơ quan tiến hành tố tụng trong việc áp dụng, đặc biệt là trong việc xác định đối tượng áp dụng, điều kiện áp dụng, mức tiền hoặc giá trị tài sản bảo đảm, và thủ tục bảo quản, xử lý tài sản bảo đảm.

4.2. Khó Khăn Trong Thực Tiễn Áp Dụng

Trong thực tiễn, việc áp dụng biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm còn gặp nhiều khó khăn do thiếu hướng dẫn cụ thể, sự phối hợp giữa các cơ quan tiến hành tố tụng chưa chặt chẽ, và nhận thức của cán bộ còn hạn chế. Ngoài ra, tình hình kinh tế - xã hội cũng ảnh hưởng đến việc áp dụng biện pháp này, đặc biệt là đối với những người có hoàn cảnh khó khăn.

V. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Áp Dụng Biện Pháp Ngăn Chặn

Để nâng cao hiệu quả áp dụng biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm, cần có các giải pháp đồng bộ về hoàn thiện pháp luật, tăng cường công tác hướng dẫn, kiểm tra, nâng cao năng lực cán bộ, và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan liên quan. Các giải pháp này cần được thực hiện một cách toàn diện và đồng bộ để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả.

5.1. Hoàn Thiện Quy Định Pháp Luật Về Biện Pháp Đặt Tiền

Cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định của pháp luật về biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm, đảm bảo tính cụ thể, rõ ràng, và phù hợp với thực tiễn. Đặc biệt, cần quy định chi tiết về đối tượng áp dụng, điều kiện áp dụng, mức tiền hoặc giá trị tài sản bảo đảm, thủ tục bảo quản, xử lý tài sản bảo đảm, và trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan.

5.2. Tăng Cường Công Tác Hướng Dẫn Kiểm Tra

Cần tăng cường công tác hướng dẫn, giải thích pháp luật về biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm cho cán bộ và người dân. Đồng thời, cần tăng cường công tác kiểm tra, giám sát việc áp dụng biện pháp này, đảm bảo tuân thủ đúng quy định của pháp luật, tránh lạm dụng, sai sót.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thực tiễn tư pháp hình sự Việt Nam trong giai đoạn 2010 - 2013 ghi nhận tổng cộng 63.578 đối tượng bị khởi tố tại 4 đô thị lớn gồm Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh. Trong cơ cấu các biện pháp ngăn chặn được áp dụng, biện pháp tạm giam chiếm tỷ trọng áp đảo từ 26,11% đến 32,22%, trong khi biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn từ 0,24% đến 0,55%. Thực trạng này dẫn đến tình trạng quá tải nghiêm trọng tại các cơ sở giam giữ, gia tăng chi phí ngân sách và tiềm ẩn nguy cơ xâm phạm quyền tự do thân thể của công dân theo tinh thần cải cách tư pháp.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là sự bất cập giữa quy định pháp luật và thực tiễn thi hành biện pháp đặt tiền hoặc tài sản bảo đảm theo Điều 93 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003. Mục tiêu cụ thể của luận văn tập trung vào việc hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát 100% dữ liệu thống kê áp dụng biện pháp ngăn chặn tại 4 thành phố trọng điểm giai đoạn 2010 - 2013, và xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả áp dụng biện pháp này.

Về mặt thực tiễn, nghiên cứu đóng vai trò nền tảng giúp hiện thực hóa Nghị quyết số 49/NQ-TW của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020. Việc mở rộng áp dụng biện pháp ngăn chặn không giam giữ giúp giảm tỷ lệ tạm giam ước tính từ 5% đến 10%, bảo vệ quyền con người theo Điều 20 Hiến pháp năm 2013 và giảm áp lực trực tiếp cho các nhà tạm giữ, trại tạm giam trên phạm vi toàn quốc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết quyền con người và lý thuyết nhân đạo hóa tư pháp hình sự. Theo Điều 20 Hiến pháp năm 2013, quyền bất khả xâm phạm về thân thể là quyền tự nhiên tối thượng của công dân. Biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm được định vị như một biện pháp cưỡng chế mang tính mềm dẻo, tác động chủ yếu vào ý thức trách nhiệm kinh tế và tâm lý của bị can, bị cáo thay vì cách ly thể xác khỏi đời sống xã hội.

