Biện Chứng Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Việt Nam với Phát Huy Dân Chủ của Nhân Dân

Bài viết phân tích mối quan hệ giữa xây dựng nhà nước pháp quyền và phát huy dân chủ tại Việt Nam, nhấn mạnh vai trò của nhân dân.

• Người hướng dẫn: PGS - TS Nguyễn Quang Điền
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Biện Chứng Của Việc Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Việt Nam Với Phát Huy Dân Chủ Của Nhân Dân
• Loại tài liệu: Luận án
• Năm xuất bản: 2003
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VÀ DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
• 1.1. Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
• 1.2. Dân chủ xã hội chủ nghĩa
• 1.3. Mối quan hệ giữa việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa với phát huy dân chủ của nhân dân
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CỦA VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN VÀ PHÁT HUY DÂN CHỦ CỦA NHÂN DÂN TRONG THỜI KỲ QUÁ ĐỘ LÊN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM
• 2.1. Sự lãnh đạo của Đảng đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền và nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở nước ta
• 2.2. Tình hình tổ chức và hoạt động của Nhà nước nhằm thực hiện dân chủ của nhân dân ở nước ta trong những năm qua
• 2.3. Hoạt động của Mặt trận và các đoàn thể nhân dân trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG GIẢI PHÁP CƠ BẢN NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ PHÁT HUY DÂN CHỦ CỦA NHÂN DÂN Ở NƯỚC TA HIỆN NAY
• 3.1. Nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng trong quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 3.2. Không ngừng phát huy vai trò quản lý của Nhà nước trong quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 3.3. Phát huy vai trò của Mặt trận và các đoàn thể nhân dân trong quá trình xây dựng và phát huy dân chủ của nhân dân
• 3.4. Thường xuyên giáo dục văn hóa pháp luật cho nhân dân - một giải pháp cơ bản để nhân dân thực hiện dân chủ và tham gia tích cực vào xây dựng Nhà nước
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Việt Nam

Việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) của dân, do dân và vì dân là một quá trình từng bước. Chỉ khi có một nhà nước như vậy, quyền dân chủ của nhân dân mới được phát huy. Điều này đảm bảo quyền sống, quyền làm việc, quyền lao động và học hành, quyền được bảo đảm an ninh trật tự và an toàn xã hội. Nó ảnh hưởng tới sự lành mạnh của nền dân chủ, tới cuộc sống và số phận của từng người dân, tới chiều hướng phát triển xã hội. Xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN là để phát huy quyền làm chủ của nhân dân trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Trong nhà nước đó, dân chủ được bảo đảm bằng pháp luật, dân chủ đi đôi với kỷ cương trật tự, được thể chế hóa thành pháp luật, trong khuôn khổ của pháp luật. Nhà nước pháp quyền XHCN biểu hiện trực tiếp sức mạnh của hệ thống chính trị dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Đó là một nhà nước đại diện cho quyền lực chân chính của nhân dân, một tổ chức nhà nước dựa trên nền dân chủ, vì dân chủ và do đó bằng pháp luật và vì công lý.

1.1. Quá Trình Hình Thành Nhà Nước Pháp Quyền XHCN

Trong buổi đầu của nền văn minh nhân loại, mặc dù còn rất sơ khai, nhưng ở Trung Hoa cổ đại đã xuất hiện nhiều tư tưởng tiến bộ về nhà nước. Khổng Tử (557-478 Tr. CN), người sáng lập ra trường phái triết học Nho gia ở Trung Quốc, luôn đề cao tư tưởng “Đức trị”. Đối lập với Nho gia, Pháp gia lại cho rằng nhà nước phải dùng pháp luật làm công cụ, phương tiện cơ bản để trị nước. Ở phương Tây, ngay từ thế kỷ thứ VI tr. CN, các nhà tư tưởng Hy Lạp và La Mã cổ đại đã tìm kiếm những nguyên tắc, những hình thức, những cơ chế trong mối tương quan giữa pháp luật với tổ chức và hoạt động của quyền lực nhà nước.

1.2. Tư Tưởng Về Nhà Nước Pháp Quyền Trong Lịch Sử

Xôcrát (469-399 tr. CN) là người luôn ủng hộ nguyên tắc tuân thủ pháp luật, ông cho rằng công lý nằm ở trong sự tuân thủ pháp luật, sự công minh và sự hợp pháp đều là một. Platôn (427-347 tr. CN) đã nêu ra tư tưởng ban đầu về một nhà nước pháp quyền và xã hội công dân, về một nhà nước công lý và một xã hội có sự phân công lao động cao và chặt chẽ. Arixtốt (384 - 322 tr. CN) đã tiếp tục phát triển và làm sâu sắc hơn các quan điểm chính trị pháp lý của Platôn. Xixêrông (106 - 43 tr. CN) là nhà triết học, nhà hoạt động nhà nước của thời cổ đại La Mã đã đưa ra nguyên tắc tất cả mọi người đều ở dưới hiệu lực của pháp luật.

II. Thách Thức Trong Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Ở VN

Mặc dù đã đạt được những thành tựu to lớn, nhưng cho đến nay bộ máy nhà nước vẫn cồng kềnh; hiệu quả quản lý, điều hành của Nhà nước còn thấp, kỷ cương phép nước còn bị xem thường. Những hạn chế trên đã dẫn tới tình trạng ở nhiều nơi, quyền dân chủ của nhân dân bị vi phạm. Để khắc phục những yếu kém trên, chúng ta phải tiến hành xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN. Trong nhà nước đó, “mọi tổ chức, cơ quan, mọi cá nhân đều phải đặt mình trong khuôn khổ pháp luật, không được đứng trên và đứng ngoài pháp luật, không có bất kỳ ngoại lệ nào”. Đại hội lần thứ IX của Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định: “Nhà nước ta là công cụ chủ yếu để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân”.

2.1. Nhận Thức Phiến Diện Về Nhà Nước Pháp Quyền

Yêu cầu bức thiết đó của cuộc sống được đặt ra khi còn có những ý kiến khác nhau về phạm trù “Nhà nước pháp quyền” và con đường xây dựng nó trong điều kiện ở nước ta hiện nay. Không khắc phục có hiệu quả những nhận thức phiến diện về vấn đề này, chúng ta không thể loại trừ tình trạng quan liêu của Nhà nước làm ảnh hưởng tiêu cực đến quyền làm chủ của nhân dân.

2.2. Quan Liêu Và Vi Phạm Quyền Dân Chủ

Tình trạng quan liêu, tham nhũng và lãng phí trong bộ máy nhà nước là một trong những thách thức lớn nhất. Điều này không chỉ làm suy yếu hiệu quả quản lý nhà nước mà còn gây mất lòng tin trong nhân dân. Việc thực thi pháp luật không nghiêm minh, thiếu công bằng cũng là một vấn đề cần được giải quyết.

2.3. Kỷ Cương Phép Nước Bị Xem Thường

Kỷ cương phép nước bị xem thường dẫn đến tình trạng “phép vua thua lệ làng”, gây khó khăn cho việc quản lý xã hội và bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân. Việc nâng cao ý thức pháp luật cho cán bộ, công chức và người dân là một nhiệm vụ quan trọng.

III. Giải Pháp Nâng Cao Hiệu Quả Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền

Để xây dựng thành công Nhà nước pháp quyền XHCN, cần có những giải pháp đồng bộ và toàn diện. Các giải pháp này phải tập trung vào việc nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng, phát huy vai trò quản lý của Nhà nước, và tăng cường sự tham gia của nhân dân vào quá trình xây dựng nhà nước. Đồng thời, cần chú trọng đến việc giáo dục văn hóa pháp luật cho người dân.

