Luận án tiến sĩ về bảo vệ quyền lợi của người lao động có việc làm phi chính thức tại Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích bảo vệ quyền lợi người lao động phi chính thức theo pháp luật Việt Nam, đề xuất giải pháp cải thiện hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Hoài
• Người hướng dẫn: PTS. Phạm Thúy Nga
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Luật Kinh tế
• Đề tài: Bảo Vệ Quyền Lợi Của Người Lao Động Có Việc Làm Phi Chính Thức Theo Pháp Luật Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ luật
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT NGHIÊN CỨU
• 2. CHƯƠNG 2: NHẰNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI CỦA NGƯỜI LAO ĐỘNG CÓ VIỆC LÀM PHI CHÍNH THỨC VÀ PHÁP LUẬT VÀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI CỦA NGƯỜI LAO ĐỘNG CÓ VIỆC LÀM PHI CHÍNH THỨC
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT BẢO VỆ QUYỀN LỢI CỦA NGƯỜI LAO ĐỘNG CÓ VIỆC LÀM PHI CHÍNH THỨC VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4. CHƯƠNG 4: ĐÁNH GIÁ, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VÀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI CỦA NGƯỜI LAO ĐỘNG CÓ VIỆC LÀM PHI CHÍNH THỨC
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về quyền lợi người lao động phi chính thức

Quyền lợi của người lao động phi chính thức là một vấn đề quan trọng trong bối cảnh phát triển kinh tế hiện nay. Người lao động trong lĩnh vực này thường không được bảo vệ đầy đủ bởi các quy định pháp luật, dẫn đến việc họ dễ bị tổn thương trong môi trường làm việc. Theo thống kê, tỷ lệ người lao động phi chính thức tại Việt Nam chiếm một phần lớn trong tổng số lao động, điều này cho thấy sự cần thiết phải có các chính sách và quy định pháp luật nhằm bảo vệ quyền lợi của họ. Việc bảo vệ quyền lợi không chỉ giúp nâng cao đời sống của người lao động mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Các quy định hiện hành của pháp luật Việt Nam về quyền lợi lao động cần được xem xét và cải thiện để đáp ứng nhu cầu thực tiễn.

1.1. Đặc điểm của người lao động phi chính thức

Người lao động phi chính thức thường làm việc trong các lĩnh vực như nông nghiệp, dịch vụ và các ngành nghề không chính thức khác. Họ thường không có hợp đồng lao động rõ ràng, không được tham gia vào các chế độ bảo hiểm xã hội, và không được hưởng các quyền lợi như người lao động chính thức. Điều này dẫn đến việc họ dễ bị lạm dụng và không có sự bảo vệ pháp lý. Theo pháp luật Việt Nam, các quy định về quyền lợi lao động cần phải được mở rộng để bao gồm cả nhóm lao động này, nhằm đảm bảo rằng họ cũng được hưởng các quyền lợi cơ bản như an toàn lao động, bảo hiểm y tế và các phúc lợi xã hội khác.

II. Các quy định pháp luật hiện hành về bảo vệ quyền lợi người lao động phi chính thức

Pháp luật Việt Nam đã có những quy định nhất định nhằm bảo vệ quyền lợi của người lao động phi chính thức, tuy nhiên, vẫn còn nhiều hạn chế. Các quy định trong Bộ luật Lao động năm 2019 đã có những điều khoản áp dụng cho người lao động không có quan hệ lao động chính thức, nhưng việc thực thi còn gặp nhiều khó khăn. Nhiều người lao động phi chính thức không biết đến quyền lợi của mình hoặc không có khả năng thực hiện các quyền lợi đó. Điều này cho thấy sự cần thiết phải nâng cao nhận thức và hiểu biết về quyền lợi lao động cho nhóm đối tượng này. Hơn nữa, cần có các biện pháp cụ thể để đảm bảo rằng các quy định pháp luật được thực thi một cách hiệu quả, nhằm bảo vệ quyền lợi cho người lao động phi chính thức.

2.1. Những khó khăn trong việc thực thi pháp luật

Một trong những khó khăn lớn nhất trong việc thực thi pháp luật bảo vệ quyền lợi của người lao động phi chính thức là sự thiếu hụt thông tin và sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng. Nhiều người lao động không có kiến thức về pháp luật và quyền lợi của mình, dẫn đến việc họ không dám lên tiếng khi bị xâm phạm quyền lợi. Hơn nữa, các cơ quan chức năng cũng chưa có đủ nguồn lực để giám sát và thực thi các quy định liên quan đến người lao động phi chính thức. Do đó, việc nâng cao nhận thức và tạo ra các kênh hỗ trợ cho người lao động là rất cần thiết để đảm bảo quyền lợi của họ được bảo vệ.

III. Giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi người lao động phi chính thức

Để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi của người lao động phi chính thức, cần có một số giải pháp cụ thể. Trước hết, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật cho người lao động về quyền lợi của họ. Các tổ chức xã hội, công đoàn cần vào cuộc để hỗ trợ và bảo vệ quyền lợi cho nhóm lao động này. Thứ hai, cần hoàn thiện các quy định pháp luật để đảm bảo rằng người lao động phi chính thức cũng được hưởng các quyền lợi cơ bản như người lao động chính thức. Cuối cùng, cần có các cơ chế giám sát và thực thi pháp luật hiệu quả hơn để bảo vệ quyền lợi cho người lao động phi chính thức.

3.1. Tăng cường sự tham gia của các tổ chức xã hội

Các tổ chức xã hội và công đoàn có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền lợi của người lao động phi chính thức. Họ có thể cung cấp thông tin, hỗ trợ pháp lý và tạo ra các kênh để người lao động có thể lên tiếng về quyền lợi của mình. Việc tăng cường sự tham gia của các tổ chức này sẽ giúp người lao động phi chính thức có thêm sức mạnh trong việc bảo vệ quyền lợi của mình, đồng thời tạo ra một môi trường làm việc an toàn và công bằng hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

VIÈN HÀN LÂM KHOA HâC Xà HàI VIÈT NAM HâC VIÆN KHOA HâC Xà HÞI NGUYÄN THà THU HOÀI BÀO VÆ QUYÀN LþI CĂA NG¯âI LAO ĐÞNG CÓ VIÆC LÀM PHI CHÍNH THĄC THEO PHÁP LUÀT VIÆT NAM HIÆN NAY LUÀN ÁN TI¾N SĀ LUÀT HâC HÀ NÞI, 2023 VIÈN HÀN LÂM KHOA HâC Xà HàI VIÈT NAM HâC VIÆN KHOA HâC Xà HÞI NGUYÄN THà THU HOÀI BÀO VÆ QUYÀN LþI CĂA NG¯âI LAO ĐÞNG CÓ VIÆC LÀM PHI CHÍNH THĄC THEO PHÁP LUÀT VIÆT NAM HIÆN NAY Ngành: LuÁt Kinh t¿ Mã sá: 9.07 LUÀN ÁN TI¾N SĀ LUÀT HâC Ng°ãi h°áng d¿n khoa hãc: 1. Ph¿m Thá Thuý Nga HÀ NÞI, 2023 LâI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cću đác lÁp cąa cá nhân tôi. Nái dung cũng nh° các sá liÉu trình bày trong luÁn án hoàn toàn trung thăc. Nhāng kÁt luÁn khoa hãc cąa luÁn án ch°a đ°āc công bá.

Ng°åi cam đoan NguyÇn Thá Thu Hoài MĀC LĀC LäI CAM ĐOAN. 4 DANH MĂC CÁC TĈ VIÀT TÂT. Tính cÃp thiÁt cąa đà tài. Măc đích và nhiÉm vă nghiên cću cąa luÁn án.

Măc đích nghiên cću cąa luÁn án. NhiÉm vă nghiên cću cąa luÁn án. Đái t°āng và ph¿m vi nghiên cću. Ph°¢ng pháp luÁn và ph°¢ng pháp nghiên cću.

Ph°¢ng pháp luÁn. Ph°¢ng pháp nghiên cću. Nhāng đóng góp mãi cąa luÁn án. Ý nghĩa lý luÁn và thăc tiÇn cąa luÁn án.

7 Ch°¢ng 1: TäNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CĆU VÀ C¡ Sæ LÝ THUYÀT NGHIÊN CĆU. Tång quan tình hình nghiên cću. Đánh giá chung và tình hình nghiên cću và nhāng vÃn đà luÁn án tiÁp tăc nghiên cću. Lý thuyÁt, câu hßi và giÁ thuyÁt nghiên cću.