Mô hình nghiên cứu vận dụng 5 khái niệm nòng cốt: Biện pháp ngăn chặn thay thế, Đặt tiền bảo đảm, Thẩm quyền tố tụng, Cưỡng chế tư pháp và Quản lý tài sản ký quỹ. Luận văn phân định rành mạch giữa bản chất bảo đảm tư pháp công quyền trong tố tụng hình sự với các biện pháp bảo đảm nghĩa vụ dân sự theo Điều 318 Bộ luật Dân sự như cầm cố, thế chấp, đặt cọc hay bảo lãnh.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ báo cáo thống kê chính thức của các cơ quan tiến hành tố tụng tại Hà Nội, Hải Phòng, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh trong 4 năm liên tục từ năm 2010 đến năm 2013. Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 63.578 bị can, bị cáo bị khởi tố trong giai đoạn này, trong đó phân tích chuyên sâu 223 trường hợp được áp dụng biện pháp đặt tiền hoặc tài sản bảo đảm. Phương pháp chọn mẫu điển hình tại 4 đô thị trọng điểm được lựa chọn vì đây là các trung tâm kinh tế - xã hội có mật độ tội phạm cao và tính chất vụ án đa dạng nhất cả nước.

Nghiên cứu kết hợp phương pháp phân tích định lượng để xử lý biến động tỷ lệ áp dụng các biện pháp ngăn chặn, và phương pháp phân tích định tính nhằm đánh giá các văn bản quy phạm pháp luật như Điều 93 Bộ luật Tố tụng hình sự 2003 và Thông tư liên tịch số 17/2013/TTLT. Phương pháp luật học so sánh lịch sử từ Sắc lệnh số 13/SL năm 1946, Luật số 103-SL/L005 năm 1957, Bộ luật Tố tụng hình sự năm 1988 đến nay giúp làm rõ tiến trình hoàn thiện lập pháp qua các thời kỳ.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, tỷ lệ áp dụng biện pháp đặt tiền hoặc tài sản bảo đảm trong thực tế vô cùng thấp so với tổng số các biện pháp ngăn chặn. Cụ thể, năm 2010 chỉ có 37 đối tượng được áp dụng biện pháp này, chiếm 0,24% trên tổng số 15.645 người bị khởi tố. Đến năm 2013, con số này đạt 82 đối tượng, chiếm 0,55% trên tổng số 14.809 đối tượng. Mặc dù số lượng tuyệt đối tăng 121,62% sau 4 năm, tỷ lệ chung vẫn chưa vượt quá ngưỡng 0,6%.

Thứ hai, cơ cấu áp dụng các biện pháp ngăn chặn có sự mất cân đối nghiêm trọng khi các biện pháp tước tự do chiếm vị trí chủ đạo. Năm 2010, biện pháp bắt giữ chiếm 23,75% và tạm giam chiếm 32,22%. Năm 2011, tỷ lệ bắt giữ tăng vọt lên 29,88% tương ứng 4.964 đối tượng. Đến năm 2013, biện pháp tạm giam vẫn duy trì ở mức cao với 26,79% tương ứng 3.967 đối tượng.

Thứ ba, sự phân hóa mức tiền đặt bảo đảm theo Thông tư liên tịch số 17/2013/TTLT quy định các mức sàn cụ thể: 20 triệu đồng đối với tội phạm ít nghiêm trọng, 80 triệu đồng đối với tội phạm nghiêm trọng và 200 triệu đồng đối với tội phạm rất nghiêm trọng. Mức giảm trừ tối đa 50% dành cho các đối tượng chính sách như hộ nghèo, thương binh hoặc người chưa thành niên đã bước đầu tháo gỡ rào cản tiếp cận công lý.