3.1. Nâng Cao Vai Trò Lãnh Đạo Của Đảng

Đảng Cộng sản Việt Nam đóng vai trò lãnh đạo then chốt trong quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN. Đảng cần tiếp tục đổi mới phương thức lãnh đạo, nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu, đồng thời tăng cường kiểm tra, giám sát để đảm bảo các chủ trương, đường lối của Đảng được thực hiện nghiêm túc và hiệu quả.

3.2. Phát Huy Vai Trò Quản Lý Của Nhà Nước

Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao hiệu lực và hiệu quả quản lý nhà nước trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Cần chú trọng đến việc cải cách thủ tục hành chính, giảm phiền hà cho người dân và doanh nghiệp, đồng thời tăng cường phòng, chống tham nhũng, lãng phí.

3.3. Tăng Cường Sự Tham Gia Của Nhân Dân

Nhân dân là chủ thể của quyền lực nhà nước, do đó cần tạo điều kiện để nhân dân tham gia tích cực vào quá trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN. Cần phát huy dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện, đồng thời tăng cường giám sát của nhân dân đối với hoạt động của các cơ quan nhà nước.

IV. Phát Huy Dân Chủ Yếu Tố Cốt Lõi Của Nhà Nước Pháp Quyền

Phát huy dân chủ là một trong những yếu tố cốt lõi của Nhà nước pháp quyền XHCN. Dân chủ không chỉ là mục tiêu mà còn là động lực để xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Cần tạo điều kiện để nhân dân thực hiện đầy đủ quyền làm chủ của mình trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.

4.1. Dân Chủ Trực Tiếp Và Dân Chủ Đại Diện

Cần kết hợp hài hòa giữa dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện để đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân được thực hiện một cách hiệu quả. Dân chủ trực tiếp được thể hiện qua các hình thức như trưng cầu dân ý, tham gia đóng góp ý kiến vào các dự thảo luật, còn dân chủ đại diện được thể hiện qua việc bầu cử đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp.

4.2. Giám Sát Của Nhân Dân Đối Với Hoạt Động Nhà Nước

Cần tăng cường giám sát của nhân dân đối với hoạt động của các cơ quan nhà nước để đảm bảo các cơ quan này hoạt động đúng pháp luật và phục vụ lợi ích của nhân dân. Các hình thức giám sát có thể là thông qua các phương tiện thông tin đại chúng, qua các tổ chức chính trị - xã hội, hoặc qua việc gửi đơn thư khiếu nại, tố cáo.

4.3. Thể Chế Hóa Quyền Dân Chủ Của Nhân Dân

Cần thể chế hóa quyền dân chủ của nhân dân thành các quy định pháp luật cụ thể để đảm bảo quyền này được thực hiện một cách đầy đủ và hiệu quả. Các quy định này phải đảm bảo tính khả thi và dễ thực hiện, đồng thời phải có cơ chế bảo vệ quyền dân chủ của nhân dân khi bị xâm phạm.

V. Giáo Dục Văn Hóa Pháp Luật Nền Tảng Thực Hiện Dân Chủ

Giáo dục văn hóa pháp luật cho người dân là một giải pháp cơ bản để nhân dân thực hiện dân chủ và tham gia tích cực vào xây dựng nhà nước. Khi người dân hiểu biết pháp luật, họ sẽ biết cách bảo vệ quyền lợi của mình và thực hiện nghĩa vụ công dân một cách có ý thức.

5.1. Nâng Cao Ý Thức Pháp Luật Cho Người Dân

Cần có các chương trình giáo dục pháp luật phù hợp với từng đối tượng, từng địa bàn để nâng cao ý thức pháp luật cho người dân. Các chương trình này phải được thực hiện một cách thường xuyên, liên tục và có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội và các phương tiện thông tin đại chúng.

5.2. Xây Dựng Văn Hóa Tuân Thủ Pháp Luật

Cần xây dựng một văn hóa tuân thủ pháp luật trong toàn xã hội, từ cán bộ, công chức đến người dân. Điều này đòi hỏi sự gương mẫu của cán bộ, công chức trong việc chấp hành pháp luật, đồng thời phải có các biện pháp xử lý nghiêm minh đối với các hành vi vi phạm pháp luật.

5.3. Phổ Biến Kiến Thức Pháp Luật Đến Cộng Đồng

Cần phổ biến kiến thức pháp luật đến cộng đồng thông qua nhiều hình thức khác nhau, như tổ chức các buổi nói chuyện, hội thảo, phát tờ rơi, treo băng rôn, khẩu hiệu. Đồng thời, cần tăng cường sử dụng các phương tiện thông tin đại chúng để phổ biến kiến thức pháp luật đến người dân.

VI. Tương Lai Của Nhà Nước Pháp Quyền Việt Nam Dân Chủ

Xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và phát huy dân chủ là một quá trình lâu dài và liên tục. Trong tương lai, cần tiếp tục đổi mới tư duy, hoàn thiện thể chế, và nâng cao năng lực quản lý nhà nước để xây dựng một nhà nước thực sự của dân, do dân và vì dân.

6.1. Tiếp Tục Đổi Mới Tư Duy Về Nhà Nước Pháp Quyền

Cần tiếp tục đổi mới tư duy về Nhà nước pháp quyền, nhận thức rõ hơn về bản chất, đặc trưng và vai trò của Nhà nước pháp quyền trong điều kiện xây dựng CNXH. Đồng thời, cần học hỏi kinh nghiệm của các nước trên thế giới trong việc xây dựng Nhà nước pháp quyền, nhưng phải phù hợp với điều kiện cụ thể của Việt Nam.

6.2. Hoàn Thiện Thể Chế Về Dân Chủ Và Pháp Luật

Cần tiếp tục hoàn thiện thể chế về dân chủ và pháp luật để đảm bảo quyền làm chủ của nhân dân được thực hiện một cách đầy đủ và hiệu quả. Các quy định pháp luật phải đảm bảo tính minh bạch, công khai và dễ thực hiện, đồng thời phải có cơ chế bảo vệ quyền dân chủ của nhân dân khi bị xâm phạm.

6.3. Nâng Cao Năng Lực Quản Lý Nhà Nước

Cần nâng cao năng lực quản lý nhà nước của cán bộ, công chức để đáp ứng yêu cầu của thời kỳ mới. Cán bộ, công chức phải có trình độ chuyên môn cao, phẩm chất đạo đức tốt và tinh thần trách nhiệm cao trong công việc.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Biện chứng của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam với phát huy dân chủ của nhân dân" do nghiên cứu sinh Nguyễn Trọng Thóc thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, năm 2003), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Nguyễn Quang Điển và TS Vũ Văn Gầu, thuộc chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử (Mã số: 5.02). Luận án được thẩm định bởi hội đồng phản biện gồm PGS.TS Trương Văn Chung, PGS.TS Trương Giang Long và TS Phạm Ngọc Minh.

Bối cảnh khoa học của đề tài xuất phát từ bước chuyển mang tính bước ngoặt trong tư duy lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam tại Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII (tháng 01/1994), Nghị quyết Trung ương 8 khóa VII, Đại hội VIII (1996) và đặc biệt là Văn kiện Đại hội IX (2001) cùng Nghị quyết sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 1992. Trước thời kỳ Đổi mới, dưới ảnh hưởng của mô hình tập trung quan liêu bao cấp và nhận thức giáo điều tả khuynh, phạm trù "Nhà nước pháp quyền" từng bị xem là khái niệm thuần túy của giai cấp tư sản. Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi mà luận án giải quyết là sự thiếu vắng một công trình triết học chuyên biệt luận giải bản chất biện chứng hai chiều: Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (XHCN) vừa là công cụ, bảo chứng thể chế cho quyền làm chủ của nhân dân, vừa lấy việc phát huy dân chủ của nhân dân làm nền tảng quyền lực và nguồn gốc tính chính danh.

