Bảo vệ người dễ bị tổn thương bằng pháp luật hình sự Việt Nam

Bài viết phân tích vai trò của pháp luật hình sự Việt Nam trong việc bảo vệ người dễ bị tổn thương và quy trình tố tụng hình sự liên quan.

• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Bảo vệ người dễ bị tổn thương bằng pháp luật hình sự Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• PHẦN MỞ ĐẦU
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. Lý do lựa chọn đề tài
• 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 4. Phương pháp nghiên cứu
• 5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 6. Kết cấu của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ NGƯỜI DỄ BỊ TỔN THƯƠNG BẰNG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ
• 1.1. Khái niệm và đặc điểm bảo vệ người dễ bị tổn thương bằng pháp luật hình sự
• 1.1.1. Khái niệm người dễ bị tổn thương
• 1.1.2. Những nhóm người dễ bị tổn thương được nghiên cứu theo quy định của pháp luật hình sự
• 1.1.3. Khái niệm bảo vệ người dễ bị tổn thương bằng pháp luật hình sự
• 1.1.4. Đặc điểm bảo vệ người dễ bị tổn thương bằng pháp luật hình sự
• 1.1.5. Cơ sở bảo vệ người dễ bị tổn thương bằng pháp luật hình sự
• 1.1.5.1. Cơ sở thực tiễn
• 1.1.6. Phương thức bảo vệ người dễ bị tổn thương bằng pháp luật hình sự
• 1.1.6.1. Tội phạm hóa, phi tội phạm hóa
• 1.1.6.2. Hình sự hóa, phi hình sự hóa
• 1.1.6.3. Áp dụng pháp luật hình sự
• 1.1.6.4. Kiểm soát lập pháp hình sự và áp dụng pháp luật hình sự
• 1.1.7. Chuẩn mực quốc tế về bảo vệ người dễ bị tổn thương bằng pháp luật hình sự
• 1.1.8. Nhóm quyền của người dễ bị tổn thương là nạn nhân của tội phạm
• 1.1.9. Nhóm quyền của người dễ bị tổn thương khi là người phạm tội
• 1.2. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ BẢO VỆ NGƯỜI DỄ BỊ TỔN THƯƠNG
• 2.1. Khái quát lịch sử pháp luật hình sự Việt Nam về bảo vệ người dễ bị tổn thương
• 2.1.1. Khái quát lịch sử pháp luật hình sự Việt Nam về bảo vệ người dễ bị tổn thương là nạn nhân của tội phạm
• 2.1.2. Khái quát lịch sử pháp luật hình sự Việt Nam về bảo vệ người dễ bị tổn thương là người phạm tội
• 2.2. Quy định của Bộ luật Hình sự Việt Nam năm 2015 về bảo vệ người dễ bị tổn thương
• 2.2.1. Bảo vệ người dễ bị tổn thương là nạn nhân của tội phạm
• 2.2.2. Bảo vệ người dễ bị tổn thương là người phạm tội
• 2.3. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ÁP DỤNG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VÀ CÁC GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG BẢO VỆ NGƯỜI DỄ BỊ TỔN THƯƠNG BẰNG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 3.1. Thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự Việt Nam về bảo vệ người dễ bị tổn thương
• 3.1.1. Thực tiễn áp dụng quy định pháp luật hình sự Việt Nam về bảo vệ người dễ bị tổn thương là nạn nhân của tội phạm
• 3.1.2. Thực tiễn áp dụng quy định của Pháp luật hình sự Việt Nam về bảo vệ người dễ bị tổn thương là người phạm tội
• 3.2. Nguyên nhân của những hạn chế, vướng mắc trong áp dụng pháp luật hình sự về bảo vệ người dễ bị tổn thương
• 3.3. Các giải pháp tăng cường bảo vệ người dễ bị tổn thương bằng pháp luật hình sự
• 3.3.1. Hoàn thiện pháp luật hình sự
• 3.3.2. Cần có quy định và giải thích thống nhất nhận thức về một số nhóm người dễ bị tổn thương trong pháp luật hình sự
• 3.3.3. Giải pháp hoàn thiện pháp luật chuyên ngành về người dễ bị tổn thương
• 3.3.4. Giải pháp nâng cao chất lượng áp dụng pháp luật hình sự
• 3.4. Kết luận Chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• DANH MỤC PHỤ LỤC
• PHỤ LỤC 1: BẢNG SO SÁNH CÁC QUY ĐỊNH BẢO VỆ NGƯỜI DỄ BỊ TỔN THƯƠNG LÀ NẠN NHÂN CỦA TỘI PHẠM TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1985, BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1999 VÀ BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015
• PHỤ LỤC 2: BẢNG SO SÁNH CÁC QUY ĐỊNH BẢO VỆ NGƯỜI DỄ BỊ TỔN THƯƠNG LÀ NGƯỜI PHẠM TỘI TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1985, BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1999 VÀ BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015
• PHỤ LỤC 3: BẢNG SO SÁNH CÁC QUY ĐỊNH CÓ LỢI CHO TRẺ EM PHẠM TỘI VỚI NGƯỜI TỪ ĐỦ 18 TUỔI TRỞ LÊN PHẠM TỘI
• PHỤ LỤC 4: BẢNG TỔNG HỢP ĐỀ XUẤT SỬA ĐỔI, BỔ SUNG BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 2015
• PHỤ LỤC 5: TỔNG HỢP BẢN ÁN NẠN NHÂN LÀ NGƯỜI DỄ BỊ TỔN THƯƠNG
• PHỤ LỤC 6: TỔNG HỢP BẢN ÁN NGƯỜI PHẠM TỘI LÀ NGƯỜI DỄ BỊ TỔN THƯƠNG

