Nghiên Cứu Biến Đổi Kinh Tế Xã Hội Của Cư Dân Vạn Đò Sông Hương Tại Các Khu Tái Định Cư Ở Huế

Luận án tiến sĩ nghiên cứu dân tộc học biến đổi kinh tế xã hội của cư dân vạn đò sông hương tại các khu tái định cư trên địa, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng

• Tác giả: Nguyễn Mạnh Hà
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Xuân Hồng
• Trường học: Đại học Huế - Trường Đại học Khoa học
• Chuyên ngành: Dân tộc học
• Đề tài: Biến đổi kinh tế, xã hội của cư dân vạn đò sông Hương tại các khu tái định cư trên địa bàn thành phố Huế
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT DÙNG TRONG LUẬN ÁN
• DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Nguồn tư liệu nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Bố cục của luận án
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHƯƠNG PHÁP VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.1.1. Nghiên cứu biến đổi kinh tế, xã hội cư dân sông nước trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.1.1.1. Các nghiên cứu trên thế giới và khu vực Đông Nam Á
• 1.1.1.2. Nghiên cứu vạn đò/làng chài ở Việt Nam
• 1.1.2. Nghiên cứu biến đổi kinh tế, xã hội cư dân vạn đò sông Hương tại thành phố Huế
• 1.1.2.1. Các công trình, nghiên cứu của các tác giả nước ngoài và tác giả Việt Nam xuất bản bằng tiếng Anh và tiếng Pháp
• 1.1.2.2. Các công trình, nghiên cứu của các tác giả Việt Nam
• 1.1.3. Những kết quả luận án kế thừa và các vấn đề đặt ra cần được giải quyết
• 1.2. Cơ sở lý luận
• 1.2.1. Một số khái niệm
• 1.2.2. Lý thuyết sinh thái văn hoá (Cultural ecology)
• 1.2.3. Lý thuyết biến đổi và biến đổi văn hoá
• 1.2.4. Lý thuyết nghiên cứu phát triển, phát triển bền vững
• 1.2.5. Khung phân tích
• 1.3. Các phương pháp nghiên cứu
• 1.3.1. Phương pháp điền dã dân tộc học
• 1.3.2. Phương pháp thu thập tư liệu thành văn
• 1.3.3. Phương pháp định tính và định lượng
• 1.3.4. Phương pháp phân tích và tổng hợp
• 1.3.5. Phương pháp nghiên cứu liên ngành
• 1.4. Địa bàn nghiên cứu
• 1.4.1. Đặc điểm các khu TĐC
• 1.4.1.1. Khu TĐC Phước Vĩnh
• 1.4.1.2. Khu TĐC Kim Long
• 1.4.1.3. Khu TĐC Bãi Dâu - Phú Hậu
• 1.5. Tiểu kết Chương 1
• 2. Chương 2: CHÍNH SÁCH VÀ QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN TÁI ĐỊNH CƯ CƯ DÂN VẠN ĐÒ SÔNG HƯƠNG
• 2.1. Cư dân vạn đò sông Hương
• 2.1.1. Lịch sử hình thành cư dân vạn đò sông Hương
• 2.1.2. Vị trí các vạn đò sông Hương
• 2.1.3. Số lượng cư dân vạn đò sông Hương
• 2.2. Chính sách tái định cư cư dân vạn đò sông Hương
• 2.2.1. Chính sách của Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 2.2.2. Chính sách của Uỷ ban Nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế
• 2.2.3. Chính sách của Uỷ ban Nhân dân thành phố Huế
• 2.3. Quá trình thực hiện TĐC cư dân vạn đò sông Hương
• 2.4. Tiểu kết Chương 2
• 3. Chương 3: BIẾN ĐỔI KINH TẾ CỦA CƯ DÂN VẠN ĐÒ SÔNG HƯƠNG TẠI CÁC KHU TÁI ĐỊNH CƯ
• 3.1. Kinh tế của cư dân vạn đò sông Hương trước tái định cư
• 3.1.1. Cơ sở hạ tầng và điều kiện cư trú
• 3.1.1.1. Cơ sở hạ tầng
• 3.1.1.2. Điều kiện cư trú
• 3.1.2. Các loại hình kinh tế
• 3.1.2.1. Hoạt động ngư nghiệp
• 3.1.2.2. Khai thác cát, sỏi, vận chuyển tre nứa và thuyền du lịch
• 3.1.2.3. Hoạt động chăn nuôi
• 3.1.2.4. Các hoạt động kinh tế khác
• 3.1.3. Thu nhập và tiếp cận tài chính
• 3.1.3.1. Tiếp cận tài chính
• 3.2. Biến đổi kinh tế của cư dân vạn đò sông Hương tại các khu tái định cư
• 3.2.1. Cơ sở hạ tầng và điều kiện cư trú
• 3.2.1.1. Hệ thống đường giao thông, điện, nước sinh hoạt, rác thải và vệ sinh
• 3.2.1.2. Điều kiện cư trú
• 3.2.2. Biến đổi kinh tế
• 3.2.2.1. Biến đổi kinh tế truyền thống
• 3.2.2.2. Các ngành nghề mới
• 3.2.3. Thu nhập và khả năng tiếp cận tài chính
• 3.2.3.1. Khả năng tiếp cận tài chính
• 3.3. Tiểu kết Chương 3
• 4. Chương 4: BIẾN ĐỔI XÃ HỘI CỦA CƯ DÂN VẠN ĐÒ SÔNG HƯƠNG TẠI CÁC KHU TÁI ĐỊNH CƯ
• 4.1. Thiết chế xã hội cư dân vạn đò sông Hương trước tái định cư
• 4.1.1. Tổ chức xã hội truyền thống và quản lý cộng đồng
• 4.1.1.1. Tổ chức xã hội truyền thống
• 4.1.1.2. Quản lý hành chính và sở hữu mặt nước đối với cư dân vạn đò sông Hương
• 4.1.2. An ninh trật tự, an toàn xã hội
• 4.1.3. Tôn giáo và tín ngưỡng cư dân
• 4.2. Biến đổi xã hội tại các khu tái định cư
• 4.2.1. Biến đổi về tổ chức xã hội và quản lý nhà nước
• 4.2.1.1. Biến đổi cơ cấu tổ chức và bộ máy quản lý
• 4.2.2. Dòng họ, hôn nhân và gia đình
• 4.2.3. Y tế, dân số, sức khỏe và vệ sinh môi trường
• 4.2.4. Tình hình an ninh trật tự, an toàn xã hội
• 4.2.5. Tôn giáo tín ngưỡng cư dân
• 4.3. Tiểu kết Chương 4
• 5. Chương 5: MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA TRONG BIẾN ĐỔI KINH TẾ, XÃ HỘI TẠI CÁC KHU TÁI ĐỊNH CƯ CỦA CƯ DÂN VẠN ĐÒ SÔNG HƯƠNG
• 5.1. Nguyên nhân biến đổi kinh tế, xã hội cư dân vạn đò sông Hương tại các khu TĐC
• 5.2. Thành tựu và hạn chế trong biến đổi kinh tế, xã hội cư dân vạn đò sông Hương tại các khu tái định cư
• 5.2.1. Cơ sở hạ tầng, điều kiện cư trú, môi trường sống
• 5.2.2. Các ngành nghề mới, đời sống vật chất được nâng cao gắn liền xoá đói giảm nghèo
• 5.2.3. Giáo dục và y tế
• 5.2.4. Hình thành các mối quan hệ xã hội, nếp sống cư dân đô thị và nâng cao đời sống văn hoá trong quá trình hội nhập
• 5.2.5. Những hạn chế
• 5.2.5.1. Công tác quy hoạch, xây dựng cơ sở hạ tầng tại các khu tái định cư
• 5.2.5.2. Khó thay đổi nghề nghiệp, chất lượng nguồn nhân lực chưa đáp ứng yêu cầu phát triển
• 5.2.5.3. Tình hình an ninh trật tự, môi trường sống
• 5.3. Tác động của tái định cư cư dân vạn đò sông Hương đối với phát triển kinh tế, xã hội của thành phố Huế và tỉnh Thừa Thiên Huế
• 5.3.1. Tác động tích cực
• 5.3.2. Những tác động tiêu cực
• 5.4. Một số giải pháp phát triển bền vững kinh tế, xã hội của cư dân vạn đò sông Hương tại các khu tái định cư
• 5.4.1. Cơ sở pháp lý và quan điểm phát triển kinh tế, xã hội cư dân vạn đò sông Hương
• 5.4.1.1. Quan điểm phát triển bền vững kinh tế, xã hội cư dân vạn đò sông Hương
• 5.4.2. Các nhóm giải pháp bảo đảm đời sống kinh tế, xã hội cư dân TĐC
• 5.4.2.1. Giải pháp quy hoạch, xây dựng các khu TĐC và quản lý cộng đồng cư dân
• 5.4.2.2. Giải pháp việc làm, đào tạo nghề, ổn định thu nhập, tiếp cận tài chính
• 5.4.2.3. Giải pháp về giáo dục và y tế
• 5.4.2.4. Các giải pháp bảo đảm đời sống văn hoá, duy trì các quan hệ/kết nối cộng đồng
• 5.4.2.5. Các giải pháp đảm bảo an ninh trật tự, vệ sinh môi trường
• 5.5. Tiểu kết Chương 5
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Biến đổi xã hội

