Chương 1: Những vấn đề lý luận về bảo vệ người dễ bị tổn thương bằng pháp luật hình sự - Chương 2: Quy định của pháp luật hình sự Việt nam về bảo vệ người dễ bị tổn thương - Chương 3: Thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự và các giải pháp tăng cường bảo vệ người dễ bị tổn thương bằng pháp luật hình sự Việt Nam 6 PHẦN TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Đánh giá về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài “Bảo vệ người dễ bị tổn thương bằng pháp luật hình sự Việt Nam”, cần khái quát về các nghiên cứu về bảo vệ quyền con người (bởi quyền của NDBTT là một bộ phận của quyền con người) và chi tiết về các công trình liên quan đến NDBTT, đồng thời cần có sự tiếp cận liên ngành bởi “tính đan xen, lồng ghép, bổ sung làm tiền đề phát triển cho nhau của những phương diện nghiên cứu”7. Hiện nay, bảo vệ quyền con người nói chung và quyền của NDBTT nói riêng được tiếp cận trong nhiều lĩnh vực cũng như các ngành luật khác nhau. Tuy nhiên, trong phạm vi nghiên cứu của mình, luận án chủ yếu tập trung vào chuyên ngành luật hình sự. Tình hình nghiên cứu trong nước 1.
Các công trình nghiên cứu về quyền con người trong lĩnh vực luật hình sự Quyền con người hay nhân quyền (Hán - Việt) hiện có nhiều cách hiểu khác nhau. Theo định nghĩa của Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc về quyền con người thì “Quyền con người là những bảo đảm pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người”8. Hay theo Từ điển Luật học quyền con người là quyền của thành viên trong xã hội loài người – quyền của tất cả mọi người, theo đó “là nhân phẩm, nhu cầu, lợi ích và năng lực của con người được thể chế hóa (ghi nhận) trong pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia”9. Mặc dù có nhiều quan điểm khác nhau, nhưng tựu chung lại, quyền con người đều được hiểu thống nhất là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên của con người được ghi nhận trong pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia.
Võ Khánh Vinh (Chủ biên) (2009), Quyền con ngươi: Tiếp cận đa ngành và liên ngành khoa học xã hội, NXB. Khoa học xã hội, Lời giới thiệu. 8 Office of high commissioner for Human Rights (2006), Frequently Asked Questions on a Human Rights- based Approach to Development Cooperation, New York and Geneva, tr. 9 Viện Khoa học pháp lý (2006), Từ điển Luật học, NXB.
Tư pháp và NXB. Từ điển Bách khoa, tr. 7 Ghi nhân về quyền con người, Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định: “Quyền con người là thành quả của cuộc đấu tranh lâu dài qua các thời đại của nhân dân lao động và các dân tộc bị áp bức trên thế giới và cũng là cuộc đấu tranh của loài người làm chủ thiên nhiên, qua đó, quyền con người trở thành giá trị chung của nhân loại”10. Đến nay, quyền con người đã được nghiên cứu theo nhiều góc độ khác nhau, có thể dưới góc độ triết học, chính trị học, xã hội học, luật học… “Là một chủ đề nhân văn, nhưng xét về mặt thực tiễn, thì quyền con người là một vấn đề mang tính pháp lý”11.
Chính vì vậy, phần lớn các công trình hiện nay nghiên cứu về quyền con người dưới góc độ pháp lý, không chỉ tại Việt Nam mà ở trên thế giới “các quyền con người hiện đại có thể nói là của các luật sư hơn là các quyền trừu tượng của các nhà triết học”12. Tại Việt Nam, quyền con người được bảo vệ bằng tổng thể các ngành luật khác nhau, với Hiến pháp là hạt nhân và các ngành luật phải đảm bảo ghi nhận những nội dung về quyền con người mà Hiến pháp quy định. Và PLHS cũng không ngoại lệ. Đặc biệt, với đặc thù của ngành luật này khi điều chỉnh mối quan hệ giữa Nhà nước và người phạm tội khi thực hiện những hành vi nguy hiểm cho xã hội nghiêm trọng, nội dung bảo vệ quyền con người càng được nhiều nhà nghiên cứu chú trọng.
Theo đó, bảo vệ quyền con người bằng PLHS phải đảm bảo sự ghi nhân (điều chỉnh) về lập pháp; sự thực thi chính xác về mặt hành pháp và sự đảm bảo tối đa về mặt tư pháp các quy định của PLHS13. Theo quan điểm của phần lớn các nhà nghiên cứu hiện nay đều cho rằng, PLHS là một bộ phận của tư pháp hình sự (bao gồm: PLHS, pháp luật tố tụng hình 10 Chỉ thị 12-CT/TW ngày 12/7/1992 của Ban Bí thư Trung ương Đảng khóa VII. Võ Khánh Vinh (Chủ biên) (2011), Cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền con người, NXB. Khoa học xã hội, tr.
Võ Khánh Vinh (Chủ biên) (2011), Cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền con người, tlđd, tr.Võ Thị Kim Oanh (chủ biên) (2010), Bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự Việt Nam (sách chuyên khảo), NXB. Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, tr.15; 8 sự, pháp luật thi hành án hình sự14). Chính vì vậy, trong một số cuốn sách chuyên khảo nghiên cứu về quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự, có những bài viết liên quan nghiên cứu về quyền con người dưới góc độ luật hình sự, cụ thể: Bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự Việt Nam (sách chuyên khảo), NXB. Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh do Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh biên soạn và TS.