Tóm tắt

I. Tổng Quan Bảo Vệ Người Dễ Bị Tổn Thương NDBTT 55 Ký Tự

Người dễ bị tổn thương (NDBTT) là đối tượng ưu tiên bảo vệ theo luật quốc tế. Các văn kiện quốc tế về quyền con người tập trung vào việc pháp điển hóa quyền cho nhóm này, ví dụ như Công ước quốc tế về Quyền trẻ em, CEDAW và Công ước về quyền của người khuyết tật. Việt Nam tiên phong trong thực hiện cam kết quốc tế về tư pháp hình sự đối với NDBTT. Chính sách hình sự phù hợp với đặc thù của nhóm người này. Việt Nam cam kết tăng cường hệ thống pháp luật, phát huy nhân tố con người, đảm bảo quyền và tự do cơ bản, hài hòa với chuẩn mực quốc tế. Quan điểm xuyên suốt của Đảng và Nhà nước là ghi nhận, tôn trọng, bảo đảm và bảo vệ con người, đặc biệt là NDBTT. Hiến pháp 2013 khẳng định các quyền con người, quyền công dân được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật.

1.1. Định Nghĩa Người Dễ Bị Tổn Thương Theo Pháp Luật

Người dễ bị tổn thương (NDBTT) là một khái niệm pháp lý quan trọng. Nó bao gồm những cá nhân hoặc nhóm người có nguy cơ cao bị tổn hại hoặc xâm phạm quyền lợi do các yếu tố khách quan hoặc chủ quan. Các yếu tố này có thể là tuổi tác, giới tính, tình trạng sức khỏe, hoàn cảnh kinh tế, hoặc các đặc điểm xã hội khác. Pháp luật Việt Nam và quốc tế đều có những quy định riêng để bảo vệ nhóm người này, đảm bảo họ được hưởng đầy đủ các quyền và cơ hội như mọi công dân khác.

1.2. Các Nhóm Người Dễ Bị Tổn Thương Tại Việt Nam

Tại Việt Nam, các nhóm người được xác định là dễ bị tổn thương bao gồm trẻ em, phụ nữ, người cao tuổi, người khuyết tật, người dân tộc thiểu số, người nghèo, người nhiễm HIV/AIDS, nạn nhân của buôn bán người và bạo lực gia đình. Mỗi nhóm này có những đặc điểm và nhu cầu riêng biệt, đòi hỏi các biện pháp bảo vệ pháp lý và xã hội phù hợp. Pháp luật hình sự đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn chặn và trừng trị các hành vi xâm hại đến quyền và lợi ích của các nhóm người này.