Biến đổi xã hội của cư dân Vạn Đò Sông Hương tại các khu tái định cư là một quá trình phức tạp, phản ánh sự thích ứng với môi trường sống mới. Trước tái định cư, cộng đồng này sống tập trung trên sông, với các mối quan hệ xã hội chặt chẽ dựa trên huyết thống và nghề nghiệp. Sau khi chuyển lên bờ, các thiết chế xã hội truyền thống như tổ chức dòng họ, tín ngưỡng, và quản lý cộng đồng đã có sự thay đổi đáng kể. Các khu tái định cư như Phước Vĩnh, Kim Long, Bãi Dâu, và Hương Sơ đã tạo ra một môi trường sống mới, nơi cư dân phải hòa nhập với các quy định quản lý nhà nước và các dịch vụ đô thị. Sự biến đổi này không chỉ ảnh hưởng đến cơ cấu tổ chức xã hội mà còn tác động đến đời sống văn hóa, tôn giáo, và các mối quan hệ cộng đồng.

1.1. Tổ chức xã hội truyền thống

Trước tái định cư, cư dân Vạn Đò Sông Hương sống trong các cộng đồng nhỏ, tự quản, với các mối quan hệ xã hội chặt chẽ dựa trên huyết thống và nghề nghiệp. Các dòng họ đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì trật tự và quản lý cộng đồng. Tuy nhiên, sau khi chuyển lên bờ, các tổ chức xã hội truyền thống này đã dần bị thay thế bởi các cơ chế quản lý nhà nước. Các khu tái định cư đã tạo ra một môi trường sống mới, nơi cư dân phải tuân thủ các quy định của chính quyền địa phương, dẫn đến sự thay đổi trong cơ cấu tổ chức và quản lý cộng đồng.

1.2. Tôn giáo và tín ngưỡng

Tôn giáo và tín ngưỡng là một phần không thể thiếu trong đời sống của cư dân Vạn Đò Sông Hương. Trước tái định cư, các nghi lễ và lễ hội truyền thống được tổ chức thường xuyên, gắn liền với đời sống sông nước. Sau khi chuyển lên bờ, các hoạt động tôn giáo và tín ngưỡng đã có sự thay đổi, do điều kiện sống và môi trường mới. Một số nghi lễ truyền thống đã bị mai một, trong khi các hình thức tôn giáo mới được du nhập và phát triển. Sự biến đổi này phản ánh quá trình hội nhập và thích ứng của cộng đồng với môi trường sống mới.

II. Kinh tế Huế

Kinh tế Huế đã có sự thay đổi đáng kể sau khi cư dân Vạn Đò Sông Hương được tái định cư lên bờ. Trước đây, cộng đồng này chủ yếu dựa vào các hoạt động kinh tế truyền thống như đánh bắt cá, khai thác cát, sỏi, và vận chuyển hàng hóa trên sông. Tuy nhiên, sau khi chuyển lên bờ, các hoạt động kinh tế này đã bị hạn chế, dẫn đến sự thay đổi trong cơ cấu nghề nghiệp và thu nhập của cư dân. Các khu tái định cư đã tạo ra cơ hội việc làm mới, nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức trong việc đào tạo nghề và ổn định thu nhập cho cư dân.

2.1. Hoạt động kinh tế truyền thống

Trước tái định cư, cư dân Vạn Đò Sông Hương chủ yếu dựa vào các hoạt động kinh tế truyền thống như đánh bắt cá, khai thác cát, sỏi, và vận chuyển hàng hóa trên sông. Các hoạt động này không chỉ là nguồn thu nhập chính mà còn là một phần quan trọng trong văn hóa và lối sống của cộng đồng. Tuy nhiên, sau khi chuyển lên bờ, các hoạt động kinh tế truyền thống này đã bị hạn chế, do sự thay đổi môi trường sống và các quy định quản lý của chính quyền địa phương.

2.2. Cơ hội và thách thức trong phát triển kinh tế

Sau tái định cư, cư dân Vạn Đò Sông Hương đã có cơ hội tiếp cận với các ngành nghề mới, nhưng cũng đối mặt với nhiều thách thức trong việc đào tạo nghề và ổn định thu nhập. Các khu tái định cư đã tạo ra cơ hội việc làm trong các lĩnh vực như xây dựng, dịch vụ, và du lịch. Tuy nhiên, do thiếu kỹ năng và kinh nghiệm, nhiều cư dân gặp khó khăn trong việc tìm kiếm việc làm ổn định. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về các chương trình đào tạo nghề và hỗ trợ tài chính để giúp cư dân thích ứng với môi trường kinh tế mới.

III. Đời sống cư dân

Đời sống cư dân tại các khu tái định cư đã có sự cải thiện đáng kể về cơ sở hạ tầng và dịch vụ đô thị. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức trong việc đảm bảo chất lượng cuộc sống, đặc biệt là trong các lĩnh vực y tế, giáo dục, và an ninh trật tự. Các khu tái định cư đã cung cấp các điều kiện sống tốt hơn so với trước đây, nhưng cư dân vẫn phải đối mặt với các vấn đề như thiếu việc làm, nợ tiền nhà, và sự thay đổi trong các mối quan hệ cộng đồng.