Luận án xác lập 4 câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. RQ1: Bản chất, đặc trưng, tiền đề kinh tế - xã hội và quy luật hình thành của Nhà nước pháp quyền XHCN và nền dân chủ XHCN là gì?
2. RQ2: Cơ chế tác động biện chứng giữa xây dựng thiết chế Nhà nước pháp quyền với phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa diễn ra như thế nào?
3. RQ3: Thực trạng mối quan hệ giữa hoạt động lập pháp, hành pháp, tư pháp và quyền làm chủ của nhân dân trong thời kỳ quá độ tại Việt Nam đang bộc lộ những mâu thuẫn và điểm nghẽn nào?
4. RQ4: Hệ giải pháp cấu trúc nào mang tính đột phá nhằm nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng, hiệu lực quản lý của Nhà nước, vai trò của Mặt trận Tổ quốc và nâng cao văn hóa pháp luật của toàn dân?

Khung lý thuyết của luận án được định hình từ hệ thống quan điểm triết học Mác - Lênin về nhà nước và chuyên chính vô sản, tư tưởng Hồ Chí Minh về "thần linh pháp quyền", tích hợp có phê phán các giá trị tiến bộ của tư tưởng pháp quyền phương Tây từ cổ đại đến cận đại (Plato, Aristotle, Locke, Montesquieu, Rousseau, Kant, Hegel). Về phạm vi nghiên cứu, luận án khảo sát toàn diện tiến trình thể chế hóa quyền lực nhà nước tại Việt Nam từ năm 1945 đến năm 2003, với trọng tâm là giai đoạn Đổi mới (1986–2003) qua cấu trúc 190 trang, 3 chương và 10 tiết chuyên sâu.

Literature Review và Positioning

Tổng quan lịch sử tư tưởng cho thấy phạm trù nhà nước pháp quyền và dân chủ trải qua các trào lưu phát triển đa dạng. Ở phương Đông cổ đại, trường phái Nho gia với Khổng Tử (557–478 TCN) chủ trương "Đức trị", đối lập với trường phái Pháp gia (Thương Ưởng, Hàn Phi Tử) đề cao "Pháp trị" xem luật pháp là công cụ cai trị nghiêm khắc. Ở phương Tây, tư tưởng pháp quyền manh nha từ thời Hy Lạp và La Mã cổ đại: Socrates (469–399 TCN) đồng nhất công lý với việc tuân thủ pháp luật; Plato (427–347 TCN) trong tác phẩm Đối thoại khẳng định nhà nước chỉ được cứu thoát khi pháp luật đứng trên người cầm quyền; Aristotle (384–322 TCN) đưa ra mệnh đề kinh điển: "Pháp luật cần thống trị trên tất cả"; Cicero (106–43 TCN) xác định nhà nước là trật tự pháp lý bắt nguồn từ pháp luật tự nhiên của nhân dân.

Trong trào lưu Khai sáng chuẩn bị cho Cách mạng tư sản, lý luận nhà nước pháp quyền được hệ thống hóa bởi John Locke (1632–1704) với nguyên tắc bảo vệ quyền tự nhiên và mệnh đề "tự do làm tất cả theo ý mình nếu luật không cấm"; Montesquieu (1689–1755) với học thuyết Tam quyền phân lập trong Tinh thần pháp luật (1748); J.J. Rousseau (1712–1778) trong Bàn về khế ước xã hội (1762) khẳng định nhân dân là chủ thể tối cao của quyền lập pháp; Immanuel Kant (1724–1804) đặt nền tảng đạo đức học cho sự phục tùng pháp luật; G.W.F. Hegel (1770–1831) xem nhà nước là hiện thân của tự do và trật tự pháp luật của xã hội công dân.

       TIẾN TRÌNH LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN
       
  +-----------------------------------------------------------+
  | CỔ ĐẠI (Plato, Aristotle, Cicero, Nho gia, Pháp gia)      |
  |  - Khởi mầm tư tưởng: "Pháp luật cần thống trị trên tất cả"|
  +-----------------------------+-----------------------------+
                                |
                                v
  +-----------------------------------------------------------+
  | CẬN ĐẠI KHAI SÁNG (Locke, Montesquieu, Rousseau, Kant, Hegel)|
  |  - Pháp quyền tư sản: Quyền tự nhiên, Phân quyền, Khế ước |
  +-----------------------------+-----------------------------+
                                |
                                v
  +-----------------------------------------------------------+
  | KHỦNG HOẢNG & LỆCH LẠC XÔ VIẾT (Giai đoạn trước cải tổ)   |
  |  - Phủ nhận pháp quyền, tập trung quan liêu, mất dân chủ  |
  +-----------------------------+-----------------------------+
                                |
                                v
  +-----------------------------------------------------------+
  | LUẬN ÁN ĐỊNH VỊ: NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XHCN VIỆT NAM        |
  |  - Quyền lực thống nhất, phân công & phối hợp 3 quyền     |
  |  - Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, Nhân dân làm chủ     |
  |  - Tương tác biện chứng với Dân chủ xã hội chủ nghĩa      |
  +-----------------------------------------------------------+

Tại Việt Nam, các công trình của GS.TS Đào Trí Úc (về khái niệm nhà nước pháp quyền), PGS.TS Hoàng Văn Hảo (về nhà nước của dân, do dân, vì dân), GS.TS Phạm Ngọc Quang (về cơ chế thực hiện quyền lực), TS Nguyễn Văn Niên, GS.TS Đỗ Nguyên Phương và PGS.TS Trần Ngọc Đường, cùng các đề tài cấp Nhà nước KX.05-05 và KHXH.05-05 đã giải quyết từng khía cạnh riêng lẻ. Tuy nhiên, tranh luận học thuật giai đoạn này tồn tại hai quan điểm đối lập: một nhánh coi nhà nước pháp quyền là thuộc tính riêng có của chủ nghĩa tư bản (dẫn đến ngần ngại áp dụng), nhánh khác lại có xu hướng rập khuôn máy móc thuyết "Tam quyền phân lập" tư sản vào hệ thống chính trị Việt Nam.

Luận án của NCS Nguyễn Trọng Thóc đã định vị chính xác vị trí nghiên cứu bằng việc so sánh với 2 trường hợp quốc tế:

1. Mô hình Xô viết: Luận án chỉ ra sự sụp đổ của hệ thống XHCN ở Đông Âu và Liên Xô bắt nguồn từ căn bệnh tập trung quan liêu và sai lầm tả khuynh. Như Viện sĩ V.N. Kudrjavsev nhận định: "Sai lầm lớn nhất của nền pháp lý Xôviết là đã quay lưng lại với tư tưởng nhà nước pháp quyền chỉ vì nó dính với cách mạng tư sản, tức là không coi đó là một giá trị nhân loại".
2. Mô hình Pháp quyền tư sản phương Tây: Dù đạt trình độ kỹ thuật lập pháp cao, nhà nước tư sản bản chất là bảo vệ tư hữu và quyền lợi giai cấp tư sản. Ngược lại, Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam tiếp thu giá trị văn minh nhân loại nhưng đặt trên nền tảng sở hữu công cộng về tư liệu sản xuất và nguyên tắc quyền lực nhà nước là thống nhất thuộc về nhân dân.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án kế thừa và phát triển trực tiếp các luận điểm của C. Mác, Ph. Ăngghen và V.I. Lênin về mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng trong thời kỳ quá độ. Ăngghen từng khẳng định mỗi giai đoạn phát triển kinh tế tạo ra một cơ sở để từ đó con người phát triển các thể chế nhà nước và quan điểm pháp quyền. Lênin trong tác phẩm Nhà nước và Cách mạng đã nhấn mạnh tính tất yếu phải sử dụng pháp quyền để điều tiết sản xuất và phân phối sản phẩm trong chủ nghĩa xã hội.