29 KÀT LUÀN CH¯¡NG 1. 33 Ch°¢ng 2: NHĀNG VÂN Đ LÝ LUÀN V BÀO VÈ QUYÂN LĀI CĄA NG¯äI LAO ĐàNG CÓ VIÈC LÀM PHI CHÍNH THĆC VÀ PHÁP LUÀT V BÀO VÈ QUYÂN LĀI CĄA NG¯äI LAO ĐàNG CÓ VIÈC LÀM PHI CHÍNH THĆC. Nhāng vÃn đà lý luÁn và bÁo vÉ quyÃn lāi cąa ng°åi lao đáng có viÉc làm phi chính thćc. Lý luÁn pháp luÁt và bÁo vÉ quyÃn lāi cąa ng°åi lao đáng có viÉc làm phi chính thćc.

51 KÀT LUÀN CH¯¡NG 2. 75 Ch°¢ng 3: THĂC TR¾NG PHÁP LUÀT BÀO VÈ QUYÂN LĀI CĄA NG¯äI LAO ĐàNG CÓ VIÈC LÀM PHI CHÍNH THĆC VÀ THĂC TIÆN THĂC HIÈN æ VIÈT NAM HIÈN NAY. Thăc tr¿ng pháp luÁt và thăc tiÇn thăc hiÉn pháp luÁt và quyÃn lāi cąa ng°åi lao đáng có viÉc làm phi chính thćc. Thăc tr¿ng quy đánh pháp luÁt và các ph°¢ng thćc pháp lý cąa Nhà n°ãc trong bÁo vÉ quyÃn lāi cąa ng°åi lao đáng có viÉc làm phi chính thćc và thăc tiÇn thăc hiÉn.

121 KÀT LUÀN CH¯¡NG 3. 136 Ch°¢ng 4: ĐàNH H¯âNG, GIÀI PHÁP HOÀN THIÈN PHÁP LUÀT VÀ NÂNG CAO HIÈU QUÀ THĂC HIÈN PHÁP LUÀT V BÀO VÈ QUYÂN LĀI CĄA NG¯äI LAO ĐàNG CÓ VIÈC LÀM PHI CHÍNH THĆC. Đánh h°ãng hoàn thiÉn pháp luÁt và nâng cao hiÉu quÁ bÁo vÉ quyÃn lāi cąa ng°åi lao đáng có viÉc làm phi chính thćc. GiÁi pháp hoàn thiÉn pháp luÁt bÁo vÉ quyÃn lāi cąa ng°åi lao đáng có viÉc làm phi chính thćc.

Các giÁi pháp khác góp phÅn nâng cao hiÉu quÁ bÁo vÉ quyÃn lāi cąa ng°åi lao đáng có viÉc làm phi chính thćc. 164 KÀT LUÀN CH¯¡NG 4. 169 DANH MĂC CÔNG TRÌNH Đà CÔNG Bà. 170 DANH MĂC TÀI LIÈU THAM KHÀO.

TÀI LIÈU TRONG N¯âC. TÀI LIÈU N¯âC NGOÀI. VN BÀN QUY PH¾M PHÁP LUÀT VÀ MàT Sà VN BÀN KHÁC. 182 DANH MĀC CÁC TĆ VI¾T TÂT STT VI¾T TÂT NGH)A 1 NLĐ Ng°åi lao đáng 2 PCT Phi chính thćc 3 HĐLĐ Hāp đãng lao đáng 4 NLNTS Nông, lâm nghiÉp, thuỷ sÁn 5 HTX Hāp tác xã 6 ICLS Hái nghá quác tÁ và Tháng kê lao đáng 7 ICCPR Công °ãc quác tÁ và quyÃn dân să và chính trá nm 1966 8 UDHR Tuyên ngôn quác tÁ nhân quyÃn nm 1948 9 ICESCR Công °ãc quác tÁ và các quyÃn kinh tÁ, xã hái, vn hoá 1966 10 CEDAW Công °ãc và xóa bß mãi hình thćc phân biÉt đái xÿ cháng l¿i phă nā, 1979 11 CEACR Uỷ ban chuyên gia và áp dăng Công °ãc và khuyÁn nghá 12 ATVSLĐ An toàn vÉ sinh lao đáng 13 UNICEF Quỹ Nhi đãng Liên hāp quác 14 UN Liên hāp Quác 15 OECD Tå chćc hāp tác và phát triÅn kinh tÁ 16 EU Liên minh Châu Âu 17 VPHC Vi ph¿m hành chính 18 QĐXPVPHC QuyÁt đánh xÿ ph¿t vi ph¿m hành chính 19 ILO Tå chćc lao đáng quác tÁ 20 BHXH BÁo hiÅm xã hái 21 BHYT BÁo hiÅm y tÁ 22 BHTN BÁo hiÅm thÃt nghiÉp DANH MĀC CÁC BÀNG BÁng 3.1: Tỷ lÉ NLĐ có viÉc làm PCT đ°āc giao kÁt HĐLĐ bằng vn bÁn và không đ°āc giao kÁt HĐLĐ bằng vn bÁn.2: Tháng kê tình hình tai n¿n lao đáng nm 2019 -2022 trong khu văc có quan hÉ lao đáng.3: Tháng kê nguyên nhân gây tai n¿n lao đáng nm 2019 - 2022 trong khu văc có quan hÉ lao đáng.4: Tháng kê tình hình tai n¿n lao đáng nm 2019 -2022 trong khu văc không có quan hÉ lao đáng.5: Mćc đóng BHXH bÃt buác cąa NLĐ chính thćc và NSDLĐ.