Thảo luận kết quả

Thực trạng tỷ lệ áp dụng biện pháp đặt tiền bảo đảm dưới 1% xuất phát từ tâm lý e ngại rủi ro của cán bộ tiến hành tố tụng. Điều tra viên và Kiểm sát viên thường ưu tiên biện pháp tạm giam để tránh nguy cơ bị can bỏ trốn hoặc tiêu hủy chứng cứ. Cụm từ "có căn cứ để tin rằng" trong luật tạo ra sự tùy nghi lớn, thiếu tiêu chí định lượng khách quan. Điển hình như trong vụ án đại án buôn lậu Công ty Đông Nam, dù bị cáo và gia đình có nguyện vọng nộp tiền bảo đảm, cơ quan tiến hành tố tụng thời điểm đó không thể áp dụng do thiếu văn bản hướng dẫn chi tiết về định mức tài chính.

Khi biểu diễn số liệu qua biểu đồ cột chồng về cơ cấu biện pháp ngăn chặn qua 4 năm 2010 - 2013, sự tương phản rõ rệt giữa cột tạm giam (chiếm xấp xỉ 30%) và cột đặt tiền bảo đảm (dưới 1%) phản ánh rõ nét tư duy quản lý tư pháp còn nặng về giam giữ. Việc thiếu cơ chế định giá tài sản nhanh chóng trong thời hạn điều tra ngắn từ 2 đến 3 tháng của các tội ít nghiêm trọng là điểm nghẽn kỹ thuật lớn nhất trên thực tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện quy định pháp lý trong Bộ luật Tố tụng hình sự. Quốc hội và Ủy ban Thường vụ Quốc hội cần sửa đổi Điều 93 theo hướng xác định việc đặt tiền bảo đảm là quyền của bị can, bị cáo khi đáp ứng đủ tiêu chuẩn nhân thân và khả năng tài chính, thay vì coi đây là sự tùy nghi của cơ quan tiến hành tố tụng. Mục tiêu đặt ra là nâng tỷ lệ áp dụng biện pháp đặt tiền bảo đảm lên mức 3% đến 5% trên tổng số vụ án ít nghiêm trọng trong giai đoạn 2016 - 2020.

Thứ hai, rút ngắn thời hạn xử lý hồ sơ và quy trình quản lý tiền ký quỹ. Tòa án nhân dân Tối cao, Viện kiểm sát nhân dân Tối cao và Bộ Tài chính cần ban hành quy chế phối hợp liên ngành, rút ngắn thời gian luân chuyển thông báo và hồ sơ từ 5 ngày làm việc xuống tối đa 48 giờ. Triển khai tài khoản tạm giữ điện tử tại Kho bạc Nhà nước để việc nộp và xác nhận tiền bảo đảm hoàn tất trong vòng 24 giờ.

Thứ ba, thiết lập hệ thống định giá tài sản chuyên trách phục vụ tố tụng. Bộ Công an phối hợp Bộ Tư pháp thành lập tổ định giá tài sản nhanh tại cấp quận, huyện, đảm bảo việc xác thực và định giá bất động sản, giấy tờ có giá hoàn thành trong thời hạn không quá 72 giờ đối với các vụ án hình sự thông thường.

Thứ tư, nâng cao năng lực và trách nhiệm công vụ của đội ngũ tư pháp. Học viện Tư pháp và các trường đào tạo ngành kiểm sát, tòa án cần tổ chức tối thiểu 15 lớp tập huấn chuyên sâu hàng năm cho hơn 1.200 điều tra viên, kiểm sát viên và thẩm phán. Cần có quy chế miễn trừ trách nhiệm hành chính cho cán bộ trong trường hợp đã thực hiện đúng quy trình thẩm định nhân thân nhưng bị can cố tình bỏ trốn sau khi tại ngoại.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán các cấp. Luận văn cung cấp cẩm nang phân tích điều kiện áp dụng, đối chiếu khung tiền tối thiểu từ 20 triệu đến 200 triệu đồng theo Thông tư 17/2013/TTLT và quy trình xử lý tài sản bảo đảm chính xác trong từng giai đoạn tố tụng.

