Chương 1: Những vấn đề chung về Biến đổi khí hậu Chương 2: Một số Điều ước quốc tế cơ bản về biến đổi khí hậu và thực tiễn áp dụng tại Việt Nam 5 z Chương 3: Hoàn thiện pháp luật quốc tế về chống biến đổi khí hậu và những vấn đề đặt ra đối với Việt Nam. 6 z CHƢƠNG 1 CÁC VẤN ĐỀ CHUNG VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Trong mấy thập kỷ qua, nhân loại đã và đang trải qua các biến động bất thường của khí hậu toàn cầu. Trên bề mặt Trái đất, khí quyền và thủy quyển không ngừng nóng lên làm xáo động môi trường sinh thái, đã và đang gây ra nhiều hệ lụy với đời sống loài người. Vậy biến đổi khí hậu là gì? Nguyên nhân, biểu hiện và hậu quả của nó ra sao? Pháp luật quốc tế đề cập tới vấn đề này như thế nào? Sau đây chúng ta sẽ nghiên cứu các vấn đề trên.
Biến đổi khí hậu 1. Khái niệm chung về biến đổi khí hậu a. Khí hậu Khí hậu thường được định nghĩa là trung bình của thời tiết trong một khoảng thời gian và không gian nhất định (tức là ở mức độ trung bình của các yếu tố của thời tiết, thường là 30 năm). Có những năm yếu tố chủ yếu để hình thành một chế độ khí hậu đó là: bức xạ mặt trời, nhiệt, độ ẩm, hòan lưu (gió) và vị trí địa lý, địa hình, mặt đệm.
Những yếu tố này không tách rời nhau. Khi khí hậu có sự thay đổi thì năm yếu tố trên cũng thay đổi theo. Thời tiết là trạng thái khí quyển tại một địa điểm nhất định được xác định bằng tổ hợp các yếu tố: nhiệt độ, áp suất, độ ẩm, tốc độ gió, mưa… Khí quyển là bầu không khí bao quanh trái đất. Nó chứa nhiều loại chất khí và các phân tử của nhiều chất khác.
Trong các loại chất khí, niơ chiếm 78%, oxy 21%, đioxít cácbon 0,03% và agon 0,9%. Bầu khí quyển cung có các phân tử hơi nước, Mêtan, monoxít, hydro, ôzôn, hêli, nêon, kripton và xênon. Ngoài ra, còn có các phân tử cát, khói, phân tử muối, phân tử tro núi lửa, bụi thiên thạch và phấn hoa khí quyển phủ dầy đặc ở gần bệ mặt trái đất và nồng độ loãng dần ở phía ngoài [4]. 7 z Bầu khí quyển trái đất có vai trò hết sức quan trọng đối với sự sống còn trên trái đất cũng như sự ổn định của khí hậu.
Bức xạ mặt trời chiếu xuống trái đất bị hơi nước và khí ôzôn trong khí quyển hấp thụ khoảng 23% lượng bức xạ này. Bề mặt trái đất và khí quyển nhận được bức xạ mặt trời rồi phát trở lại vào khoảng trung nhưng ở các bức sóng dài hơn. Phần hồng ngoại của bức xạ tái phát này sẽ bị các khí có trong không khí như đioxít cácboníc (CO2), mêtan (CH4), ôxít nitrơ (N20), clorofluocacbon (CFC). (gọi là khí nhà kính) hay bay hơi nước chặn lại và hấp thụ không cho thoát ra ngoài vũ trụ, do đó làm tăng nhiệt độ của trái đất và khí quyển, đó là hiệu ứng nhà kính.