DANH MĀC CÁC BIÂU Đâ, S¡ Đâ BiÅu đã 1: Tỷ lÉ lao đáng thÃt nghiÉp và lao đáng thiÁu viÉc làm, nm 2020 - quý III/2023. BiÅu đã 2: C¢ cÃu lao đáng ViÉt Nam, nm 2020 – quý III/2023. BiÅu đã 3: Tỷ lÉ lao đáng có đào t¿o, nm 2020 – quý III/2023. BiÅu đã 4: Tỷ lÉ lao đáng có viÉc làm PCT, nm 2020 – quý III/2023.

BiÅu đã 5: ViÉc làm trong khu văc kinh tÁ t° nhân nm 2020.1: Thą tăc xÿ ph¿t vi ph¿m hành chính có lÁp biên bÁn. Tính cÃp thi¿t căa đÁ tài Sau 35 nm đåi mãi, ViÉt Nam đã đ¿t đ°āc nhāng thành tău phát triÅn Ãn t°āng vãi nhāng kÁt quÁ nåi bÁt. Quy mô kinh tÁ ViÉt Nam tng gÃp 12 lÅn, thu nhÁp bình quân đÅu ng°åi tng 8,3 lÅn, kim ng¿ch xuÃt - nhÁp khẩu tng 29,5 lÅn, ván đÅu t° trăc tiÁp n°ãc ngoài tng 22 lÅn. Tỷ lÉ há nghèo cÁ n°ãc tĉ 58% nm 1993 xuáng chß còn 2,23% vào nm 2021 tính theo chuẩn mãi [25].

Đặc biÉt tĉ mát n°ãc có nÃn kinh tÁ tÁp trung bao cÃp, tính đÁn tháng 4/2023, ViÉt nam có h¢n 786 nghìn doanh nghiÉp t° nhân (chiÁm 98% trong tång sá khoÁng 800 nghìn doanh nghiÉp) đóng góp trung bình gÅn 46% GDP mßi nm trong giai đo¿n 2016-2021 [36]. Đặc biÉt trong nhāng nm gÅn đây, do tác đáng cąa cuác cách m¿ng công nghiÉp lÅn thć t°, các lo¿i hình kinh tÁ PCT mãi đã hình thành, nh° <kinh tÁ tuÅn hoàn=, <kinh tÁ chia sẻ=, <kinh tÁ tă do= hay <kinh tÁ Gig= (Gig Economy) dăa trên nÃn tÁng trăc tuyÁn (qua ćng dăng công nghÉ), nh° bán hàng trăc tuyÁn (online), giao hàng (shipper), lái xe công nghÉ (Grab, Uber). ĐiÃu này góp phÅn thúc đẩy thá tr°ång lao đáng n°ãc ta phát triÅn vãi đa d¿ng ngành nghÃ, nhiÃu viÉc làm mãi, trong đó có viÉc làm PCT, là lo¿i viÉc làm đ°āc đánh giá là bÃp bênh, thiÁu ån đánh và NLĐ có viÉc làm PCT th°ång hay bá thiÉt thòi và mặt bÁo vÉ bçi pháp luÁt lao đáng. Vãi mát quác gia đang phát triÅn nh° ViÉt Nam, viÉc làm PCT là mát bá phÁn không thÅ thiÁu, nó góp phÅn giÁi quyÁt viÉc làm và thu nhÁp cho NLĐ.