3.1. Cơ sở hạ tầng và dịch vụ đô thị

Các khu tái định cư đã cung cấp các điều kiện sống tốt hơn cho cư dân Vạn Đò Sông Hương, với hệ thống cơ sở hạ tầng hiện đại và các dịch vụ đô thị như điện, nước, và giao thông. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức trong việc đảm bảo chất lượng cuộc sống, đặc biệt là trong các lĩnh vực y tế và giáo dục. Các dịch vụ y tế và giáo dục tại các khu tái định cư vẫn còn hạn chế, dẫn đến sự bất bình đẳng trong tiếp cận các dịch vụ này.

3.2. An ninh trật tự và môi trường sống

An ninh trật tự và môi trường sống là những vấn đề quan trọng tại các khu tái định cư. Mặc dù các khu tái định cư đã cung cấp một môi trường sống an toàn hơn so với trước đây, nhưng vẫn còn nhiều vấn đề về an ninh trật tự, đặc biệt là trong các khu vực có mật độ dân số cao. Ngoài ra, môi trường sống tại các khu tái định cư cũng đang đối mặt với các vấn đề như ô nhiễm và thiếu không gian xanh, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của cư dân.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu về chuyển đổi hình thái không gian sinh tồn của các nhóm dân cư yếu thế là một trong những chủ đề trọng tâm của nhân học sinh thái và xã hội học phát triển. Luận án tiến sĩ Dân tộc học với đề tài "Biến đổi kinh tế, xã hội của cư dân vạn đò sông Hương tại các khu tái định cư trên địa bàn thành phố Huế" (Mã số: 931.10) do nghiên cứu sinh Nguyễn Mạnh Hà thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS. Nguyễn Xuân Hồng và PGS. Vương Xuân Tình tại Trường Đại học Khoa học - Đại học Huế (2022) là công trình chuyên khảo tiên phong tiếp cận toàn diện diện mạo biến đổi của nhóm cư dân thủy cư đặc thù tại miền Trung Việt Nam.

Khoảng trống học thuật (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ thực tiễn: các công trình trước đây của học giả trong nước và quốc tế chủ yếu tiếp cận cư dân vạn đò sông Hương ở trạng thái tĩnh trước tái định cư (như Didier Bertrand, 1993; G. Le Néel & L. Chambaud, 1994; Phan Hoàng Quý, 1975) hoặc tập trung đơn lẻ vào một khía cạnh kỹ thuật đô thị, dịch tễ học (Takano et al., 2005; Seino et al., 2008). Chưa có công trình nào phân tích có hệ thống, liên ngành và dài hạn về quỹ đạo biến đổi cấu trúc kinh tế - xã hội khi cư dân chuyển dịch hoàn toàn từ không gian sống mặt nước (thủy cư) lên mặt đất (thổ cư) trong tiến trình tái định cư từ năm 1989 đến 2020.

Luận án tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Những nhân tố lịch sử, chính sách và môi trường sinh thái nào đã định hình sự chuyển đổi từ hình thức sinh kế mặt nước sang kinh tế đất liền của cư dân vạn đò sông Hương?
2. Bản chất và mức độ biến đổi trong cơ cấu nghề nghiệp, thu nhập, thiết chế gia đình, dòng họ, mạng lưới xã hội và thực hành tín ngưỡng tâm linh của cư dân tại các khu tái định cư diễn ra như thế nào?
3. Những mâu thuẫn cấu trúc, rào cản thích ứng sinh thái nhân văn và hạn chế chính sách nào đang đe dọa sinh kế bền vững của cộng đồng sau tái định cư, và giải pháp can thiệp khả thi là gì?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu (hypotheses) bao gồm:

• H1: Quá trình chuyển đổi từ không gian thủy cư sang thổ cư làm đứt gãy vốn xã hội truyền thống và kỹ năng sinh kế chuyên biệt, dẫn đến sự gia tăng mức độ tổn thương kinh tế đối với nhóm lao động trung niên và cao tuổi.
• H2: Sự cải thiện vượt bậc về cơ sở hạ tầng nhà ở và tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục không đồng nghĩa với phát triển bền vững nếu thiếu các can thiệp đồng bộ về tái cấu trúc kỹ năng nghề nghiệp và hỗ trợ vốn sinh kế.
• H3: Thực hành tín ngưỡng và cấu trúc dòng họ của cư dân vạn đò không biến mất mà trải qua quá trình tái cấu trúc thích ứng (cultural adaptation) và giao lưu tiếp biến văn hóa sâu sắc với cư dân đô thị sở tại.

Luận án sử dụng khung phân tích tích hợp giữa Lý thuyết Sinh thái văn hóa (Cultural Ecology), Lý thuyết Biến đổi văn hóa (Cultural Change) và Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework). Quy mô nghiên cứu bao quát 160 hộ gia đình tại 4 khu tái định cư trọng điểm của thành phố Huế (Phước Vĩnh, Kim Long, Bãi Dâu - Phú Hậu, Hương Sơ) trong khung thời gian 31 năm (1989 - 2020), đóng góp luận cứ khoa học thực tiễn vững chắc cho công tác quản trị đô thị di sản và an sinh xã hội.

---

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu trong nước và quốc tế cho thấy sự phong phú về các dòng nghiên cứu cư dân sông nước nhưng cũng bộc lộ những phân mảnh rõ rệt.

Dòng nghiên cứu quốc tế ghi nhận các khảo sát nhân học về cư dân thủy cư như công trình của Lucien Bansard (1969) về Les Sampaniers de Thuan-An, mô tả nguồn gốc nông nghiệp di cư xuống mặt nước. Các bài báo trên The New York Times của Henry Kamm (1971) và Della Denman (1972) phác họa đời sống bấp bênh của cư dân thuyền đò sông Hương trong chiến tranh. Didier Bertrand (1993, 1996) đi sâu vào thực hành tâm linh, lên đồng và vai trò thầy cúng trong việc trị liệu tinh thần của vạn đò sông Hương. Nhóm nghiên cứu y tế công cộng của Nhật Bản - Việt Nam gồm Takano, Seino, Nguyễn Khắc Lương Quang (2005, 2008) và Inose et al. (2008) công bố các dữ liệu dịch tễ học, chứng minh tình trạng ô nhiễm vi khuẩn nguồn nước và sự chậm phát triển cấu trúc xương ở trẻ em sống trên thuyền vạn đò. Về khía cạnh không gian, Emile Le Bris & Christian Taillard (1998), Chéron Marie (2004), và Tôn Nữ Lưu Phương (2004) xem xét cư dân vạn đò dưới góc độ loại trừ đô thị (urban exclusion) và không gian bị tranh chấp (contested space).

Trong nước, nghiên cứu về làng chài ven biển và thủy diện nội địa có các công trình tiêu biểu của John D. Donoghue (1963) tại Cẩm An (Quảng Nam), Lê Duy Đại (2013) về cư dân thủy diện sông Hương và phá Tam Giang - Cầu Hai, Bùi Xuân Đính & Nguyễn Thị Thanh Bình (2019) về ngư dân duyên hải miền Trung, Nguyễn Thị Tám (2016) về cư dân làng chài sông Lô, và Vũ Thị Hạnh (2014) về biến đổi lối sống làng chài Hải Phòng. Đối với đô thị Huế, các tác giả Phan Hoàng Quý (1975), Nguyễn Hữu Thông (1994), Nguyễn Quang Trung Tiến (2001, 2011), Lê Thị Nguyện (2007), Nguyễn Mạnh Hà (2010), và Lê Thị Hương Nga (2013) đã cung cấp nhiều lát cắt lịch sử, hành chính và sinh kế.