Thứ hai, Luật sư và Người bào chữa. Công trình là tài liệu hữu ích giúp luật sư xây dựng hồ sơ đề nghị thay thế biện pháp tạm giam cho thân chủ, khai thác tối đa các tình tiết giảm nhẹ và điều kiện nhân thân nhằm đạt tỷ lệ chấp thuận cao từ cơ quan tố tụng.

Thứ ba, Cơ quan lập pháp và Chuyên viên xây dựng chính sách tư pháp. Nghiên cứu cung cấp hệ thống dữ liệu thực chứng 63.578 trường hợp trong 4 năm, làm căn cứ khoa học vững chắc để sửa đổi Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Thứ tư, Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Sinh viên chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng hình sự. Luận văn mang lại góc nhìn chuyên sâu, phương pháp xử lý số liệu chuẩn mực và hệ thống tài liệu tham khảo phong phú về các biện pháp ngăn chặn không mang tính giam giữ.

Câu hỏi thường gặp

Biện pháp đặt tiền hoặc tài sản bảo đảm trong tố tụng hình sự khác biện pháp đặt cọc dân sự như thế nào? Biện pháp đặt tiền trong tố tụng hình sự là biện pháp cưỡng chế nhà nước đơn phương do cơ quan tiến hành tố tụng quyết định nhằm bảo đảm sự có mặt của bị can, bị cáo theo Điều 93 Bộ luật Tố tụng hình sự 2003. Trong khi đó, đặt cọc dân sự theo Điều 318 Bộ luật Dân sự mang tính chất thỏa thuận bình đẳng nhằm bảo đảm thực hiện nghĩa vụ hợp đồng.

Mức tiền tối thiểu để được áp dụng biện pháp đặt tiền bảo đảm là bao nhiêu? Theo Thông tư liên tịch số 17/2013/TTLT, mức tiền tối thiểu là 20 triệu đồng đối với tội ít nghiêm trọng, 80 triệu đồng đối với tội nghiêm trọng và 200 triệu đồng đối với tội rất nghiêm trọng. Các đối tượng chính sách như hộ nghèo hoặc người có công được xem xét giảm tối đa 50% mức quy định, tương ứng thấp nhất từ 10 triệu đồng.

Những trường hợp nào luật quy định tuyệt đối không được đặt tiền để bảo đảm? Biện pháp này không áp dụng cho các tội xâm phạm an ninh quốc gia, tội phá hoại hòa bình, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, tội rất nghiêm trọng do cố ý xâm phạm tính mạng hoặc tội phạm ma túy nguy hiểm. Người phạm tội có tính chất chuyên nghiệp, đối tượng nghiện ma túy hoặc người phạm tội bị bắt theo quyết định truy nã cũng bị loại trừ 100%.

Tiền đặt bảo đảm được xử lý như thế nào sau khi kết thúc vụ án? Toàn bộ 100% số tiền đặt bảo đảm sẽ được Kho bạc Nhà nước hoàn trả cho bị can, bị cáo hoặc người đại diện hợp pháp khi họ chấp hành đầy đủ nghĩa vụ có mặt theo triệu tập. Trong trường hợp bị can, bị cáo vắng mặt không lý do chính đáng hoặc bỏ trốn, số tiền này sẽ bị tịch thu sung công quỹ Nhà nước theo đúng trình tự pháp luật.

Tại sao tỷ lệ áp dụng biện pháp này giai đoạn 2010 - 2013 chỉ chiếm từ 0,24% đến 0,55%? Nguyên nhân chủ yếu do Điều 93 Bộ luật Tố tụng hình sự 2003 chưa quy định cụ thể mức tiền và trình tự thi hành trong suốt thời gian dài trước khi có Thông tư liên tịch 17/2013/TTLT. Đồng thời, cơ quan tiến hành tố tụng còn e ngại trách nhiệm nếu bị can trốn thoát, kết hợp với sự thiếu hụt cơ chế định giá tài sản nhanh tại địa phương.