II. Thách Thức Bảo Vệ NDBTT Qua Luật Hình Sự Hiện Nay

Số lượng NDBTT tại Việt Nam không nhỏ. Phụ nữ chiếm 50,2% tổng dân số. Trẻ em chiếm 25,75%. NDBTT dễ trở thành nạn nhân của tội phạm mua bán người, tội phạm tình dục. Ngay cả khi là chủ thể của tội phạm, họ cũng cần chế định riêng để bảo vệ. NDBTT là nạn nhân có xu hướng gia tăng. NDBTT là người phạm tội chưa nhận được sự “ưu tiên tư pháp” cần thiết. BLHS 2015 có quy định bảo vệ NDBTT, nhưng chưa đủ hoặc chưa tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Áp dụng pháp luật thiếu thống nhất, dẫn đến NDBTT chưa được bảo vệ hiệu quả.

2.1. Tình Trạng Xâm Hại NDBTT Số Liệu Thống Kê

Thực tế cho thấy, tình trạng xâm hại NDBTT vẫn diễn ra phức tạp và có xu hướng gia tăng. Các số liệu thống kê cho thấy số vụ án liên quan đến xâm hại trẻ em, bạo lực gia đình, mua bán người, và phân biệt đối xử với người khuyết tật vẫn còn ở mức cao. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tăng cường các biện pháp phòng ngừa và bảo vệ, cũng như nâng cao hiệu quả của hệ thống pháp luật hình sự trong việc trừng trị các hành vi xâm hại này.

2.2. Hạn Chế Trong Quy Định Pháp Luật Hiện Hành

Mặc dù BLHS 2015 đã có những sửa đổi và bổ sung nhằm tăng cường bảo vệ NDBTT, nhưng vẫn còn tồn tại một số hạn chế. Một số quy định còn chung chung, thiếu cụ thể, gây khó khăn cho việc áp dụng trong thực tế. Bên cạnh đó, một số hành vi xâm hại mới chưa được quy định đầy đủ, hoặc hình phạt chưa đủ sức răn đe. Việc thiếu sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan chức năng cũng là một thách thức lớn trong công tác bảo vệ NDBTT.

III. Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật Hình Sự NDBTT 58 Ký Tự

Cần có quy định và giải thích thống nhất về một số nhóm NDBTT trong pháp luật hình sự. Giải pháp hoàn thiện pháp luật chuyên ngành về NDBTT. Giải pháp nâng cao chất lượng áp dụng pháp luật hình sự. Cần nghiên cứu để đánh giá tính hiệu quả của các quy định pháp luật. Các khuyến nghị hiện nay của các cơ quan giám sát quốc tế cũng chủ yếu liên quan đến nhóm người này. Do đó, nghiên cứu Đề tài “Bảo vệ người dễ bị tổn thương bằng pháp luật hình sự Việt Nam” là thực sự cần thiết.

3.1. Rà Soát Sửa Đổi Các Quy Định Chưa Phù Hợp

Để nâng cao hiệu quả bảo vệ NDBTT, cần tiến hành rà soát và sửa đổi các quy định pháp luật hình sự chưa phù hợp với thực tiễn và các chuẩn mực quốc tế. Cần tập trung vào việc cụ thể hóa các hành vi xâm hại, bổ sung các quy định về tội phạm mới, và tăng cường các biện pháp trừng phạt đối với các hành vi xâm hại nghiêm trọng. Đồng thời, cần đảm bảo tính thống nhất và đồng bộ giữa BLHS và các văn bản pháp luật khác liên quan đến NDBTT.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Của Cơ Quan Thực Thi Pháp Luật