Trong bức tranh học thuật đó, tồn tại 2 luồng quan điểm đối lập:

• Luồng quan điểm thứ nhất (Assimilative/Modernist perspective): Nhìn nhận quá trình tái định cư đưa cư dân vạn đò lên bờ là sự giải phóng tất yếu khỏi tình trạng nghèo đói cùng cực, bệnh tật và lạc hậu; quá trình hòa nhập đô thị sẽ diễn ra tuyến tính khi cơ sở hạ tầng vật chất được đảm bảo.
• Luồng quan điểm thứ hai (Ecological/Vulnerability perspective): Nhấn mạnh việc cưỡng bức thay đổi sinh cảnh tự nhiên mà không bảo tồn vốn văn hóa - xã hội sẽ đẩy cư dân vào "vòng xoáy tổn thương mới" (new cycle of vulnerability), làm mất bản sắc văn hóa sông nước và gia tăng thất nghiệp đô thị.

Luận án của NCS. Nguyễn Mạnh Hà định vị tại điểm giao thoa giữa hai luồng quan điểm, xác lập bước tiến mới: đánh giá biến đổi kinh tế - xã hội như một quá trình thích ứng sinh thái nhân văn phức hợp, lượng hóa các biến động sinh kế và cơ cấu xã hội sau hơn ba thập kỷ thực thi chính sách tái định cư.

Khi so sánh với các nghiên cứu quốc tế:

1. So với nghiên cứu của Ying Yiang Yan (2017) về người Tanka trên sông Châu Giang (Quảng Đông, Trung Quốc), luận án chỉ ra sự tương đồng về áp lực giải tỏa thuyền bè phục vụ chỉnh trang đô thị, nhưng khác biệt ở chỗ cư dân Tanka vẫn duy trì nghề đóng thuyền và lễ hội sông nước gần cửa sông, trong khi cư dân vạn đò Huế bị tách rời hoàn toàn khỏi mặt nước tại một số khu vực (như Phước Vĩnh).
2. So với nghiên cứu của Kathrine E. Starkweather (2017) về người Shodagor ở Bangladesh hay Glenn Althor et al. (2018) về làng nổi hồ Tonle Sap (Campuchia), cư dân vạn đò sông Hương sau tái định cư được tiếp cận hệ thống y tế, trường học và hạ tầng kỹ thuật đồng bộ hơn hẳn, song thách thức về nợ nần tài chính và chuyển đổi nghề phi chính thức diễn ra khốc liệt không kém.

---

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào việc làm giàu và mở rộng phạm vi ứng dụng của các lý thuyết nhân học và xã hội học trong bối cảnh các quốc gia đang phát triển:

• Phát triển Lý thuyết Sinh thái văn hóa của Julian Steward (1955): Steward nhấn mạnh "lõi văn hóa" (cultural core) là các cấu trúc thích nghi với môi trường sinh thái tự nhiên. Luận án mở rộng khái niệm này sang môi trường sinh thái nhân tạo (khu tái định cư đô thị), chứng minh rằng khi sinh thái thay đổi đột ngột từ "môi trường nước" sang "môi trường cạn", lõi văn hóa truyền thống của cư dân vạn đò (quan hệ phường hội vạn, kỹ năng khai thác cát sỏi, ngư cụ) bị phân rã, buộc phải hình thành các "chiến lược sinh tồn thứ cấp" (secondary adaptation strategies).
• Kiểm chứng Lý thuyết Biến đổi xã hội của Robert Redfield và Talcott Parsons: Quá trình chuyển biến từ "cộng đồng thuần nhất mang tính gắn kết cơ học" (Gemeinschaft) sang "xã hội đô thị đa tầng mang tính gắn kết hữu cơ" (Gesellschaft) của cư dân vạn đò không diễn ra êm ả mà tạo ra các cú sốc văn hóa (culture shock), phân tầng xã hội sâu sắc ngay trong nội bộ cộng đồng tái định cư.
• Làm sâu sắc Khung sinh kế bền vững (DFID/Chambers & Conway, 1992): Luận án lượng hóa sự mất cân đối nghiêm trọng giữa 5 nguồn vốn: Nguồn vốn vật chất (nhà ở kiên cố) tăng lên, nhưng nguồn vốn tự nhiên (quyền tiếp cận mặt nước) mất hẳn; nguồn vốn con người (trình độ chuyên môn) thấp kém; nguồn vốn tài chính (nợ tiền đất/nhà) suy giảm; và nguồn vốn xã hội (mạng lưới tương trợ vạn chài) bị phân tán.

Hệ thống mệnh đề lý thuyết (propositions) được xác lập:

• Mệnh đề 1: Mức độ thích ứng kinh tế của cư dân tái định cư tỷ lệ nghịch với khoảng cách địa lý từ khu tái định cư đến không gian sông nước truyền thống.
• Mệnh đề 2: Sự tích hợp xã hội của cư dân thủy diện lên bờ phụ thuộc vào mức độ tiếp nhận và giảm thiểu kỳ thị từ cộng đồng thổ cư sở tại hơn là bản thân các chỉ số hạ tầng vật chất.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba trục tiếp cận:

1. Trục thể chế - chính sách: Tác động của các nghị quyết, quyết định di dời tái định cư của UBND tỉnh Thừa Thiên Huế và UBND thành phố Huế (từ các đợt 1989, 1995, 1998 đến đại dự án 2008-2010).
2. Trục sinh thái - kinh tế: Sự chuyển đổi cơ cấu sản xuất từ kinh tế khai thác (đánh bắt cá, cào cát sỏi, vận chuyển tre nứa) sang kinh tế dịch vụ đô thị phi chính thức (xích lô, xe thồ, phụ hồ, buôn thúng bán bưng).
3. Trục cấu trúc - văn hóa xã hội: Sự biến đổi từ thiết chế tự quản Vạn trưởng/Vạn phó, dòng họ huyết thống khép kín sang bộ máy tổ dân phố, hội đoàn thể chế và sự giao thoa tín ngưỡng sông nước (thờ Thủy Long Thánh Mẫu, Bà Thủy, Quan Âm Nam Hải) với Phật giáo và nếp sống thị dân.

Điều kiện biên (Boundary conditions): Khung phân tích áp dụng đặc thù cho các nhóm cư dân thủy diện nội địa (sông, đầm phá) chuyển đổi sang đô thị loại I có tính chất di sản văn hóa như thành phố Huế, nơi các quy chuẩn cảnh quan đô thị đặt ra yêu cầu nghiêm ngặt về quản lý mặt nước.

---

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án được thiết kế dựa trên lập trường nhận thức luận Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp với Thuyết diễn giải (Interpretivism), cho phép vừa phản ánh khách quan các biến số định lượng vừa thấu cảm chiều sâu trải nghiệm chủ quan của chủ thể văn hóa.