+-------------------------------------------------------------------------+
|                  ĐẢNG CỘNG SẢN LÃNH ĐẠO (ĐIỀU 4 HIẾN PHÁP)              |
|        - Định hướng chính trị, không bao biện làm thay, gương mẫu       |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
             +-----------------------+-----------------------+
             |                                               |
             v                                               v
+----------------------------+             +------------------------------+
|  NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XHCN  | <=========> |   DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA   |
| - Tính tối cao của luật    |  Tác động   | - Quyền lực thuộc về nhân dân|
| - Phân công & phối hợp     |  biện chứng | - Dân chủ trực tiếp & đại diện|
|   lập pháp, hành pháp,     |  hai chiều  | - Bình đẳng quyền & nghĩa vụ |
|   tư pháp                  |             | - Giám sát quyền lực tối cao |
| - Quản lý bằng pháp luật   |             |                              |
+----------------------------+             +------------------------------+
             ^                                               ^
             |                      Gắn kết                  |
             +-----------------------------------------------+
                                     |
                       +-------------+-------------+
                       | VĂN HÓA PHÁP LUẬT TOÀN DÂN|
                       |  - Cầu nối nhận thức      |
                       |  - Chuyển hóa ý thức thành|
                       |    hành vi dân chủ hợp pháp|
                       +---------------------------+

Đóng góp lý thuyết của tác giả được thể hiện qua 3 mệnh đề cốt lõi:

1. Mệnh đề 1 (Bản chất thống nhất): Nhà nước pháp quyền XHCN mang bản chất giai cấp công nhân, gắn bó hữu cơ với tính nhân dân và tính dân tộc; quyền lực không bị phân chia đối kháng mà là sự phân công, phối hợp khoa học giữa ba quyền: lập pháp (Quốc hội), hành pháp (Chính phủ) và tư pháp (Tòa án, Viện kiểm sát).
2. Mệnh đề 2 (Tính tương tác biện chứng): Dân chủ XHCN vừa là mục tiêu, vừa là động lực của Nhà nước pháp quyền. Ngược lại, Nhà nước pháp quyền là phương thức thể chế hóa, bảo đảm cho dân chủ được thực thi nghiêm minh, ngăn ngừa tình trạng dân chủ cực đoan, vô chính phủ.
3. Mệnh đề 3 (Quan hệ đồng trách nhiệm): Phá vỡ tư duy phong kiến "quan trị dân", xác lập mối quan hệ bình đẳng pháp lý hai chiều giữa Nhà nước và công dân: Nhà nước bảo đảm quyền tự do và bồi thường thiệt hại nếu làm sai; công dân thực hiện nghĩa vụ và kiểm tra, giám sát hoạt động của cơ quan công quyền.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết: (1) Lý thuyết duy vật lịch sử về Nhà nước và Pháp luật của Chủ nghĩa Mác - Lênin; (2) Tư tưởng lập hiến, lập pháp Hồ Chí Minh ("Bảy xin Hiến pháp ban hành / Trăm điều phải có thần linh pháp quyền"); (3) Lý thuyết hiện đại về thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN.

Tác giả đưa ra khái niệm công cụ "Văn hóa pháp luật" như một biến số trung gian chi phối mức độ chuyển hóa từ quy phạm pháp luật thành hành vi dân chủ thực tế. Điều kiện biên (boundary conditions) của khung lý thuyết được xác định rõ: áp dụng trong điều kiện một đảng duy nhất cầm quyền lãnh đạo hệ thống chính trị, nền kinh tế nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường định hướng XHCN, và trình độ dân trí đang trong tiến trình nâng cao.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên nền tảng thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử (Dialectical and Historical Realism Paradigm). Thiết kế nghiên cứu tích hợp phương pháp tiếp cận đa cấp độ (multi-level design):

• Cấp độ vĩ mô: Thể chế chính trị, Hiến pháp và đường lối đổi mới của Đảng.
• Cấp độ trung mô: Cơ cấu tổ chức và cơ chế vận hành của bộ máy nhà nước (Quốc hội, Chính phủ, Tòa án, Mặt trận Tổ quốc).
• Cấp độ vi mô: Hành vi tuân thủ pháp luật, quyền khiếu nại, tố cáo và năng lực thực hành dân chủ trực tiếp của người dân tại cơ sở.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa logic và lịch sử (historical-logical method), phân tích - tổng hợp, và quan điểm lịch sử - cụ thể. Phương pháp đối tam giác (triangulation) được áp dụng nghiêm ngặt qua 4 trục:

• Dữ liệu thể chế: Hệ thống văn kiện Đảng từ Đại hội VI, VII, VIII đến Đại hội IX; các Nghị quyết Trung ương 3, 7 (khóa VIII), Trung ương 4, 5 (khóa IX); Hiến pháp 1946, 1980, 1992 (sửa đổi 2001).
• Dữ liệu pháp lý thực chứng: Các đạo luật, bộ luật, pháp lệnh ban hành trong giai đoạn 1986–2003; các nghị định hướng dẫn thi hành.
• Dữ liệu lý luận: Đối sánh các trước tác kinh điển của Mác, Ăngghen, Lênin (Toàn tập), Hồ Chí Minh (Toàn tập) với các tác phẩm kinh điển của triết học phương Tây.
• Dữ liệu thực tiễn: Báo cáo tổng kết công tác cải cách hành chính, hoạt động tiếp dân, giải quyết khiếu nại tố cáo và thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở.

Data và phân tích

Nguồn dữ liệu được phân tích theo phương pháp phân tích văn bản chuyên sâu (textual and content analysis), đối chiếu quy chuẩn pháp lý với thực tiễn thi hành. Tác giả chỉ ra sự bất cập qua dữ liệu cơ cấu bộ máy: bộ máy hành chính cồng kềnh qua nhiều tầng nấc trung gian, tình trạng ban hành văn bản quy phạm dưới luật chậm trễ, chồng chéo, làm suy giảm hiệu lực của các đạo luật do Quốc hội ban hành.