Việc hoàn thiện pháp luật chỉ là một phần của giải pháp. Điều quan trọng là phải nâng cao năng lực của các cơ quan thực thi pháp luật, bao gồm cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án, và các cơ quan hỗ trợ tư pháp. Cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kiến thức và kỹ năng cho cán bộ, công chức, đặc biệt là về các vấn đề liên quan đến NDBTT. Đồng thời, cần đảm bảo sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan này trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử, và thi hành án.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Bảo Vệ Nạn Nhân NDBTT 52 Ký Tự

Thực tiễn cho thấy NDBTT dễ trở thành nạn nhân của các tội phạm như tội mua bán người hoặc mua bán người dưới 16 tuổi; những tội phạm tình dục. Ngoài ra, ngay cả khi người yếu thế chủ thể của tội phạm thì họ cũng cần có những chế định riêng để được bảo vệ. Tuy nhiên, trên thực tế, NDBTT là nạn nhân của tội phạm có xu hướng gia tăngNDBTT là người phạm tội lại chưa nhận được những sự “ưu tiên tư pháp” cần thiết trong đường lối xử lý hình sự.

4.1. Tăng Cường Hỗ Trợ Pháp Lý Cho Nạn Nhân

Nạn nhân là NDBTT thường gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận công lý và bảo vệ quyền lợi của mình. Do đó, cần tăng cường các dịch vụ hỗ trợ pháp lý miễn phí hoặc chi phí thấp cho nhóm người này. Các dịch vụ này có thể bao gồm tư vấn pháp luật, đại diện pháp lý, hỗ trợ tâm lý, và các dịch vụ xã hội khác. Đồng thời, cần tạo điều kiện thuận lợi để nạn nhân tham gia vào quá trình tố tụng, đảm bảo họ được lắng nghe và bảo vệ.

4.2. Đảm Bảo Quyền Được Bồi Thường Thiệt Hại

Nạn nhân có quyền được bồi thường thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra. Pháp luật cần quy định rõ ràng về cơ chế bồi thường thiệt hại, bao gồm cả thiệt hại về vật chất và tinh thần. Đồng thời, cần tạo điều kiện thuận lợi để nạn nhân tiếp cận các nguồn bồi thường, như quỹ bồi thường, bảo hiểm, hoặc tài sản của người phạm tội. Việc bồi thường thiệt hại không chỉ giúp nạn nhân khắc phục hậu quả, mà còn thể hiện sự quan tâm và trách nhiệm của Nhà nước đối với nhóm người này.

V. Vai Trò Pháp Luật Hình Sự Với Người Phạm Tội NDBTT

Mặc dù Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 đã có những quy định để bảo đảm tính “bình đẳng” nhằm bảo vệ NDBTT khỏi những hành vi nguy hiểm cho xã hội hoặc những rào cản về tư pháp, tuy nhiên, những quy định pháp luật chưa đủ hoặc chưa tiệm cận với các chuẩn mực quốc tế, việc áp dụng pháp luật thiếu thống nhất dẫn đến NDBTT chưa được bảo vệ hiệu quả bằng biện pháp “mạnh” của Nhà nước là PLHS.

5.1. Xem Xét Các Yếu Tố Giảm Nhẹ Trách Nhiệm Hình Sự

Khi xem xét trách nhiệm hình sự của người phạm tội là NDBTT, cần cân nhắc các yếu tố giảm nhẹ trách nhiệm, như tuổi tác, tình trạng sức khỏe, trình độ nhận thức, hoặc hoàn cảnh kinh tế khó khăn. Đồng thời, cần xem xét liệu người phạm tội có phải là nạn nhân của bạo lực, lạm dụng, hoặc phân biệt đối xử hay không. Việc xem xét kỹ lưỡng các yếu tố này sẽ giúp đảm bảo tính công bằng và nhân đạo trong quá trình xét xử.

5.2. Áp Dụng Các Biện Pháp Thay Thế Hình Phạt Tù

Hình phạt tù không phải lúc nào cũng là giải pháp tốt nhất cho người phạm tội là NDBTT. Trong nhiều trường hợp, các biện pháp thay thế hình phạt tù, như cải tạo không giam giữ, phạt tiền, hoặc lao động công ích, có thể mang lại hiệu quả cao hơn trong việc giáo dục, cải tạo người phạm tội, và giúp họ tái hòa nhập cộng đồng. Đồng thời, cần tăng cường các chương trình hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng cho người phạm tội sau khi chấp hành xong hình phạt.