Kết luận

• Luận văn đã làm sáng tỏ bản chất pháp lý nhân đạo của biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm, khẳng định đây là biện pháp thay thế tạm giam hữu hiệu nhằm bảo vệ quyền con người theo Điều 20 Hiến pháp năm 2013.
• Phân tích toàn diện bức tranh thực tiễn tố tụng tại 4 đô thị lớn giai đoạn 2010 - 2013 với 63.578 đối tượng, chỉ rõ sự tăng trưởng số lượng áp dụng từ 37 lên 82 trường hợp (tăng 121,62%) nhưng tỷ lệ áp dụng vẫn còn quá thấp dưới mức 0,6%.
• Nhận diện các rào cản thể chế cốt lõi gồm sự thiếu vắng hướng dẫn định lượng tài chính cụ thể tại Điều 93 Bộ luật Tố tụng hình sự 2003 và tâm lý e ngại rủi ro của cán bộ tiến hành tố tụng.
• Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá về hoàn thiện lập pháp, chuẩn hóa quy trình ký quỹ tại Kho bạc Nhà nước trong 48 giờ, lập tổ định giá nhanh và đào tạo 1.200 cán bộ tư pháp hàng năm.
• Đề xuất lộ trình 12 đến 24 tháng để các cơ quan tư pháp Trung ương tiếp tục cụ thể hóa các tiêu chí áp dụng, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ giám sát nhằm mở rộng tỷ lệ bảo đảm bằng tài chính, hiện thực hóa mục tiêu cải cách tư pháp tiến bộ và văn minh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 Trong chƣơng 1 của Luận văn, chúng tôi đã nghiên cứu và giải quyết đƣợc vấn đề lý luận về biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm. Cụ thể là: Nghiên cứu các qui định của bộ luật Tố tụng hình sự về biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm trong Tố tụng hình sự từ đó đƣa ra khái niệm về biện pháp này. Trên cơ sở phân tích, làm rõ khái niệm cũng các quy định có liên quan đến biện pháp ngăn chặn đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm trong Tố tụng hình sự luận văn đã chỉ ra đƣợc vị trí, vai trò của biện pháp này. Khái quát quá trình hình thành và phát triển của các biện pháp ngăn chặn trong tố tụng nói chung và lịch sử phát triển của biện pháp ngăn chặn đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm.

Những vấn đề nhận thức lý luận cơ bản đề cập trong chƣơng 1, là cơ sở định hƣớng cho việc nghiên cứu, đánh giá thực tiễn công tác áp dụng biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị bảo đảm những năm qua đƣợc trình bày tại chƣơng 2. 16 z Chương 2 QUI ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ 2003 VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG BIỆN PHÁP ĐẶT TIỀN HOẶC TÀI SẢN CÓ GIÁ TRỊ ĐỂ BẢO ĐẢM 2. Qui định của pháp luật tố tụng hình sự về đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm - Quy định của pháp luật tố tụng hình sự + Đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm là biện pháp ngăn chặn để thay thế biện pháp tạm giam. Căn cứ vào tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân và tình trạng tài sản của bị can, bị cáo, Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án có thể quyết định cho họ đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm sự có mặt của họ theo giấy triệu tập.

+ Những ngƣời quy định tại khoản 1 Điều 80 của Bộ luật này, Thẩm phán đƣợc phân công chủ toạ phiên toà có quyền ra quyết định về việc đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm. Quyết định của những ngƣời quy định tại điểm d khoản 1 Điều 80 của Bộ luật này phải đƣợc Viện kiểm sát cùng cấp phê chuẩn trƣớc khi thi hành. + Cơ quan ra quyết định về việc đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm phải lập biên bản ghi rõ số lƣợng tiền, tên và tình trạng tài sản đã đƣợc đặt và giao cho bị can hoặc bị cáo một bản. + Trong trƣờng hợp bị can, bị cáo đã đƣợc Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Toà án triệu tập mà vắng mặt không có lý do chính đáng thì số tiền hoặc tài sản đã đặt sẽ bị sung quỹ Nhà nƣớc và trong trƣờng hợp này bị can, bị cáo sẽ bị áp dụng biện pháp ngăn chặn khác.