Nghiên cứu áp dụng thiết kế đa cấp độ (Multi-level design):

• Cấp độ vĩ mô (Macro): Phân tích khung pháp lý, quy hoạch tổng thể phát triển đô thị Huế và các quyết định tái định cư qua các thời kỳ.
• Cấp độ trung mô (Meso): Khảo sát cấu trúc cộng đồng tại 4 khu tái định cư đại diện cho các hình thái cư trú khác nhau:
  • Khu TĐC Phước Vĩnh (1989): Mô hình cấp đất làm nhà tự xây trên địa hình đồi cao phía Nam sông Hương.
  • Khu TĐC Kim Long (1995): Mô hình bố trí gần sông Kẻ Vạn, kết hợp 4 đợt tiếp nhận cư dân Bến Me, Phú Cát, An Cựu.
  • Khu TĐC Bãi Dâu - Phú Hậu (1998): Mô hình kết hợp đất nền và chung cư tập trung tại vùng hạ lưu.
  • Khu TĐC Hương Sơ (2008 - 2011): Khu đô thị tái định cư tập trung quy mô lớn nhất (8,355 ha, 336 lô đất và 224 căn nhà liền kề).
• Cấp độ vi mô (Micro): Khảo sát sâu 160 hộ gia đình cư dân vạn đò đã tái định cư.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu thực địa dân tộc học được thực hiện nghiêm ngặt qua các giai đoạn từ năm 2017 đến năm 2020:

• Phương pháp chọn mẫu: Áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích (Stratified purposive sampling) để chọn 160 hộ gia đình đại diện đầy đủ các nhóm nghề nghiệp (còn giữ thuyền bè, chuyển đổi hoàn toàn lên bờ, kinh doanh nhỏ, làm thuê) và thời gian tái định cư khác nhau.
• Kỹ thuật thu thập dữ liệu:
  • Bảng hỏi điều tra kinh tế - xã hội cấu trúc hóa (160 phiếu).
  • Phỏng vấn sâu (In-depth interview) 45 trường hợp: gồm các chủ hộ cao tuổi, phụ nữ đơn thân, thanh niên thất nghiệp, các thầy cúng vạn đò (như phỏng vấn hồi cố trường hợp anh Dương Văn Hen tại Phước Vĩnh về biến cố đi kinh tế mới năm 1986).
  • Phỏng vấn chuyên gia và cán bộ quản lý: Lãnh đạo UBND thành phố Huế, Phòng Kinh tế - Thống kê, Ban Quản lý dự án, lãnh đạo UBND và tổ trưởng dân phố các phường Phước Vĩnh, Kim Long, Phú Hậu, Hương Sơ.
  • Quan sát tham dự (Participant observation): Ghi chép nhật ký điền dã, chụp ảnh, ghi hình các nghi lễ cúng bái bến sông, sinh hoạt nhà liền kề, chợ dân sinh (chợ Trường An, Kim Long, Phú Hậu, Hương Sơ).
• Tam giác hóa dữ liệu (Data triangulation): Đối chiếu dữ liệu điền dã với hệ thống thư tịch cổ triều Nguyễn (Ô châu cận lục của Dương Văn An năm 1553, Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn năm 1776, Đồng Khánh Địa dư chí, Đại Nam nhất thống chí) và hệ thống báo cáo thống kê hành chính giai đoạn 1970 - 2020.

Data và phân tích

Dữ liệu định lượng được làm sạch và phân tích bằng phần mềm chuyên dụng (Excel và SPSS) để tính toán các thống kê mô tả, phân bố tần số, bảng chéo quan hệ giữa độ dài thời gian tái định cư và mức thu nhập. Dữ liệu định chất được mã hóa theo chủ đề (Thematic coding) để trích xuất các ý niệm văn hóa, nhận thức về không gian sống và mạng lưới quan hệ xã hội.

---

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự phân rã sinh kế truyền thống và tính bấp bênh của nghề nghiệp mới: Trước tái định cư, 100% cư dân gắn bó với kinh tế sông nước: 45,6% làm nghề đánh bắt thủy sản; 32,5% khai thác cát, sỏi; vận chuyển tre nứa và chèo thuyền du lịch chiếm tỷ lệ còn lại. Sau khi lên bờ, cơ cấu nghề nghiệp biến đổi sâu sắc: lao động phổ thông tự do (xe ôm, xích lô, thợ xây, bốc vác) chiếm tới 62,3%; dịch vụ buôn bán nhỏ chiếm 18,4%; chỉ còn một bộ phận nhỏ (khoảng 148 hộ tại Kim Long) duy trì thuyền neo đậu tại sông Kẻ Vạn để đánh bắt hoặc chở khách du lịch.

2. Nghịch lý thất nghiệp và tái nghèo sau tái định cư: Tỷ lệ lao động chính thất nghiệp hoặc thiếu việc làm ổn định tại các khu tái định cư dao động ở mức báo động từ 20% đến 30%. Dù thu nhập danh nghĩa tăng lên (Bảng 3.5 và Biểu đồ 3.5), chi phí sinh hoạt đô thị (tiền điện, nước máy, học phí, chi phí y tế, rác thải) tăng vọt từ 3 đến 5 lần so với cuộc sống trên thuyền (Biểu đồ 3.7), đẩy nhiều gia đình vào bẫy nợ nần không có khả năng chi trả tiền mua nhà/đất tái định cư.

3. Hiện tượng "chảy máu đất ở" và tái thủy cư (Secondary displacement): Một phát hiện bất ngờ mang tính cảnh báo cao là tình trạng chuyển nhượng trái phép nhà đất tại các khu tái định cư diễn ra phổ biến. Tại khu TĐC Phước Vĩnh, tỷ lệ hộ gia đình bán đất/nhà sau khi nhận quyền sở hữu lên tới xấp xỉ 80%; tình trạng tương tự diễn ra nghiêm trọng tại Kim Long và Bãi Dâu (với 8 hộ chung cư bán suất). Nguyên nhân chính do áp lực tài chính trước mắt, thói quen tiêu dùng tiền mặt và việc không thích nghi được với không gian nhà ở cao tầng/nhà liền kề. Cá biệt, một số hộ sau khi bán nhà đã quay trở lại đóng thuyền, sống du cư trên sông Hương.

4. Biến đổi cơ cấu gia đình, dòng họ và thiết chế tự quản: Thiết chế "vạn đò" truyền thống với vai trò tối thượng của Ban Vạn trưởng và hương ước mặt nước bị xóa bỏ hoàn toàn, thay thế bằng bộ máy hành chính Tổ dân phố. Quy mô gia đình thu hẹp từ gia đình đa thế hệ (tam - tứ đại đồng đường sống chung trên một con thuyền 15-20m²) sang gia đình hạt nhân. Tuy nhiên, tính cố kết dòng họ (các họ chính như Nguyễn, Lê, Trần, Võ) vẫn duy trì qua các dịp lễ giỗ họ và cúng bến sông.

5. Sự chuyển dịch và lai ghép trong thực hành tín ngưỡng: Không gian thờ cúng trên thuyền (vốn tập trung vào Thủy Thần, Cô Bác, Tiền Vãng) khi lên bờ được chuyển hóa vào bàn thờ gia tiên trong nhà liền kề. Tỷ lệ tham gia cúng bái sông nước giảm dần ở thế hệ trẻ, thay vào đó là xu hướng quy y Phật giáo (tại các chùa Phổ Quang, Quốc Ân ở Phước Vĩnh; Niệm Phật Đường Vạn Phú ở Kim Long). Độ tuổi của các thầy cúng vạn đò ngày càng già hóa (Bảng 4.10) và không có lực lượng kế cận.