VI. Kết Luận Tăng Cường Bảo Vệ NDBTT Bằng PLHS 59 Ký Tự

Trong khoa học luật hình sự đã có những nghiên cứu về một số nhóm NDBTT nhưng những nghiên cứu này chỉ mới tập trung vào một số nhóm cụ thể như trẻ em, phụ nữ mà chưa có tính toàn diện và hệ thống về toàn thể nhóm người này. Đặc biệt, BLHS năm 2015 đã có hiệu lực thi hành được 05 năm, nên cũng cần những nghiên cứu để đánh giá tính hiệu quả của các quy định pháp luật. Các khuyến nghị hiện nay của các cơ quan giám sát quốc tế cũng chủ yếu liên quan đến nhóm người này.

6.1. Nghiên Cứu Chuyên Sâu Về NDBTT và PLHS

Cần có những nghiên cứu chuyên sâu về các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến bảo vệ NDBTT bằng PLHS. Các nghiên cứu này cần tập trung vào việc xác định rõ các nhóm NDBTT, phân tích các hành vi xâm hại, đánh giá hiệu quả của các quy định pháp luật hiện hành, và đề xuất các giải pháp hoàn thiện. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này, học hỏi kinh nghiệm của các quốc gia khác, và tuân thủ các chuẩn mực quốc tế.

6.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Quyền NDBTT

Việc bảo vệ NDBTT không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước và các cơ quan chức năng, mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức cộng đồng về quyền của NDBTT, và khuyến khích mọi người tham gia vào công tác bảo vệ nhóm người này. Đồng thời, cần lên án và đấu tranh chống lại mọi hành vi xâm hại đến quyền và lợi ích của NDBTT.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bảo vệ quyền con người của nhóm người dễ bị tổn thương (NDBTT) là một trong những trọng tâm hàng đầu của luật nhân quyền quốc tế và xu hướng cải cách tư pháp hình sự hiện đại. Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, nguyên tắc tôn trọng và bảo đảm quyền con người đã được hiến định sâu sắc tại Khoản 1 Điều 14 Hiến pháp năm 2013: "Ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, các quyền con người, quyền công dân được công nhận, tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật". Tuy nhiên, trong khoa học luật hình sự thực định, việc bảo vệ NDBTT lâu nay phần lớn chỉ dừng lại ở các phân tích phân mảnh đối với từng nhóm đối tượng đơn lẻ hoặc giới hạn trong thủ tục tố tụng, thiếu một khung lý thuyết chỉnh thể kết hợp giữa hai tư cách: Nạn nhân của tội phạm và Người phạm tội. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng hình sự (Mã số: 9.04) với đề tài "Bảo vệ người dễ bị tổn thương bằng pháp luật hình sự Việt Nam" do nghiên cứu sinh thực hiện tại Trường Đại học Luật Hà Nội (2023) đã giải quyết triệt để khoảng trống lý luận và thực tiễn này.

Luận án đặt ra hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (Q1): Khái niệm, đặc điểm và cơ sở lý luận của việc bảo vệ NDBTT bằng pháp luật hình sự (PLHS) được xác lập như thế nào?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (Q2): PLHS sử dụng những phương thức đặc thù nào để bảo vệ NDBTT và các chuẩn mực quốc tế quy định những quyền gì cho nhóm này?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (Q3): Lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam và Bộ luật Hình sự (BLHS) năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) đã thể chế hóa việc bảo vệ NDBTT ra sao?
• Câu hỏi nghiên cứu 4 (Q4): Thực tiễn áp dụng PLHS đối với NDBTT giai đoạn 2013–2022 bộc lộ những vướng mắc, hạn chế gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 5 (Q5): Những giải pháp mang tính hệ thống nào cần được thực thi để nâng cao hiệu quả bảo vệ NDBTT bằng PLHS?