Trong trƣờng hợp bị can, bị cáo chấp hành đầy đủ các nghĩa vụ đã cam đoan thì cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm trả lại cho họ số tiền hoặc tài sản đã đặt. 17 z + Trình tự, thủ tục, mức tiền hoặc giá trị tài sản phải đặt để bảo đảm, việc tạm giữ, hoàn trả, không hoàn trả số tiền hoặc tài sản đã đặt đƣợc thực hiện theo quy định của pháp luật. Nhƣ vậy theo quy định của điều 93 khi tiến hành biện pháp đặt tiền hoặc tài sản có giá trị để bảo đảm cần chú ý các nội dung sau: + Căn cứ áp dụng Biện pháp ngăn chặn này chỉ đƣợc áp dụng đối với những bị can, bị cáo có những điều kiện sau đây: Căn cứ và nhân thân của bị can, bị cáo Căn cứ vào tình chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội của bị can, bị cáo Căn cứ vào tình trạng tài sản của bị can, bị cáo + Thẩm quyền áp dụng Theo quy định của khoản 2 điều 93 Bộ luật Tố tụng hình sự, những ngƣời sau đây có quyền áp dụng biện pháp này: Viện trƣởng, Phó viện trƣởng Viện kiểm sát nhân dân và Viện kiểm sát quân sự các cấp Chánh án, Phó chánh án Tòa án nhân dân và Tòa án quân sự các cấp Thẩm phán giữ chức vụ Chánh tòa, phó chánh tòa phúc thẩm tòa án nhân dân tối cao; Thẩm phán đƣợc phân công chủ tọa phiên tòa; Hội đồng xét xử Thủ trƣởng, Phó thủ trƣởng cơ quan Điều tra các cấp, trƣờng hợp này phải đƣợc Viện kiểm sát cùng cấp phê chuẩn trƣớc khi thi hành + Thủ tục áp dụng Cơ quan có thẩm quyền áp dụng biện pháp này phải ra quyết định bằng văn bản, phải lập biên bản ghi rõ số lƣợng tiền, tên và tình trạng tài sản đã đƣợc đặt và giao cho bị can, bị cáo một bản Trong trƣờng hợp bị can, bị cáo đã đƣợc cơ quan tiến hành tố tụng triệu 18 z tập mà vắng mặt không có lý do chính đáng thì số tiền hoặc tài sản đã đƣợc đặt bị sung quỹ Nhà nƣớc và bị can, bị cáo bị áp dụng các biện pháp ngăn chặn khác nghiêm khắc hơn Trong trƣờng hợp bị can, bị cáo chấp hành đầy đủ các nghĩa vụ đã cam đoan thì các cơ quan tiến hành tố tụng có trách nhiệm trả lại cho họ số tiền hoặc tài sản đã đặt Các trình tự, thủ tục, mức tiền hoặc các giá trị tài sản phải đặt để bảo đảm việc tạm giữ, trả hay không trả số tiền, tài sản đã đặt đƣợc thực hiện theo đúng quy định của pháp luật. Tuy nhiên, những quy định về việc đặt tiền hoặc tài sản để thay thế cho biện pháp tạm giam đã đƣợc quy định nhiều năm qua song cho đến nay vẫn chƣa có văn bản nào quy định chi tiết điều kiện, mức tiền, trình tự thủ tục, cơ quan có trách nhiệm, chế độ quản lý tiền, tài sản bảo đảm… Do vậy, các cơ quan tiến hành tố tụng đã gặp không ít khó khăn trong việc áp dụng biện pháp này và trong thực tế, biện pháp này cũng đƣợc áp dụng một cách hãn hữu, hiệu quả không cao.