Võ Thị Kim Oanh chủ biên năm 2010 “là một tập hợp có hệ thống các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, chuyên gia và các cán bộ hoạt động thực tiễn có uy tín ở Việt Nam trong lĩnh vực tư pháp hình sự nhằm xác định một cách có hệ thống cơ sở lí luận và thực tiễn, đề xuất các giải pháp mang tính khoa học, từ đó đi đến hoàn thiện pháp luật, góp phần bảo vệ hơn nữa quyền con người trong tư pháp hình sự Việt Nam”16. Trong đó, cuốn sách có các bài viết nghiên cứu về bảo vệ quyền con người trong các quy định của phần chung của Bộ luật Hình sự năm 1999, bảo vệ quyền trẻ em cũng như nghiên cứu về HP tử hình. Quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự, NXB. Hồng Đức là cuốn sách chuyên khảo xuất bản năm 2015 do tác giả Nguyễn Ngọc Chí chủ biên.
Khác với cuốn Bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự Việt Nam, Quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự là công trình của riêng một tác giả nên cuốn sách có tính hệ thống và toàn diện hơn với 05 chương, trong đó chương 2 tác giả tập trung làm rõ quyền con người trong PLHS. “Quyền con người trong PLHS là tổng hợp các quyền con người do pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia ghi nhận, được PLHS bảo vệ thông qua việc tội phạm hóa và phi tội phạm hóa để trừng trị người phạm tội, đồng thời khôi phục các quyền bị xâm hại”17. Để triển khai nội 14 Xem: TS.Võ Thị Kim Oanh (chủ biên) (2010), Bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự Việt Nam (sách chuyên khảo), tlđd, tr.5; Nguyễn Ngọc Chí (chủ biên) (2015), Quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự (sách chuyên khảo), NXB. Hồng Đức, tr.
Lê Văn Cảm (2009), Hệ thống tư pháp hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền, NXB. Đại học Quốc gia Hà Nội, tr. 16 TS, Võ Thị Kim Oanh (chủ biên) (2010), Bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự Việt Nam (sách chuyên khảo), tlđd, tr. Nguyễn Ngọc Chí (chủ biên) (2015), Quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự (sách chuyên khảo), NXB.
Hồng Đức, tr. 9 dung này, bên cạnh trình bày một số vấn đề về lí luận như khái niệm, ý nghĩa của việc nghiên cứu, tác giả đã cụ thể hóa thông qua phân tích các quy định về tội phạm và các quy định về HP. Có thể đánh giá, đây là một cuốn sách chuyên khảo có giá trị trong nghiên cứu khi tác giả có những phân tích mang tính hệ thống trong lĩnh vực luật hình sự nói riêng và tư pháp hình sự nói chung, đánh giá trên cơ sở nghiên cứu về quyền con người cũng như có sự đối chiếu với các công ước quốc tế về quyền con người. Liên quan trực tiếp đến bảo vệ quyền con người bằng PLHS, đã có một số công trình nghiên cứu về nội dung này, có thể kể đến như: Kỷ yếu hội thảo “Bảo vệ quyền con người trong pháp luật hình sự hiện nay” được tổ chức tại Hà Nội ngày 22/10/2010.
Hội thảo tập hợp một số bài viết nghiên cứu về quyền con người được thể hiện trong PLHS. Kỷ yếu có những bài viết phân tích khái quát về quyền con người và các nguyên tắc bảo đảm quyền con người trong BLHS và một số văn bản PLHS; một số tác giả tập trung vào một số nội dung cụ thể như chế định HP, bảo vệ quyền của phụ nữ và người chưa thành niên. Một cách tiếp cận khác trong kỷ yếu hội thảo khi có sự so sánh với các khuyến nghị Việt Nam chấp thuận theo cơ chế rà soát định kỳ phổ quát (UPR) chu kỳ III và khuyến nghị của Ủy ban Nhân quyền Liên hợp quốc để đặt ra những sự thay đổi cho PLHS Việt Nam. Tuy nhiên, với phạm vi hội thảo cấp Bộ, số lượng bài viết còn hạn chế, dẫn đến việc tiếp cận về bảo vệ quyền con người trong PLHS chưa có sự toàn diện.
Cuốn sách “Bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự thực định Việt Nam” của các tác giả TSKH.Lê Cảm, TS. Nguyễn Trọng Điệp (Đồng chủ biên), NXb. Chính trị quốc gia sự thật, năm 2021. Đây có thể được xem là một công trình có hệ thống và nghiên cứu bao quát về bảo vệ các quyền con người bằng PLHS, mà trọng tâm là BLHS năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017.
Các nghiên cứu trong công trình này có tính chuyên sâu khi đi từ những nghiên cứu chung về chuẩn mực quốc tế đến các nghiên cứu về lịch sử trong các lần pháp điển hóa và tập trung nhất vào phân tích các chế định lớn trong phần chung và phần các tội phạm, thể hiện rõ nét về bảo vệ các quyền của con người.