Tương ứng với các câu hỏi là hệ thống giả thuyết nghiên cứu (H1–H5), khẳng định bảo vệ NDBTT bằng PLHS là quá trình tổng hòa từ xây dựng quy phạm (tội phạm hóa, hình sự hóa, phi hình sự hóa), giải thích pháp luật đến áp dụng cá thể hóa chế tài; bảo đảm sự tương thích giữa pháp luật quốc gia với các điều ước quốc tế như Công ước về Quyền trẻ em (UNCRC 1989), Công ước về Xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử với phụ nữ (CEDAW 1979) và Công ước về Quyền của người khuyết tật (CRPD 2006).

Về quy mô và phạm vi nghiên cứu, luận án khảo sát 4 nhóm NDBTT trọng yếu chiếm tỷ trọng dân số và tính chất dễ bị tổn thương cao nhất tại Việt Nam: Phụ nữ (chiếm 50,2% dân số với 48.923 nghìn người theo Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 2019), Trẻ em (chiếm 25,75% dân số với 24.733 nghìn người theo Báo cáo giám sát năm 2020 của Quốc hội khóa XIV), Người cao tuổi và Người khuyết tật. Phạm vi khảo sát thực chứng bao quát dữ liệu xét xử sơ thẩm toàn quốc trong 10 năm (2013–2022) và phân tích chuyên sâu 300 bản án hình sự thực tế.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tình hình nghiên cứu trong nước và quốc tế cho thấy bức tranh đa tầng về bảo vệ quyền con người và NDBTT trong tư pháp hình sự:

Trong nước, các công trình nền tảng về quyền con người và tư pháp hình sự tiêu biểu gồm: sách chuyên khảo của Võ Thị Kim Oanh (2010), Võ Khánh Vinh (2009, 2011), Lê Văn Cảm (2009), Nguyễn Ngọc Chí (2015), và Lê Cảm cùng Nguyễn Trọng Điệp (2021). Nguyễn Ngọc Chí (2015) khẳng định: "Quyền con người trong PLHS là tổng hợp các quyền con người do pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia ghi nhận, được PLHS bảo vệ thông qua việc tội phạm hóa và phi tội phạm hóa để trừng trị người phạm tội, đồng thời khôi phục các quyền bị xâm hại". Về từng nhóm đối tượng cụ thể, các luận án của Trần Thị Hồng Lê (2016) và Hoàng Hương Thủy (2021) nghiên cứu chuyên sâu về quyền phụ nữ; Vũ Thị Phượng (2019) nghiên cứu quyền trẻ em; Phạm Hùng Cường (2020) nghiên cứu quyền nhân thân của NDBTT dưới góc độ luật dân sự; trong khi Lê Lan Chi (2019) tiếp cận quyền của nạn nhân và nhóm yếu thế trong tố tụng và thi hành án hình sự.

Trên bình diện quốc tế, các công trình của Leanne Weber et al. (2014), Joachim J. Savelsberg (2010), Charisse Coston (2004), Pamela Davies et al. (2007), Helen Forbes-Mewett (2019), Meda Chesney-Lind & Lisa Pasko (2004, 2013), Susan Reid & Rebecca Bromwich (2019) đã phân tích sâu sắc mối quan hệ giữa tội phạm học, nạn nhân học và quyền con người. Charisse Coston (2004) nhấn mạnh: "Có sự nạn nhân hóa khác nhau giữa các tầng lớp dân cư. Tuy nhiên, có những nhóm người, do những đặc điểm riêng mà khiến họ dễ trở thành nạn nhân của tội phạm hơn những người khác".