- Quy định của thông tư liên tịch số 17/2013/TTLT-BTP-BCA-BQP- BTC-VKNDTC-TANDTC ngày 14/11/2013 + Phạm vi điề u chỉnh, đối tƣợng áp du ̣ng Thông tƣ liên tịch này áp dụng đối với bị can, bị cáo đang bị tạm giam, các cơ quan tiến hành tố tụng, ngƣời tiến hành tố tụng, cơ sở giam giữ và cơ quan, tổ chức, cá nhân khác có liên quan. + Nguyên tắc áp dụng biện pháp đặt tiền để bảo đảm Cơ quan tiến hành tố tụng phải cân nhắc đầy đủ các điều kiện về tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, nhân thân, tình trạng tài sản của bị can, bị cáo; trên cơ sở bảo đảm hiệu quả ngăn chặn để quyết định việc áp dụng biện pháp đặt tiền để bảo đảm thay thế cho biện pháp tạm giam. 19 z + Điều kiện áp dụng biện pháp đặt tiền để bảo đảm * Cơ quan tiến hành tố tụng quyết định áp dụng biện pháp đặt tiền để bảo đảm khi có đủ các điều kiện sau đây: Bị can, bị cáo phạm tội lần đầu ; có nơi cƣ trú rõ ràng ; thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải; Bị can, bị cáo có khả năng về tài chính để đặt bảo đảm theo quy định. Đối với bị can, bị cáo là ngƣời chƣa thành niên, ngƣời có nhƣợc điểm về tâm thần mà không có hoặc không đủ tiền để đặt bảo đảm thì xem xét đến khả năng tài chính của ngƣời đại diện hợp pháp của họ; Có căn cứ xác đinh, ̣ sau khi đƣợc tại ngoại, bị can, bị cáo sẽ có mặt theo giấy triệu tập của cơ quan tiến hành tố tụng và không tiêu huỷ, che giấu chứng cứ hoặc có hành vi khác cản trở việc điều tra, truy tố, xét xử; Viê ̣c cho bi ̣can, bị cáo tại ngoại không gây ảnh hƣởn g đến an ninh, trật tự; Không thuộc một trong các trƣờng hợp quy định tại khoản 2 Điều này.

* Không áp dụng biện pháp đặt tiền để bảo đảm nếu thuộc một trong các trƣờng hợp sau đây: Bị can, bị cáo phạm một trong các tội xâm phạm an ninh quốc gia ; các tội phá hoại hoà bình, chống loài ngƣời và tội phạm chiến tranh; Bị can, bị cáo phạm tô ̣i đă ̣c biê ̣t nghiêm tro ̣ng; Bị can, bị cáo phạm tội rất nghiêm trọng do cố ý xâm phạm tính mạng , sức khoẻ , nhân phẩm , danh dự của con ngƣời ; phạm tô ̣i rấ t n ghiêm tro ̣ng thuộc loại tội phạm về ma túy, tham nhũng, xâm pha ̣m trâ ̣t tƣ̣ quản lý kinh tế ; các tội cƣớp tài sản, bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản, cƣỡng đoạt tài sản, cƣớp giật tài sản, công nhiên chiếm đoạt tài sản; Bị tạm giam trong trƣờng hợp bị bắt theo lê ̣nh, quyế t đinh ̣ truy na;̃ Bị can, bị cáo là ngƣời phạm tô ̣i có tiń h chấ t chuyên nghiê ̣p; Bị can, bị cáo là ngƣời nghiê ̣n ma tuý; 20 z Bị can, bị cáo là ngƣời tổ chức trong trƣờng hợp phạm tội có tổ chức; Hành vi phạm tội gây dƣ luâ ̣n xấ u trong nhân dân. + Tiền đƣợc đặt để bảo đảm * Tiền đƣợc đặt để bảo đảm là tiền mặt Việt Nam đồng, bao gồm: Tiền thuộc sở hữu hợp pháp của bị can, bị cáo; Tiền thuộc sở hữu hợp pháp của ngƣời đại diện hợp pháp của bị can, bị cáo là ngƣời chƣa thành niên, ngƣời có nhƣợc điểm về tâm thần. * Không đƣợc đặt tiền thuộc một trong các trƣờng hợp sau đây để bảo đảm: Tiền đang có tranh chấp; Tiền đang đƣợc dùng để bảo đảm thực hiện nghĩa vụ khác theo quy định của pháp luật; Tiền có nguồn gốc bất hợp pháp.