                           KHÔNG GIAN SINH TỒN
                            (1989 - 2020)

Implications đa chiều

• Về lý thuyết: Khẳng định tính bất liên tục của vốn sinh thái nhân văn khi nhóm dân cư bị bứng khỏi môi trường sống tự nhiên; bổ sung luận điểm về "sự hòa nhập cưỡng bức" (forced assimilation) trong tiến trình đô thị hóa các cộng đồng đặc thù.
• Về phương pháp luận: Cung cấp mô hình khảo sát dọc tích hợp nhân học dân tộc học và kinh tế lượng xã hội học cho các nghiên cứu tái định cư cư dân mặt nước tại Đông Nam Á.
• Về thực tiễn chính sách:
  • Chấm dứt tư duy "tái định cư chỉ là xây nhà trao chìa khóa"; phải chuyển sang mô hình "tái định cư gắn liền kiến tạo sinh kế" (Livelihood-centered resettlement).
  • Thiết lập chính sách bảo vệ quyền sở hữu nhà đất tái định cư, hạn chế tình trạng sang nhượng quyền sử dụng đất trong 10 năm đầu tiên nhằm ngăn chặn tái thủy cư.
  • Đào tạo nghề có địa chỉ, hỗ trợ vốn vay tín dụng ưu đãi theo nhóm liên kết tự quản của phụ nữ vạn đò để chuyển đổi sang dịch vụ du lịch di sản bền vững.

---

Limitations và Future Research

Hạn chế nghiên cứu

1. Độ bao phủ mẫu: Mẫu khảo sát 160 hộ tập trung tại 4 khu TĐC thuộc thành phố Huế; chưa mở rộng so sánh định lượng trực tiếp với nhóm cư dân vạn đò tái định cư tại các huyện lân cận (Phú Vang, Phú Lộc, Quảng Điền, Hương Trà).
2. Dữ liệu lịch sử phân mảnh: Các số liệu thống kê cư dân vạn đò thời kỳ trước 1975 và giai đoạn 1980-1992 còn nhiều độ vênh giữa các báo cáo của thị xã Huế, Công an thành phố và các phường sở tại.
3. Đo lường tâm lý học xã hội: Luận án tập trung nhiều vào các biến số kinh tế - xã hội quan sát được, chưa đo lường sâu chỉ số tổn thương tâm lý (psychological distress) và cảm giác mất gốc văn hóa (cultural disorientation) bằng các thang đo chuẩn hóa quốc tế.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda)

1. Nghiên cứu theo dõi dọc (Longitudinal Study): Tiến hành khảo sát thế hệ thứ hai và thứ ba (F2, F3) của cư dân vạn đò sau 40 năm tái định cư để đánh giá khả năng thăng tiến xã hội (social mobility) thông qua con đường giáo dục.
2. Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (Cross-national comparative research): Thiết lập khung phân tích so sánh giữa cộng đồng vạn đò Huế với cộng đồng Bajau Laut (Malaysia/Philippines) và cư dân làng nổi Biển Hồ (Campuchia) sau khi lên bờ.
3. Ứng dụng GIS và không gian nhân học: Bản đồ hóa không gian biến đổi di động xã hội và các điểm nóng chuyển nhượng đất đai tại các vùng tái định cư ven đô thị di sản.
4. Bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể: Nghiên cứu sâu về tri thức dân gian sông nước, hò chèo cạn, kỹ thuật đóng thuyền và nghi lễ thờ cúng Thủy thần như một tài nguyên phát triển du lịch nhân văn của Huế.

---

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật (Academic Impact): Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng cho các chuyên ngành Dân tộc học, Nhân học văn hóa, Xã hội học đô thị, Địa lý nhân văn và Quản trị công tại các trường đại học lớn (Đại học Khoa học Huế, Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội & TP.HCM). Ước tính công trình sẽ tạo ra chỉ số trích dẫn cao trong các nghiên cứu về di dân, chỉnh trang đô thị di sản và biến đổi sinh kế tại miền Trung Việt Nam.
• Tác động chính sách đô thị (Policy Influence): Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho UBND tỉnh Thừa Thiên Huế và UBND thành phố Huế trong việc điều chỉnh chính sách di dời dân cư khu vực Thượng Thành - Kinh thành Huế (dự án 2019-2025); hỗ trợ các nhà hoạch định chính sách xây dựng khung đền bù, hỗ trợ chuyển đổi nghề thực chất hơn.
• Lợi ích xã hội (Societal Benefits): Góp phần nói lên tiếng nói của nhóm yếu thế, nâng cao nhận thức cộng đồng thị dân nhằm xóa bỏ các định kiến xã hội đối với người dân gốc vạn đò; bảo vệ quyền tiếp cận công bằng các dịch vụ an sinh xã hội cho phụ nữ và trẻ em tái định cư.

---

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận cơ sở dữ liệu điền dã chuyên sâu, phương pháp luận nghiên cứu nhân học tái định cư và khung lý thuyết sinh thái văn hóa ứng dụng.
• Cơ quan quản lý Nhà nước & Nhà hoạch định chính sách: Sử dụng các khuyến nghị thực chứng để tối ưu hóa quy hoạch phân khu tái định cư, thiết kế gói an sinh xã hội và mô hình quản lý dân cư đô thị.
• Các tổ chức phi chính phủ (NGOs) & Phát triển cộng đồng: Xây dựng các dự án can thiệp sinh kế vi mô, nâng cao năng lực dạy nghề, chăm sóc sức khỏe sinh sản và hỗ trợ vốn vay cho phụ nữ yếu thế.
• Chính cộng đồng cư dân tái định cư: Thụ hưởng các điều chỉnh chính sách tiến bộ về an sinh, giáo dục và công nhận bản sắc văn hóa truyền thống trong không gian đô thị mới.

---

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Sinh thái văn hóa của Julian Steward khi chỉ ra cơ chế "tái sinh thái hóa nhân văn" (human re-ecologization): chứng minh rằng sự thay đổi môi trường sống từ thủy cư sang thổ cư không chỉ là biến đổi cơ học về chỗ ở, mà là một quá trình phá vỡ và tái cấu trúc toàn diện "lõi văn hóa" (cultural core), nơi các quan hệ huyết thống và nghề nghiệp sông nước phải tự điều chỉnh để tồn tại trong không gian kinh tế thị trường đô thị.

2. Đột phá phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây như thế nào?

So với các nghiên cứu mô tả văn hóa đơn thuần (như Phan Hoàng Quý, 1975) hay khảo sát y tế lát cắt ngang (như Takano et al., 2005), luận án kết hợp xuất sắc phương pháp Điền dã dân tộc học chuyên sâu (160 hộ, 45 phỏng vấn sâu) với Phân tích so sánh lịch sử - không gian đa điểm (4 khu tái định cư đại diện cho 4 giai đoạn lịch sử khác nhau: 1989, 1995, 1998, 2008-2010), thiết lập quy trình tam giác hóa dữ liệu mẫu mực.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực địa là gì?

Đó là hiện tượng ~80% hộ dân tại khu TĐC Phước Vĩnh đã bán đất/nhà và tỷ lệ thất nghiệp sau tái định cư vẫn duy trì ở mức cao (20% - 30%). Mặc dù người dân được cấp đất ở đô thị có giá trị cao, nhưng do không thể thích nghi với chi phí sinh hoạt đất liền và thiếu kỹ năng nghề phi nông nghiệp, họ đã chuyển nhượng quyền sử dụng đất để lấy tiền mặt tiêu dùng ngắn hạn, dẫn đến nguy cơ tái nghèo hoặc quay trở lại cuộc sống sông nước.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không?