Mặc dù viÉc làm PCT mang l¿i nhiÃu thiÉt thòi và thu nhÁp, an toàn và sćc khße cąa NLĐ, nh°ng v¿n có tỷ lÉ lãn NLĐ ç ViÉt Nam đang phÁi làm công viÉc này. Không chß ç ViÉt Nam mà khoÁng 87 quác gia trên thÁ giãi cũng có NLĐ có viÉc làm PCT [105, tr 46]. Vào nm 2021, có nhāng quác gia mà lăc l°āc lao đáng này chiÁm trên 80% nh° Pa-ki-xtan 84,3%; Ru-an-đa 87,1%; ç ViÉt Nam là 68,5% [105, tr ix], đÁn quý II nm 2023 tỷ lÉ giÁm còn 65,1% [106]. Nh° vÁy sá l°āng NLĐ có viÉc làm PCT ç n°ãc ta hiÉn nay v¿n chiÁm h¢n phân nÿa tång sá lăc l°āng lao đáng.

Theo các nghiên cću cho thÃy viÉc làm PCT có thÅ mang l¿i c¢ hái và thu nhÁp cÅn thiÁt cho chính NLĐ và gia đình hã, nh°ng quyÃn lāi cąa nhóm này trên thăc tÁ đang không đ°āc đÁm bÁo. Nh° không đ°āc giao kÁt HĐLĐ theo đúng luÁt đánh mà l¿ ra phÁi đ°āc giao kÁt HĐLĐ theo đúng luÁt đánh1; không đ°āc tham gia BHXH bÃt buác vì NSDLĐ trán đóng hoặc vì pháp luÁt không quy đánh, không đ°āc bãi th°ång hoặc 1 Theo tång căc tháng kê, nm 2022 có gÅn 79% NLĐ có viÉc làm PCT không có HĐLĐ hoặc HĐLĐ không bằng vn bÁn. 1 trā cÃp khi bá tai n¿n lao đáng2& Các quy đánh và bÁo vÉ quyÃn lāi cąa NLĐ có viÉc làm PCT hiÉn nay cũng còn nhiÃu bÃt cÁp. Các quy đánh cąa BLLĐ nm 2019 chß áp dăng trên c¢ sç có mái quan hÉ lao đáng, do đó cũng chß có mát phÅn lao đáng PCT (lao đáng làm công n l°¢ng) đ°āc áp dăng các quy đánh cąa BLLĐ nm 2019, nhāng NLĐ không có quan hÉ lao đáng thì không đ°āc áp dăng; Mặt khác, KhoÁn 3 ĐiÃu 220 BLLĐ nm 2019 quy đánh: <&người làm việc không có quan hệ lao động do các văn bản pháp luật khác quy định nhưng tùy từng đái tượng mà được áp dụng một sá quy định trong Bộ luật này= nh°ng l¿i không có h°ãng d¿n chi tiÁt điÃu khoÁn này.

Do đó, không có c¢ sç đÅ thăc hiÉn trên thăc tÁ. Nh° vÁy, dù Nhà n°ãc đã l°u ý đÁn viÉc bÁo vÉ quyÃn lāi cąa NLĐ có viÉc làm PCT nh°ng thăc tÁ quyÃn lāi cąa hã v¿n ch°a đ°āc thăc hiÉn đÅy đą. Có chuyên gia còn đánh giá rằng quy đánh đái t°āng áp dăng vãi ng°åi làm viÉc không có quan hÉ lao đáng trong KhoÁn 1 ĐiÃu 2 BLLĐ nm 2019 d°ång nh° mang nhiÃu ý nghĩa biÅu t°āng và tuyên ngôn pháp lý trong bái cÁnh hiÉn nay [59, tr 24]. Trong khi đó, vn kiÉn Đ¿i hái XIII cąa ĐÁng khẳng đánh <Thực hiện tát chính sách xã hội, bảo đảm an sinh và phúc lợi xã hội, an ninh con người, tạo chuyển biến mạnh mẽ trong quản lý phát triển xã hội, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sáng và hạnh phúc của nhân dân=.

Nh° vÁy, đây là vÃn đà đã và đang đ°āc nhà n°ãc quan tâm ç nhiÃu khía c¿nh khác nhau, trong đó có khía c¿nh khoa hãc pháp lý. Vì vÁy, nghiên cću sinh lăa chãn đà tài <Bảo vệ quyền lợi của người lao động có việc làm phi chính thức theo pháp luật Việt Nam hiện nay= làm đà tài nghiên cću cho luÁn án tiÁn sỹ luÁt hãc. Māc đích và nhiÇm vā nghiên cąu căa luÁn án 2.