Nếu không có hiệu ứng nhà kính thì theo các tính tóan, trái đất sẽ không giữ được độ nóng nhận từ mặt trời và nhiệt độ trung bình của trái đất sẽ ở mức -180C. Tuy nhiên, do quá trình phát triển kinh tế xã hội, khí nhà kính có nguồn gốc từ các hoạt động của con người đã tăng lên nhanh chóng trong bầu khí quyển trái đất. Sự gia tăng quá mức của khí nhà kính là nguyên nhân chủ yếu dẫn tới hiện tượng biến đổi khí hậu ngày nay. Biến đổi khí hậu Biến đổi khí hậu là sự biến đối trạng thái của khí hậu so với trung bình hoặc dao động của khí hậu duy trì trong một khoảng thời gian dài, thường là vài thập kỷ hoặc dài hơn.
Biến đổi khí hậu có thể do các quá trình tự nhiên bên trong hoặc các tác động của bên ngoài, hoặc do hoạt động của con người làm thay đổi thành hần của khí quyển hay trong khai thác sử dụng đất. Xét dưới góc độ khoa học môi trường, biến đổi khí hậu có nghĩa rộng được hiểu là tất cả các sự khác nhau giữa những số liệu thống kê dài hạn các yếu tố khí tượng ở những thời kỳ khác nhau của một khu vực, không bị phụ thuộc vào phép thống kê và nguyên nhân đã gây ra sự khác biệt đó. Còn biến đổi khí hậu theo nghĩa hẹp dùng để mô tả những thay đổi rõ nét về giá trị trung bình của các yếu tố khí tượng, chủ yếu là nhiệt độ và lượng mưa, trong 8 z khoảng thời gian xác định như một tháng, một mùa hay vài năm, so với giá trị trung bình thời gian dài (từ vài chục năm trở lên) của một khu vực. Những biến đổi đó có thể gây ra những hậu quả về kinh tế, xã hội hoặc môi trường sinh thái của khu vực.
Dưới góc độ pháp lý quốc tế, biến đổi khí hậu nghĩa là biến đổi của khí hậu được quy trực tiếp hoặc gián tiếp cho hoạt động của con người làm thay đổi thành phần của khí quyển toàn cầu và sự thay đổi này được cộng thêm vào khả năng biến động tự nhiên của khí hậu quan sát được trong những thời kỳ có thể so sánh dược (Khoản 2 - Điều 1 Công ước khung của Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu năm 1992). Như vậy, dưới góc độ pháp luật quốc tế, biến đổi khí hậu được hiểu là những thay đổi của khí hậu mà nguyên nhân chủ yếu là do các hoạt động con người. Các biểu hiện của sự biến đổi khí hậu trái đất gồm: Sự nóng lên của khí quyển và trái đất nói chung Sự thay đổi thành phần và chất lượng khí quyển có hại cho môi trường sống của con người và các sinh vật trên trát đất Sự dâng cao mực nước biển do tan băng dẫn tới sự ngập úng của các vùng đất thấp, các đảo nhỏ trên biển. Sự di chuyển của các đới khí hậu tồn tại hàng nghìn năm trên các vùng khác nhau của trái đất dẫn tói nguy cơ đe dọa sự sống của các loài sinh vật, các hệ sinh thái và hoạt động của con người.
Sự thay đổi cường độ hoạt động của quá trình hoàn lưu khí quyển, chu trình tuần hoàn nước trong tự nhiên và các chu trình sinh địa hóa khác. Sự thay đổi năng suất sinh học của các hệ sinh thái, chất lượng và thành phần của thủy quyển, sinh quyển, các địa quyển. Nguyên nhân của biến đổi khí hậu Theo các nghiên cứu khoa học biến đổi khí hậu xảy ra do hai nguyên nhân sau: 9 z a. Quá trình vận động của tự nhiên Tài liệu địa chất cho thấy đã có những biến đổi sâu sắc trong khí hậu xảy ra trong quá khứ.
Những biến đổi này xảy ra từ khi con người còn chưa xuất hiện. Nếu coi khí quyển, đại dương và bề mặt trái đất như là những nhân tố bên trong của hệ thống khí hậu, thì những nhân tố trong lòng trái đất và bên ngoài trái đất là nhân tố bên ngòai của hệ thống khí hậu. Bởi vậy, sự biến đổi của các nhân tố này sẽ làm khí hậu thay đổi theo. Ví dụ như sự biến đổi của hằng số mặt trời, quỹ đạo trái đất quanh mặt trời … đều tác động đến khí hậu trái đất.