Có. Luận án mô tả chi tiết bảng tiêu chí chọn mẫu phân tầng 160 hộ tại 4 khu tái định cư, hệ thống bảng hỏi cấu trúc hóa, danh mục hướng dẫn phỏng vấn sâu các nhóm chủ thể (người già, thanh niên, phụ nữ, thầy cúng, cán bộ quản lý), và quy trình kiểm chứng chéo thư tịch cổ với biên bản kiểm kê hành chính.

5. Khung chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao?

Luận án định hình chương trình nghiên cứu tập trung vào 3 trọng tâm:

1. Đánh giá sự dịch chuyển thế hệ (Intergenerational mobility) của con em cư dân vạn đò thông qua con đường học vấn và hội nhập thị trường lao động chính thức.
2. Đánh giá tác động của tiến trình chuyển đổi số và quản lý thông minh đô thị Huế đến việc quản trị dữ liệu dân cư tái định cư.
3. Nghiên cứu bảo tồn ký ức đô thị và di sản văn hóa phi vật thể của cộng đồng vạn đò trong lòng thành phố di sản văn hóa thế giới UNESCO.

---

Kết luận

1. Luận án là công trình Dân tộc học đầu tiên nghiên cứu toàn diện, hệ thống và đa chiều về biến đổi kinh tế, xã hội của cư dân vạn đò sông Hương tại 4 khu tái định cư tập trung trên địa bàn thành phố Huế suốt tiến trình hơn 30 năm (1989 - 2020).
2. Công trình xác lập bức tranh khoa học chân thực: Tái định cư đã giải quyết căn bản vấn đề an cư, xóa bỏ chỗ ở tạm bợ trên sông, cải thiện tiếp cận y tế, giáo dục; tuy nhiên, đặt ra thách thức gay gắt về mất cân bằng sinh kế, tỷ lệ thất nghiệp cao (20-30%), nguy cơ đứt gãy mạng lưới xã hội và hiện tượng bán nhà đất tái định cư (~80% tại Phước Vĩnh).
3. Đóng góp phát triển lý thuyết sinh thái văn hóa và khung sinh kế bền vững trong bối cảnh di dời tái định cư các nhóm dân cư đặc thù tại các đô thị di sản đang phát triển.
4. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới: Nhân học y tế và dịch chuyển xã hội thế hệ thứ hai; Quản trị đô thị thích ứng với các cộng đồng thủy cư chuyển đổi; và Số hóa di sản ký ức văn hóa sông nước miền Trung.
5. Cung cấp hệ thống giải pháp đồng bộ 5 nhóm (Quy hoạch hạ tầng - Việc làm & tài chính vi mô - Giáo dục y tế - Văn hóa tín ngưỡng - An ninh môi trường), tạo cơ sở thực tiễn trực tiếp phục vụ các dự án di dời dân cư, chỉnh trang đô thị Huế hướng tới mục tiêu Thành phố trực thuộc Trung ương phát triển bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHƯƠNG PHÁP VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Nghiên cứu biến đổi kinh tế, xã hội cư dân sông nước trên thế giới và ở Việt Nam Nghiên cứu về cư dân vạn đò/làng chài trên thế giới cũng như khu vực Đông Nam Á và Việt Nam dưới góc độ kinh tế, xã hội, y tế, giáo dục và giới được các tác giả trong và ngoài nước đặc biệt quan tâm. Các nghiên cứu trên thế giới và khu vực Đông Nam Á Tại trung Quốc, tác giả Lu Guang (2010) trong bài báo “Câu chuyện làng Chài tỉnh Giang Tô, Trung Quốc: Làm chứng cho chi phí của con người về ô nhiễm nguồn nước” đề cập đời sống của hơn 50 hộ gia đình trên sông tại tỉnh Giang Tô, Trung Quốc: Họ là những cư dân đánh cá, ăn, ngủ trên thuyền.

Cuộc sống cư dân làng chài xấu đi do các nhà máy xuất hiện dọc theo sông Liu, tỉnh Giang Tô. Cuộc sống cư dân bị ảnh hưởng do nguồn thủy hải sản cạn kiệt, dòng sông ô nhiễm bởi các nhà máy công nghiệp xả thải trực tiếp; số lượng cư dân bị ung thư cao hơn nhiều so với trước đây. Bài báo cảnh báo nguy cơ gây ung thư ở bộ phận cư dân này [130]. Tác giả Ying Yiang Yan (2017) trong luận văn Thạc sỹ Khảo cổ học - Nhân học, tại Đại học Southampton về “Technical Choice and Social Practice of Sampan Boats: A Case Study of Tanka Sampan and the Dweller in Ethnoarchaeology” [Lựa chọn kỹ thuật và thực hành xã hội của cư dân vạn đò: Nghiên cứu trường hợp cư dân Tanka từ góc độ dân tộc - khảo cổ học] đã đi sâu nghiên cứu nhóm cư dân đặc thù - người Tanka sống trên sông Châu Giang (Pearl river) - ở khu vực Quảng Đông, Trung Quốc.

Cư dân Tanka đã thay đổi không gian sống trên sông chuyển lên đất liền: Từ thuyền/nhà thuyền chuyển thành nhà trên bờ. Việc định cư/tái định cư gần cửa sông nhằm mục đích quan trọng là phục hồi thuyền và các lễ hội của cư dân. Nghiên cứu đã chỉ ra sự thích ứng sinh kế khi thay đổi môi trường sống là những cơ hội cư dân Tanka tiếp tục sinh kế và duy trì văn hóa khi định cư2 [112]. Tại Bangladesh, tác giả Kathrine E.

Starkweather (2017) trong bài viết “Shodagor Family Strategies Balancing Work and Family on the Water” [Các chiến 2 Tác giả đã dẫn nghiên cứu của R.R Worcester, Du thuyền và thuyền tam bản trên sông Dương Tử (Junks and sampans of the Yangtze, 1971) cho rằng: Vấn đề xây dựng đô thị đã gây ra sự biến mất của rất nhiều thuyền cũng như các vạn đò. Đời sống kinh tế của cư dân chủ yếu là đánh bắt cá và trồng trọt trên đất liền (làm thuê cho các chủ đất để kiếm sống). Nhiều nhà nghiên cứu gọi họ là cư dân lưỡng cư. Nghề nghiệp của họ còn có một bộ phận chuyên vận chuyển hành khách và hàng hóa.

Cùng với thời gian họ từ biển đi dần vào đường thủy nội địa để làm ăn [112, tr. 6 lược về gia đình của người Shodagor để đảm bảo cân bằng giữa công việc và gia đình trong điều kiện thủy cư] đề cập đến người Shodagor ở Matlab, Bangladesh. Họ là cộng đồng cư dân sống trên thuyền. Người Shodagor đối mặt các vấn đề như: lao động, sinh sản và chăm sóc trẻ em.

Ở góc độ giới, người phụ nữ làm việc theo chồng, ngoài ra họ còn tham gia các nhiệm vụ khác nhau trong gia đình và ít chăm sóc con cái hơn so với người chồng. Nghiên cứu cho rằng đây là một hành vi bất thường về văn hóa khi phụ nữ ít có điều kiện quan tâm và chăm sóc con của họ so với đàn ông trong cộng đồng [108]. Tại khu vực Đông Nam Á, cũng có nhiều nghiên cứu liên quan. Các tác giả Yugal Kishore Joshi, Cecilia Tortajada và Asit K.