Trong y văn tồn tại hai cuộc tranh luận lý thuyết lớn:

1. Tranh luận về việc dán nhãn NDBTT: Linda Piggott (2011) tại Anh cảnh báo việc quy định người khuyết tật là nhóm yếu thế trong Đạo luật Tư pháp Hình sự năm 2003 có nguy cơ tạo ra sự kỳ thị ngược và bất bình đẳng trong tiếp cận công lý. Ngược lại, các học giả nhân quyền khẳng định nếu không có cơ chế lập pháp bảo vệ tăng cường thì sự bình đẳng hình thức sẽ triệt tiêu sự công bằng thực chất của NDBTT.
2. Tranh luận giữa thuyết trừng phạt nghiêm khắc và tư pháp phục hồi: Nhóm học thuyết cổ điển đề cao tính trừng trị và răn đe chung, trong khi các học giả hiện đại (Davies et al., 2007; Reid & Bromwich, 2019) chứng minh rằng việc áp dụng hình phạt tù giam đối với NDBTT phạm tội làm gia tăng nguy cơ tái phạm và hủy hoại khả năng tái hòa nhập cộng đồng.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế điển hình như nghiên cứu của Susan Reid & Rebecca Bromwich (2019) về hệ thống tư pháp người chưa thành niên tại Canada và nghiên cứu của Julien Chopin & Eric Beauregard (2018) tại Pháp trên 128 vụ án xâm hại tình dục người cao tuổi, luận án đã định vị một đóng góp hoàn toàn mới: Xây dựng mô hình lý luận toàn diện, tích hợp 4 nhóm NDBTT tại một quốc gia đang phát triển có nền kinh tế chuyển đổi như Việt Nam, phân tích đồng thời cả hai vai trò tố tụng hình sự.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và phát triển các lý thuyết nền tảng trong khoa học pháp lý và tội phạm học:

• Phát triển Lý thuyết tiếp cận dựa trên quyền con người (Human Rights-Based Approach) trong Luật Hình sự: Vượt qua quan niệm truyền thống xem luật hình sự thuần túy là công cụ trừng phạt của nhà nước, luận án chứng minh PLHS là cơ chế bảo đảm nhân quyền tối cao thông qua giới hạn quyền lực nhà nước và bảo vệ phẩm giá con người.
• Bổ sung Thuyết Nạn nhân học (Victimology): Dựa trên luận điểm của Pamela Davies et al. (2007), luận án phát triển lý thuyết về phòng ngừa "tổn thương thứ phát" (secondary victimization), chứng minh rằng quá trình tham gia tố tụng hình sự có thể gây tổn thương tâm lý nghiêm trọng cho NDBTT nếu thiếu quy phạm bảo vệ đặc thù.
• Hoàn thiện Thuyết phân hóa trách nhiệm hình sự: Làm sâu sắc học thuyết phân hóa trách nhiệm hình sự (TNHS) của Lê Cảm (2009) bằng việc bổ sung tiêu chí "tình trạng dễ bị tổn thương" như một căn cứ độc lập bắt buộc khi xem xét cấu thành tội phạm (CTTP) và quyết định hình phạt.

Hệ thống giả thuyết lý thuyết được mô hình hóa qua các mệnh đề:

• Mệnh đề 1 (P1): Mức độ dễ bị tổn thương của nạn nhân tỷ lệ thuận với tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội, đòi hỏi tăng nặng TNHS đối với người thực hiện hành vi.
• Mệnh đề 2 (P2): Tình trạng dễ bị tổn thương của người phạm tội làm suy giảm một phần năng lực tự chủ hoặc mức độ lỗi, đòi hỏi chuyển hướng từ chế tài giam giữ sang các biện pháp giáo dục, phục hồi.

Khung phân tích độc đáo

Luận án tích hợp 4 lý thuyết cốt lõi: Thuyết ba thế hệ nhân quyền của Karel Vasak (1977), Thuyết vị lợi trong hình phạt của Jeremy Bentham (1789), Thuyết tự do cá nhân của John Stuart Mill (1859) và Thuyết xã hội học về tính dễ bị tổn thương của Helen Forbes-Mewett (2019).

Khung phân tích được thiết kế theo mô hình ma trận kép (Dual-Perspective Matrix):

• Trục tung (Vai trò tố tụng): NDBTT là Nạn nhân của tội phạm $\leftrightarrow$ NDBTT là Người phạm tội.
• Trục hoành (4 nhóm đối tượng): Trẻ em $\leftrightarrow$ Phụ nữ $\leftrightarrow$ Người cao tuổi $\leftrightarrow$ Người khuyết tật.
• Trục phương thức điều chỉnh: Tội phạm hóa/Phi tội phạm hóa $\rightarrow$ Hình sự hóa/Phi hình sự hóa $\rightarrow$ Áp dụng pháp luật và kiểm soát tư pháp.