Bảng so sánh thuộc tính thể chế giữa các mô hình nhà nước:

Tiêu chí phân tích	Nhà nước chuyên chế / Tiền đổi mới	Nhà nước pháp quyền tư sản	Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam
Nền tảng triết học	Tập trung quan liêu, duy ý chí	Chủ nghĩa tự do cá nhân, Khế ước xã hội	Duy vật biện chứng, tư tưởng Hồ Chí Minh
Bản chất giai cấp	Chuyên chính vô sản (hiểu giản đơn)	Giai cấp tư sản nắm tư liệu sản xuất	Giai cấp công nhân, liên minh Công - Nông - Trí
Cơ chế quyền lực	Tập quyền mệnh lệnh, thiếu kiểm soát	Tam quyền phân lập, kiềm chế đối trọng	Quyền lực thống nhất, phân công & phối hợp
Mối quan hệ Nhà nước - Dân tộc	Bao cấp toàn diện, công dân phụ thuộc	Cá nhân trừu tượng đối kháng nhà nước	Thống nhất ý chí nhân dân, đồng trách nhiệm
Công cụ quản lý chủ đạo	Mệnh lệnh hành chính, chỉ thị nội bộ	Pháp luật tư sản bảo hộ sở hữu tư	Hiến pháp, pháp luật kết hợp giáo dục đạo đức

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Đột phá về nhận thức phạm trù: Khẳng định Nhà nước pháp quyền không phải sản phẩm riêng của CNTB mà là giá trị chung của nền văn minh nhân loại, kết tinh qua hàng nghìn năm lịch sử từ phương Đông sang phương Tây.
2. Nguyên tắc thống nhất quyền lực có phân công: Bác bỏ luận điểm rập khuôn "Tam quyền phân lập" tư sản, chứng minh quyền lực nhà nước tại Việt Nam là thống nhất thuộc về nhân dân, trong đó Quốc hội là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, phân công và phối hợp nhịp nhàng với Chính phủ và Tòa án/Viện kiểm sát dưới sự giám sát của nhân dân.
3. Vạch trần nghịch lý "văn bản dưới luật làm tê liệt đạo luật": Phát hiện điểm nghẽn thực tiễn lớn nhất của nền pháp chế giai đoạn 1990–2003 là tình trạng luật khung, luật ống; các đạo luật ban hành không thể đi vào đời sống nếu thiếu hàng loạt nghị định, thông tư hướng dẫn, tạo kẽ hở cho tệ nạn quan liêu, hống hách, nhũng nhiễu của một bộ phận cán bộ, công chức.
4. Mô hình kết hợp "Pháp trị" và "Đức trị": Chứng minh trong điều kiện văn hóa truyền thống phương Đông và Việt Nam, việc quản lý xã hội thuần túy bằng pháp luật mang tính cưỡng chế là chưa đủ; cần kết hợp hữu cơ giữa sức mạnh cưỡng chế của pháp luật với chuẩn mực đạo đức cách mạng và truyền thống văn hóa dân tộc.
5. Phát hiện về vai trò của văn hóa pháp luật: Dân chủ chỉ thực sự được phát huy khi người dân có tri thức pháp luật, ý thức pháp luật và kỹ năng sử dụng pháp luật để bảo vệ quyền lợi hợp pháp, thay vì chỉ phản ứng cảm tính hoặc cam chịu.

       CƠ CHẾ PHÂN CÔNG, PHỐI HỢP QUYỀN LỰC VÀ GIÁM SÁT
       
              +-----------------------------------+
              |      NHÂN DÂN LÀ CHỦ THỂ TỐI CAO   |
              |       CỦA QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC      |
              +-----------------+-----------------+
                                |
             Ủy thác quyền lực  |  Giám sát tối cao,
             bằng bầu cử dân chủ|  bãi miễn đại biểu
                                v
              +-----------------------------------+
              |             QUỐC HỘI              |
              | (Cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất)|
              |   - Lập hiến và lập pháp          |
              |   - Quyết định vấn đề hệ trọng    |
              +--------+-----------------+--------+
                       |                 |
          Phân công,   |                 | Phân công,
          phối hợp     v                 v phối hợp
       +---------------+--+           +--+---------------+
       |    CHÍNH PHỦ     |           | TÒA ÁN & VKSND   |
       | - Cơ quan hành   |           | - Cơ quan tư     |
       |   pháp cao nhất  |           |   pháp, xét xử,  |
       | - Tổ chức thực thi|          |   bảo vệ pháp chế|
       |   Hiến pháp, luật|           | - Kiểm tra vi hiến|
       +------------------+           +------------------+
               ^                               ^
               |   Kiểm tra, kiểm soát lẫn nhau|
               +-------------------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Cung cấp luận cứ vững chắc làm sáng tỏ nguyên tắc hiến định: "Mọi tổ chức, cơ quan, mọi cá nhân đều phải đặt mình trong khuôn khổ pháp luật, không được đứng trên và đứng ngoài pháp luật, không có bất kỳ ngoại lệ nào" [tr. 1-2].
• Về mặt phương pháp luận: Mở ra hướng tiếp cận liên ngành giữa Triết học Mác - Lênin, Lý luận Nhà nước và Pháp luật, và Xã hội học pháp luật trong việc đánh giá hiệu lực thi hành thể chế.
• Về mặt chính sách và cải cách hành chính: Đề xuất tái cấu trúc tổ chức Chính phủ theo hướng tinh gọn, phân định rõ thẩm quyền quản lý vĩ mô của Trung ương với tính chủ động của địa phương theo nguyên tắc tập trung dân chủ; xóa bỏ cơ chế "xin - cho".
• Về mặt tư pháp và dân chủ cơ sở: Kiến nghị hoàn thiện cơ chế khiếu nại, tố cáo quy định tại Điều 53 và Điều 74 Hiến pháp 1992, nâng cao tính độc lập của Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân trong xét xử.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn dữ liệu thời điểm: Công trình hoàn thành năm 2003, trước khi Việt Nam gia nhập WTO (2007) và ban hành Hiến pháp 2013, do đó các vấn đề hội nhập quốc tế sâu rộng và quyền con người theo chuẩn mực công ước quốc tế mới chưa được cập nhật toàn diện.
• Giới hạn về dữ liệu định lượng: Chủ yếu sử dụng phân tích định tính lý luận và tài liệu thứ cấp; chưa thực hiện được các cuộc điều tra xã hội học diện rộng với cỡ mẫu lớn về chỉ số công lý hay mức độ hài lòng của người dân.

Hướng nghiên cứu tương lai được gợi mở:

1. Nghiên cứu cơ chế tài phán hiến pháp (Hội đồng Hiến pháp hoặc Tòa án Hiến pháp) nhằm bảo vệ tính tối cao của Hiến pháp trong Nhà nước pháp quyền XHCN.
2. Xây dựng khung đo lường thực nghiệm về "Văn hóa pháp luật" và "Chỉ số dân chủ ở cơ sở" bằng phương pháp định lượng.
3. Nghiên cứu tác động của toàn cầu hóa và các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới đối với việc hoàn thiện hệ thống pháp luật quốc gia.
4. Mối quan hệ giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị trong bối cảnh chuyển đổi số và quản trị công hiện đại.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án là một trong những công trình triết học tiên phong tại Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh nghiên cứu trực diện và toàn diện mối quan hệ biện chứng giữa Nhà nước pháp quyền và Dân chủ XHCN. Về mặt học thuật, công trình đóng góp nguồn tài liệu tham khảo giá trị cho các giáo trình Triết học Mác - Lênin, Chủ nghĩa xã hội khoa học và Lý luận Nhà nước và Pháp luật tại các học viện, trường đại học trên cả nước.