Hoạt động làm sạch sông Singapore và lưu vực Kallang tại Singapore được thực hiện song song với quá trình phát triển đô thị. Kinh nghiệm của Singapore là ví dụ tuyệt vời trong thực hiện các chính sách phát triển đô thị. Đó là tầm nhìn rõ ràng, kế hoạch dài hạn, chiến lược hướng tới tương lai; điều cần thiết đặt nền móng cho sự phát triển bền vững. Trong đó, nâng cao chất lượng cuộc sống, cải thiện môi trường, phát triển đô thị bền vững là mục tiêu quan trọng nhất [132].

Cùng chủ đề nghiên cứu về cư dân sống trên các làng nổi ở khu vực Đông Nam Á mà Camphuchia là điểm nhấn, tác giả Chong Koh, Ben Mauk và nhiếp ảnh gia Andrea Frazzetta (2018) tìm hiểu hàng chục ngàn gia đình hộ gia đình trên sông và hồ Tonle Sáp ở Campuchia trên tờ New York Times: “A People Limbo, Manyliving Entirely on the Water” [Người Limbo, cư dân chủ yếu sống trên mặt nước] và Glenn Althor với các cộng sự (2018) trong bài viết “Large-Scale Environmental Degradation Results in Inequitable Impacts to Already Impoverished Communities: A Case Study from the Floating Villages of Cambodia” [Suy thoái môi trường quy mô lớn dẫn đến tác động bất bình đẳng với những cộng đồng nghèo: Nghiên cứu trường hợp ở các làng thuyền tại Campuchia]. Cả hai bài viết đã nêu lên những rủi ro cư dân thường gặp: bão lũ, bệnh tật, đuối nước ở trẻ em và những khó khăn trong tương lai của cộng đồng cư dân (trong đó có những ngư dân quốc tịch Việt Nam)…Sinh kế chủ yếu của cư dân là đánh cá đã bị tác động do các dự án thủy điện và thay đổi khí hậu. Cư dân “có rất ít năng lực, cơ hội hay phương tiện” để thích nghi với những sự kiện, chính sách thay đổi; thủy sản suy giảm và gia tăng dân số… và thiếu năng lực thích ứng về sinh kế làm cho cư dân dễ bị tổn thương hơn. Đây là những thách thức, khó khăn cho tương lai phát triển bền vững của cộng đồng cư dân này [128; 107].

7 Tại Indonesia, tác giả Meidwinna Vania Michiani và Junichiro Asano (2019) trong bài viết “Physical upgrading plan for slum riverside settlement in traditional area: A case study in Kuin Utara, Banjarmasin, Indonesia” [Kế hoạch nâng cấp cơ sở vật chất cho khu định cư ổ chuột ở ven sông trong khu vực cư trú truyền thống: Nghiên cứu trường hợp tại Kuin Utara, Banjarmasin, Indonesia], mặc dù không đề cập nhiều đến cư dân sống trên thuyền, nhưng cộng đồng sống trên sông, dọc sông/dựa vào dòng sông đã thích nghi đời sống vật chất, xã hội. Mẫu số chung cộng đồng cư dân TĐC gặp khó khăn là: sinh kế, tình trạng nhà ở, hệ thống giao thông nội bộ, nguồn cung cấp nước sạch, thiết bị vệ sinh và quản lý chất thải xuống dòng sông. Nghiên cứu này chỉ ra rằng: sự tham gia của người dân và chính quyền địa phương trong quản lý nguồn tài nguyên; nâng cao nhận thức và thái độ về môi trường là điều quan trọng khi thực hiện các dự án đối với các khu ổ chuột ven sông [113]. Những nghiên cứu trên thế giới và khu vực Đông Nam Á về cộng đồng cư dân sống trên thuyền đều gắn liền quá trình phát triển đô thị, công nghiệp hoá và TĐC; bên cạnh đó là những cảnh báo y tế, sinh kế thay đổi và văn hoá của cộng đồng trong bối cảnh thay đổi điều kiện sống, chính sách của chính quyền địa phương.

Các công trình nêu trên đã đánh giá tương đối đầy đủ thực trạng đời sống kinh tế và xã hội của cư dân; trong đó luôn đề cao vai trò của chủ thể văn hoá - cư dân sông nước trong quá trình hội nhập và phát triển. Nghiên cứu vạn đò/làng chài ở Việt Nam Các công trình nghiên cứu vạn đò/làng chài ở Việt Nam từ năm 1985 trở về trước còn rất ít, nội dung tập trung tìm hiểu sinh kế, văn hoá cư dân làng chài ven biển. Có rất ít công trình nghiên cứu về cư dân vạn đò/làng chài sống dọc sông hay nội đồng. + Những công trình tìm hiểu về cư dân làng chài ven biển: Từ những năm 1960 của thế kỷ XX, các nhà nhân học Mỹ đã tiến hành các nghiên cứu về các làng chài ở Việt Nam.Donoghue với công trình “Cam An: A fishing village in central Vietnam” [Cẩm An: Một làng chài ở miền Trung Việt Nam] (1963, tái bản năm 1987) có cách nhìn về đời sống ngư dân Cẩm An bởi các quan hệ tổ chức làng xã - trị an, nghề cá và làng chài, hôn nhân, gia đình, tín ngưỡng, lễ nghi và tương lai của làng chài miền Trung Việt Nam [103].

Khi nhận xét công trình này, Gerald C. Hickey - trường Đại học Wayne (Mỹ) không đồng ý với các phân tích họ hàng và chức năng trong hôn nhân “của các dòng dõi đích thực”, các thuật ngữ chỉ người thân, quan hệ họ hàng, dòng họ mà John D. Donoghue đã trình bày. Mặc dù có những tranh luận nhưng tác giả đã khắc họa những điểm cơ bản trong đời sống ngư dân làng chài ven biển miền Trung.

Trong nghiên cứu cư dân làng chài ở Hạ Long, các tác giả Lê Hải Đăng (2015) “Quan hệ gia đình, dòng họ và hoạt động đi biển của cư dân thuỷ diện ở Quảng Ninh”, 8 Đoàn Văn Thắng (2018) “Nhận diện cộng đồng ngư dân vạn chài Hạ Long qua vài nét phác thảo”, và Nguyễn Thị Thúy Anh - Bùi Thúy Hằng (2019) “Giải pháp phát triển du lịch ở làng chài Cửa Vạn, Vịnh Hạ Long, Quảng Ninh sau hoạt động di dân lên bờ” đã tìm hiểu lịch sử hình thành và phát triển, đặc điểm cư trú và dân cư, tổ chức chính trị - xã hội truyền thống, thực hành tín ngưỡng, tôn giáo; hoạt động kinh tế truyền thống, ô nhiễm môi trường Cửa Vạn do nhiều nguyên nhân, trong đó có gia tăng dân số, rác thải…Quá trình định cư cư dân (tháng 6/2014) đã tác động/thay đổi thực hành tín ngưỡng, văn hoá truyền thống và sinh kế truyền thống trong quá trình hội nhập, phát triển cộng đồng. Đồng thời, các tác giả đưa ra giải pháp nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hoá, phát triển du lịch ở làng chài Cửa Vạn trên vịnh Hạ Long sau khi định cư trên đất liền là những hướng tiếp cận bảo đảm phát triển bền vững kinh tế - xã hội cộng đồng cư dân [8; 20; 65].