Lục địa trôi cũng có thể được xem là một ngoại lực tác động tới khí hậu làm thay đổi khí hậu. Mặt khác, trong quá trình tiến hóa và phát triển, sự thối rữa của xác động vật và thực vật chết ở tự nhiên cũng thải ra các chất khí gây ô nhiễm, ảnh hưởng tới sự vận động các yếu tố khí hậu. Bên cạnh đó, với sự vận động của tự nhiên, các núi lửa hoạt động, dòng nham thạch tràn ra làm tăng nhiệt độ tại một tiểu khu vực cũng thúc đẩy sự vận động mạnh mẽ của các dòng khí nóng, lạnh và quá trình hoàn lưu của khí quyển , tạo ra sự đột biến trong phạm vi lớn. Sự hoạt động của núi lửa cũng tạo ra rất nhiều các hoạt chất gây ô nhiễm, như các sol khí (là các hạt bụi và các hạt lơ lủng).
Những sol khí làm giảm độ trong suốt của khí quyển, đồng thời cũng là tác nhân gây ảnh hưởng mạnh mẽ tới thời tiết và khí hậu. Các nhà khoa học đã tính toán rằng các loại sol khí phát sinh từ núi lửa chiếm khối lượng từ 25 đến 150 tấn/năm trên toàn thế giới. Các sol khí còn được tạo ra từ bụi rừng, bụi biển, từ đất, từ hoc thực vật, từ các sinh vậy và từ các sản phẩm của chính thời tiết. Chỉ tính riêng nguồn gốc từ thiên nhiên, các loại sol khí chiếm một khối lượng khổng lồ, từ khoảng 773 đến 2200 tấn sol khí/năm.
[20,tr10] Như vậy, chính bản thân thiên nhiên cũng đã và đang góp phần vào quá trình tạo ra sự biến đổi khí hậu trên phạm vi toàn cầu. Tuy nhiên, cần 10 z phải nhấn mạnh rằng, sự tác động của thiên nhiên tạo ra sự biến đổi từ từ, chậm chạp. Tự thiên nhiên có thể lấy lại được thế cân bằng nếu không có sự tác động mạnh mẽ của con người. Điều mà pháp luật quốc tế đề cập tới khi muốn hạn chế tác hại của biến đổi khí hậu chính là những tác động tiêu cực của con người góp phần nghiêm trọng vào quá trình thay đổi này.
Tác động của con người Con người nhằm phục vụ sự phát triển sản xuất cũng như các nhu cầu ngày càng cao của mình đã và đang góp phần chủ yếu vào quá trình biến đổi khí hậu. Quá trình công nghiệp hóa, sự tăng nhanh của số lượng các phương tiện giao thông vận tải, sự phát triển của ngành công nghiệp khai thác, việc sử dụng các nguyên liệu hóa thạch để tạo ra năng lượng, sự thiêu đốt các chất thải sinh hoạt, sự tích lũy ngày càng nhiều các chất thải công nghiệp… là các tác nhân gây ra sự biến đổi khí hậu ngày nay. Bằng các hoạt động sản xuất của mình, con người đã thải ra một lượng lớn các khí thải độc hại gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới bầu khí quyển (như CO2, CH4, N2O, HFCs…). Trong đó CO2 do con người thải ra là một trong những thủ phạm chính làm trái đất nóng lên dẫn tới sự thay đổi về khí hậu.
Ngoài ra còn có khí CFCs là nguyên nhân chủ yếu phá hủy tầng ôzôn, đây là chất mới có trong khí quyển do con người sản xuất ra kể từ khi công nghiệp làm lạnh, hóa mỹ phẩm phát triển.