Về mặt thực tiễn và chính sách, các luận điểm của tác giả góp phần cung cấp cơ sở khoa học phục vụ cho việc thực hiện Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 (Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị năm 2005) và triển khai Pháp lệnh Thực hiện dân chủ ở xã, phường, thị trấn (năm 2007). Về mặt xã hội, luận án nhấn mạnh giáo dục văn hóa pháp luật như một giải pháp nền tảng để xây dựng xã hội thượng tôn pháp luật, giải phóng năng lực làm chủ của nhân dân.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Cung cấp khung lý thuyết mẫu mực về phương pháp luận duy vật biện chứng áp dụng vào nghiên cứu triết học chính trị và pháp quyền.
• Giảng viên, nhà nghiên cứu lý luận chính trị: Tài liệu tham khảo sâu sắc để giảng dạy các chuyên đề về Nhà nước XHCN, Dân chủ XHCN và Tư tưởng Hồ Chí Minh.
• Cán bộ lãnh đạo, quản lý trong bộ máy công quyền: Nắm vững nguyên tắc tập trung dân chủ, phương thức lãnh đạo của Đảng và nguyên tắc thượng tôn pháp luật, khắc phục tệ quan liêu, xa dân.
• Cơ quan lập pháp và tư pháp: Cơ sở lý luận phục vụ công tác rà soát, lập quy, đổi mới tổ chức tòa án và viện kiểm sát bảo đảm quyền con người, quyền công dân.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là sự phát triển lý luận duy vật biện chứng về mối quan hệ không thể tách rời giữa Nhà nước pháp quyền XHCN và Nền dân chủ XHCN. Luận án đã hóa giải mâu thuẫn siêu hình từng tồn tại nhiều thập kỷ, chứng minh Nhà nước pháp quyền XHCN là hình thức thể hiện tập trung sự lãnh đạo của Đảng và quyền làm chủ của nhân dân, lấy con người làm trung tâm và giá trị cao nhất.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các công trình trước đó? Khác với các nghiên cứu luật học thuần túy chú trọng kỹ thuật lập pháp hoặc các bài viết chính trị học thiên về diễn giải nghị quyết, luận án kết hợp phương pháp luận triết học lịch sử - cụ thể với phân tích thể chế so sánh (so sánh đa hệ thống: cổ đại, cận đại tư sản, mô hình Xô viết và thực tiễn Việt Nam), tạo nên tính đa tầng và chiều sâu logic chặt chẽ.

3. Phát hiện bất ngờ hoặc phản trực giác nhất trong luận án là gì? Sự mở rộng quyền tự do cá nhân không hề làm suy yếu quyền lực nhà nước tập trung, mà ngược lại, quyền lực nhà nước chỉ thực sự bền vững khi bắt nguồn từ quyền làm chủ của công dân. Tác giả chỉ ra: "Không gian quyền lực nhà nước là có giới hạn, còn đối với cá nhân tự do thì không gian là vô tận" [tr. 28], từ đó xác định công dân là gốc rễ, là chủ thể ủy quyền cho cơ quan nhà nước thừa hành.

4. Quy trình sao chép/kiểm chứng (Replication Protocol) có được đảm bảo không? Quy trình nghiên cứu hoàn toàn minh bạch nhờ hệ thống trích dẫn nguồn tư liệu gốc chính xác từ C. Mác - Ph. Ăngghen Toàn tập, V.I. Lênin Toàn tập, Hồ Chí Minh Toàn tập, các Văn kiện chính thức của Đảng Cộng sản Việt Nam và các bản Hiến pháp (1946, 1980, 1992), giúp các nhà nghiên cứu sau này dễ dàng đối chiếu, kiểm chứng và kế thừa.

5. Luận án đã phác thảo chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào? Tác giả định hình chương trình nghiên cứu trọng tâm gồm: (1) Thể chế hóa và kiểm soát quyền lực nhà nước; (2) Phương thức Đảng lãnh đạo Nhà nước trong điều kiện kinh tế thị trường; (3) Chiến lược nâng cao dân trí và phổ biến văn hóa pháp luật cho các tầng lớp nhân dân.

Kết luận

1. Khẳng định tính tất yếu khách quan và bản chất ưu việt của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam – nhà nước mang bản chất giai cấp công nhân, gắn bó máu thịt với tính nhân dân và tính dân tộc sâu sắc.
2. Xác lập nguyên tắc tổ chức quyền lực nhà nước: Quyền lực là thống nhất thuộc về nhân dân, có sự phân công và phối hợp chặt chẽ giữa các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp, không chấp nhận mô hình Tam quyền phân lập đối kháng.
3. Luận giải sâu sắc bản chất dân chủ XHCN: Dân chủ nghĩa là bình đẳng về quyền và nghĩa vụ, thực hiện thông qua cả hai hình thức dân chủ đại diện và dân chủ trực tiếp.
4. Đề xuất hệ thống giải pháp 4 trụ cột đồng bộ: Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng; Nâng cao hiệu lực quản lý và cải cách hành chính nhà nước; Phát huy vai trò phản biện của Mặt trận Tổ quốc; Đẩy mạnh giáo dục văn hóa pháp luật toàn dân.
5. Kế thừa sáng tạo di sản tư tưởng Hồ Chí Minh: Kết hợp chặt chẽ giữa "Pháp trị" và "Đức trị", xây dựng nhà nước liêm chính, cán bộ là "công bộc của dân" vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

§¹i häc Quèc gia Thµnh phè Hå ChÝ Minh Tr−êng §¹i häc Khoa häc X∙ héi vµ nh©n v¨n ------------oOo------------- NguyÔn Träng Thãc BiÖn chøng cña viÖc x©y dùng Nhµ N−íc ph¸p quyÒn viÖt nam víi ph¸t huy d©n chñ cña nh©n d©n Chuyªn ngµnh : Chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng vµ chñ nghÜa duy vËt lÞch sö M· sè : 5. 02 Tãm t¾t luËn ¸n tiÕn sü TriÕt häc Thµnh phè Hå ChÝ Minh - 2003 C«ng tr×nh ®−îc hoµn thµnh t¹i Tr−êng §¹i häc Khoa häc X· héi vµ Nh©n v¨n thuéc §¹i häc Quèc gia Tp. Hå ChÝ Minh Ng−êi h−íng dÉn khoa häc: 1. PGS - TS NguyÔn Quang §iÓn 2.

TS Vò V¨n GÇu Ph¶n biÖn 1: PGS - TS Tr−¬ng V¨n Chung Ph¶n biÖn 2: PGS - TS Tr−¬ng Giang Long Ph¶n biÖn 3: TS Ph¹m Ngäc Minh LuËn ¸n sÏ ®−îc b¶o vÖ t¹i Héi ®ång chÊm luËn ¸n cÊp nhµ n−íc, häp t¹i Tr−êng §¹i häc Khoa häc X· héi vµ Nh©n v¨n - §¹i häc Quèc gia Thµnh Phè Hå ChÝ Minh vµo håi giê ngµy th¸ng n¨m 2003. Cã thÓ t×m hiÓu luËn ¸n t¹i: - Th− viÖn Khoa häc tæng hîp Tp. - Th− viÖn Tr−êng §¹i häc Khoa häc X∙ héi vµ Nh©n v¨n thuéc §¹i häc Quèc gia Tp. T«i xin cam ®oan r»ng: LuËn ¸n nµy lµ mét c«ng tr×nh khoa häc cña riªng t«i.

Néi dung nªu trong luËn ¸n lµ trung thùc vµ ch−a tõng ®−îc c«ng bè trong bÊt kú c«ng tr×nh nµo kh¸c, nÕu sai t«i xin chÞu hoµn toµn tr¸ch nhiÖm. T¸c gi¶ MôC LôC Trang I- TÝnh chÊt chung cña luËn ¸n 1 II - Néi dung cña luËn ¸n 7 Ch−¬ng 1 Nhµ n−íc ph¸p quyÒn vµ d©n chñ X∙ Héi Chñ NghÜa 7 1.1- Nhµ n−íc ph¸p quyÒn x· héi chñ nghÜa 7 1.2- D©n chñ x· héi chñ nghÜa 43 1.3 - Mèi quan hÖ gi÷a viÖc x©y dùng Nhµ n−íc ph¸p quyÒn x· héi chñ nghÜa víi ph¸t huy d©n chñ cña nh©n d©n 63 Ch−¬ng 2 Thùc tr¹ng cña viÖc x©y dùng Nhµ n−íc ph¸p quyÒn vµ ph¸t huy d©n chñ cña nh©n d©n trong thêi kú qu¸ ®é lªn Chñ NghÜa X∙ Héi ë ViÖt Nam 72 2.1- Sù l·nh ®¹o cña §¶ng ®èi víi viÖc x©y dùng Nhµ n−íc ph¸p quyÒn vµ nÒn d©n chñ x· héi chñ nghÜa ë n−íc ta 72 2.2- T×nh h×nh tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña Nhµ n−íc nh»m thùc hiÖn d©n chñ cña nh©n d©n ë n−íc ta trong nh÷ng n¨m qua 87 2.3 - Ho¹t ®éng cña MÆt trËn vµ c¸c ®oµn thÓ nh©n d©n trong x©y dùng Nhµ n−íc ph¸p quyÒn x· héi chñ nghÜa ViÖt Nam 104 Ch−¬ng 3 Trang Nh÷ng gi¶i ph¸p c¬ b¶n nh»m n©ng cao hiÖu qu¶ viÖc x©y dùng Nhµ n−íc ph¸p quyÒn x∙ héi chñ nghÜa vµ ph¸t huy d©n chñ cña nh©n d©n ë n−íc ta hiÖn nay 109 3.1- N©ng cao vai trß l·nh ®¹o cña §¶ng trong qu¸ tr×nh x©y dùng vµ hoµn thiÖn Nhµ n−íc ph¸p quyÒn x· héi chñ nghÜa ViÖt Nam 109 3.2- Kh«ng ngõng ph¸t huy vai trß qu¶n lý cña Nhµ n−íc trong qu¸ tr×nh x©y dùng vµ hoµn thiÖn Nhµ n−íc ph¸p quyÒn x· héi chñ nghÜa ViÖt Nam 124 3.3- Ph¸t huy vai trß cña MÆt trËn vµ c¸c ®oµn thÓ nh©n d©n trong qu¸ tr×nh x©y dùng vµ ph¸t huy d©n chñ cña nh©n d©n 153 3.4- Th−êng xuyªn gi¸o dôc v¨n ho¸ ph¸p luËt cho nh©n d©n-mét gi¶i ph¸p c¬ b¶n ®Ó nh©n d©n thùc hiÖn d©n chñ vµ tham gia tÝch cùc vµo x©y dùng Nhµ n−íc 164 III - KÕt luËn 181 IV - Danh môc c¸c c«ng tr×nh cña t¸c gi¶ 183 V - Danh môc tµi liÖu tham kh¶o 184 VI- Phô lôc 190 ------------o0o----------- 1 I - TÝNH CHÊT CHUNG CñA LUËN ¸n 1 - TÝnh cÊp thiÕt cña ®Ò tµi nghiªn cøu Trong khi xem ®æi míi kinh tÕ lµ träng t©m, trong nh÷ng n¨m qua chóng ta ®· vµ ®ang tõng b−íc ®æi míi hÖ thèng chÝnh trÞ, tr−íc hÕt lµ ®æi míi nhµ n−íc; ®ång thêi ®æi míi, t¨ng c−êng sù l·nh ®¹o vµ n©ng cao søc chiÕn ®Êu cña §¶ng. Nhê vËy mµ “tæ chøc vµ ho¹t ®éng cña Nhµ n−íc cã nhiÒu tiÕn bé trªn c¸c lÜnh vùc tõ lËp ph¸p ®Õn hµnh ph¸p vµ t− ph¸p. Qu¶n lý nhµ n−íc b»ng ph¸p luËt ®−îc t¨ng c−êng.

D©n chñ x· héi chñ nghÜa (XHCN) ®−îc ph¸t huy trªn nhiÒu lÜnh vùc, tr−íc hÕt lµ vÒ kinh tÕ, æn ®Þnh chÝnh trÞ, x· héi ®−îc gi÷ v÷ng. MÆc dï ®· ®¹t ®−îc nh÷ng thµnh tùu to lín, nh−ng cho ®Õn nay bé m¸y nhµ n−íc vÉn cång kÒnh; hiÖu qu¶ qu¶n lý, ®iÒu hµnh cña Nhµ n−íc cßn thÊp, kû c−¬ng phÐp n−íc cßn bÞ xem th−êng.Nh÷ng h¹n chÕ trªn ®· dÉn tíi t×nh tr¹ng ë nhiÒu n¬i, quyÒn d©n chñ cña nh©n d©n bÞ vi ph¹m. §Ó kh¾c phôc nh÷ng yÕu kÐm trªn, chóng ta ph¶i tiÕn hµnh x©y dùng Nhµ n−íc ph¸p quyÒn XHCN. Trong nhµ n−íc ®ã, “mäi tæ chøc, c¬ quan, mäi c¸ nh©n ®Òu ph¶i ®Æt m×nh trong khu«n khæ ph¸p luËt, kh«ng ®−îc ®øng trªn vµ ®øng ngoµi ph¸p luËt, kh«ng cã bÊt kú ngo¹i lÖ nµo” [9, tr.

§¹i héi lÇn thø IX cña §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam kh¼ng ®Þnh: “Nhµ n−íc ta lµ c«ng cô chñ yÕu ®Ó thùc hiÖn quyÒn lµm chñ cña nh©n d©n”[13, tr. Muèn vËy, ph¶i “ph¸t huy d©n chñ ®i ®«i víi gi÷ v÷ng kû luËt, kû c−¬ng, t¨ng c−êng ph¸p chÕ, qu¶n lý x· héi b»ng ph¸p luËt, tuyªn truyÒn, gi¸o dôc toµn d©n, n©ng cao ý thøc chÊp hµnh ph¸p luËt”[13, tr. “§ång thêi coi träng gi¸o dôc n©ng cao ®¹o ®øc”[10, tr. §ã lµ ®iÒu kiÖn ®Ó nh©n d©n thùc hiÖn ®−îc quyÒn lµm chñ cña m×nh b»ng nhµ n−íc, th«ng qua nhµ n−íc.

Yªu cÇu bøc thiÕt ®ã cña cuéc sèng ®−îc ®Æt ra khi cßn cã nh÷ng ý kiÕn kh¸c nhau vÒ ph¹m trï “Nhµ n−íc ph¸p quyÒn” vµ con ®−êng x©y dùng 2 nã trong ®iÒu kiÖn ë n−íc ta hiÖn nay. Kh«ng kh¾c phôc cã hiÖu qu¶ nh÷ng nhËn thøc phiÕn diÖn vÒ vÊn ®Ò nµy, chóng ta kh«ng thÓ lo¹i trõ t×nh tr¹ng quan liªu cña Nhµ n−íc lµm ¶nh h−ëng tiªu cùc ®Õn quyÒn lµm chñ cña nh©n d©n. XuÊt ph¸t tõ yªu cÇu ®ã, t«i chän vÊn ®Ò “BiÖn chøng cña viÖc x©y dùng Nhµ n−íc ph¸p quyÒn ViÖt Nam víi ph¸t huy d©n chñ cña nh©n d©n” lµm ®Ò tµi luËn ¸n cña m×nh. 2 - T×nh h×nh nghiªn cøu Trong qu¸ tr×nh chuÈn bÞ cho C¸ch m¹ng t− s¶n, mét sè nhµ t− t−ëng ®¹i diÖn cho lùc l−îng x· héi tiÕn bé ®−¬ng thêi ®· ph¸t triÓn t− t−ëng Nhµ n−íc ph¸p quyÒn cña Plat«n (427 - 347 tr.

CN) vµ Arixtèt (384 - 322 tr. Trong sè nh÷ng nhµ t− t−ëng ®ã ph¶i kÓ ®Õn M«ngtexki¬ (1689 - 1755) vµ Rótx« (1712 - 1778).Trong nh÷ng thêi kú tr−íc ®©y, lý luËn vÒ Nhµ n−íc ph¸p quyÒn ®−îc ph¸t triÓn chñ yÕu trong c¸c n−íc t− b¶n chñ nghÜa. ë hÇu hÕt c¸c n−íc XHCN tr−íc ®©y, do nhËn thøc kh«ng ®óng, xem “Nhµ n−íc ph¸p quyÒn” lµ mét ph¹m trï t− s¶n, nªn hÇu nh− kh«ng ®Æt ra vµ nghiªn cøu ®Ó x©y dùng nhµ n−íc XHCN. §i vµo qu¸ tr×nh c¶i tæ, c¶i c¸ch, ng−êi ta míi ®Æt l¹i vÊn ®Ò nµy.

Nh−ng nh÷ng thµnh qu¶ nghiªn cøu lý luËn vµ hiÖn thùc ho¸ nã ch−a ®−îc bao l©u th× chñ nghÜa x· héi ë mét lo¹t n−íc ë ch©u ¢u bÞ sôp ®æ. ë ViÖt Nam, vÊn ®Ò nhµ n−íc ph¸p quyÒn míi ®−îc kh¼ng ®Þnh chÝnh thøc t¹i Héi nghÞ ®¹i biÓu toµn quèc gi÷a nhiÖm kú kho¸ VII cña §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam ( th¸ng 01 n¨m 1994 ), NghÞ quyÕt Héi nghÞ Trung −¬ng lÇn thø 8 kho¸ VII vµ sau ®ã lµ t¹i §¹i héi ®¹i biÓu toµn quèc lÇn thø VIII cña §¶ng vµo th¸ng 6 n¨m 1996, còng nh− ®−îc cô thÓ ho¸ h¬n ë NghÞ quyÕt Trung −¬ng 3 vµ NghÞ quyÕt Trung −¬ng 7 kho¸ VIII; ë NghÞ quyÕt §¹i héi lÇn thø IX cña §¶ng vµ NghÞ quyÕt Héi nghÞ Trung −¬ng lÇn thø 5 kho¸ IX, còng nh− HiÕn ph¸p n¨m 1992 söa ®æi vµ bæ sung. §ã võa lµ b−íc khëi ®Çu, 3 võa lµ kÕt qu¶ cña viÖc nghiªn cøu vµ thùc hiÖn viÖc x©y dùng Nhµ n−íc ph¸p quyÒn XHCN ë n−íc ta hiÖn nay. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y ®· cã mét sè c«ng tr×nh vÒ lÜnh vùc nµy ®−îc c«ng bè.

Ch¼ng h¹n, “Kh¸i niÖm Nhµ n−íc ph¸p quyÒn” cña GS - TS §µo TrÝ óc; “VÒ Nhµ n−íc ph¸p quyÒn cña d©n, do d©n vµ v× d©n” cña PGS- TS Hoµng V¨n H¶o; “ VÊn ®Ò quyÒn lùc vµ c¬ chÕ thùc hiÖn quyÒn lùc trong thêi kú qu¸ ®é ë n−íc ta” cña GS - TS Ph¹m Ngäc Quang; “X©y dùng Nhµ n−íc ph¸p quyÒn ViÖt Nam - mét sè vÊn ®Ò lý luËn vµ thùc tiÔn” cña TS NguyÔn V¨n Niªn; “VÒ Nhµ n−íc ph¸p quyÒn XHCN ViÖt Nam” cña ViÖn nghiªn cøu khoa häc ph¸p lý - Bé T− ph¸p; “X©y dùng nÒn d©n chñ XHCN vµ Nhµ n−íc ph¸p quyÒn” cña GS - TS §ç Nguyªn Ph−¬ng vµ PGS - TS TrÇn Ngäc §−êng. Cïng víi nh÷ng bµi b¸o vµ c¸c cuèn s¸ch trªn ®©y, trong mÊy n¨m qua ë n−íc ta còng ®· triÓn khai mét lo¹t ®Ò tµi vÒ nhµ n−íc vµ vÒ d©n chñ n»m trong c¸c ch−¬ng tr×nh cÊp Nhµ n−íc nh−: §Ò tµi KX 05-05 “C¬ chÕ thùc hiÖn d©n chñ trong hÖ thèng chÝnh trÞ ë n−íc ta”. §Ò tµi KHXH 05-05 “X©y dùng Nhµ n−íc ph¸p quyÒn cña d©n, do d©n, v× d©n d−íi sù l·nh ®¹o cña §¶ng’’. Thêi gian qua, còng cã mét sè luËn ¸n tiÕn sÜ nghiªn cøu vÊn ®Ò Nhµ n−íc vµ d©n chñ ®· ®−îc b¶o vÖ nh−: “§æi míi tæ chøc vµ ho¹t ®éng chÝnh phñ theo h−íng x©y dùng Nhµ n−íc ph¸p quyÒn ViÖt Nam” cña NCS Ph¹m Hång Th¸i; “Mèi quan hÖ gi÷a tËp trung vµ d©n chñ vµ sù vËn dông nguyªn t¾c tËp trung d©n chñ trong ho¹t ®éng qu¶n lý nhµ n−íc ta hiÖn nay” cña NCS NguyÔn TiÕn Phån; “D©n chñ ho¸ trong thêi kú qu¸ ®é lªn CNXH” cña NCS Hå TÊn S¸ng.

Trong c¸c c«ng tr×nh khoa häc trªn, c¸c t¸c gi¶ ®· lµm râ nhiÒu vÊn ®Ò lý luËn chung vÒ nhµ n−íc, vÒ Nhµ n−íc ph¸p quyÒn vµ Nhµ n−íc ph¸p quyÒn XHCN, còng nh− vÒ d©n chñ vµ d©n chñ XHCN. Trong lý luËn vÒ Nhµ n−íc ph¸p quyÒn, c¸c t¸c gi¶ ®· kh¸i qu¸t cã hÖ thèng nh÷ng t− t−ëng c¬ b¶n cña Nhµ n−íc ph¸p quyÒn tõ thêi kú cæ ®¹i cho 4 ®Õn thêi hiÖn ®¹i; ®ång thêi v¹ch ra b¶n chÊt vµ nh÷ng ®Æc tr−ng c¬ b¶n cña Nhµ n−íc ph¸p quyÒn nãi chung, còng nh− b¶n chÊt cña Nhµ n−íc ph¸p quyÒn t− s¶n hiÖn ®¹i nãi riªng ®Ó lµm c¨n cø lý luËn vµ thùc tiÔn cho viÖc nghiªn cøu Nhµ n−íc ph¸p quyÒn XHCN ngµy nay. VÒ kh¸i niÖm d©n chñ, ®· cã t¸c gi¶ chØ ra nh÷ng c¬ së kinh tÕ - x· héi cña sù h×nh thµnh d©n chñ, nh÷ng nhu cÇu vµ ®ßi hái vÒ d©n chñ cña nh©n d©n, còng nh− b¶n chÊt, ®Æc tr−ng vµ nh÷ng chøc n¨ng c¬ b¶n cña d©n chñ trong tiÕn tr×nh ph¸t triÓn cña lÞch sö nh©n lo¹i.