Khung phân tích đặt ra các điều kiện biên (boundary conditions) chặt chẽ: Áp dụng trong khuôn khổ nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, tôn trọng nguyên tắc pháp chế hình sự và tương thích với các công ước quốc tế mà Việt Nam đã phê chuẩn.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan triết học Mác – Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh kết hợp với trường phái Hiện thực phản biện (Critical Realism) và Thực chứng pháp lý tiến bộ (Progressive Legal Positivism). Nghiên cứu sử dụng thiết kế phương pháp hỗn hợp (Mixed-Methods Design), kết hợp chặt chẽ giữa nghiên cứu định tính (phân tích văn bản quy phạm pháp luật, chuẩn mực quốc tế, lịch sử lập pháp) và nghiên cứu định lượng (thống kê xét xử tư pháp 10 năm và khảo sát thực chứng 300 bản án).

Thiết kế nghiên cứu được thực hiện trên 3 cấp độ:

1. Cấp độ vĩ mô: Đánh giá chính sách hình sự quốc gia và mức độ tương thích với các công ước quốc tế (CEDAW, UNCRC, CRPD, ICCPR).
2. Cấp độ trung mô: Phân tích kỹ thuật lập pháp và hệ thống quy phạm trong BLHS năm 1985, BLHS năm 1999 và BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).
3. Cấp độ vi mô: Đánh giá thực tiễn xét xử thông qua số liệu thống kê của Tòa án nhân dân các cấp và 300 bản án sơ thẩm, phúc thẩm.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ các tiêu chuẩn học thuật nghiêm ngặt:

• Chiến lược chọn mẫu: Chọn mẫu phân tầng có chủ đích (Purposive Stratified Sampling) đối với 300 bản án giai đoạn 2013–2022 từ Cổng thông tin công bố bản án của Tòa án nhân dân tối cao. Tiêu chí lựa chọn: Bản án có hiệu lực pháp luật liên quan trực tiếp đến người bị hại hoặc bị cáo thuộc 4 nhóm NDBTT. Mẫu được chia thành 2 tập hợp: Phụ lục 5 (Bản án nạn nhân là NDBTT) và Phụ lục 6 (Bản án người phạm tội là NDBTT).
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp và đối chiếu chéo giữa 3 nguồn dữ liệu: (1) Số liệu thống kê tư pháp chính thức của ngành Tòa án; (2) Dữ liệu giám sát tối cao của Quốc hội (Báo cáo số 2020/BC-ĐGS ngày 2020); (3) Dữ liệu vi mô từ 300 bản án được phân tích định tính.
• Độ tin cậy và giá trị khoa học: Quy trình mã hóa nội dung bản án (Content Analysis) được chuẩn hóa theo hệ thống tiêu chí thống nhất về tội danh, độ tuổi, giới tính, tình trạng sức khỏe/khuyết tật, tình tiết tăng nặng/giảm nhẹ và loại hình phạt áp dụng.

Data và phân tích

Dữ liệu thống kê 10 năm (2013–2022) phản ánh sinh động thực trạng áp dụng pháp luật:

• Thống kê xét xử sơ thẩm tội xâm phạm quyền bình đẳng của phụ nữ (Điều 130 BLHS 1999) giai đoạn 2013–2017 và tội xâm phạm quyền bình đẳng giới (Điều 165 BLHS 2015) giai đoạn 2018–2022 cho thấy tỷ lệ khởi tố, xét xử cực kỳ thấp, phản ánh "khoảng trống tư pháp" giữa quy định và thực tế.
• Thống kê các tội xâm phạm tình dục và mua bán người (Biểu đồ 3.1) chỉ ra xu hướng diễn biến phức tạp, trong đó nạn nhân là phụ nữ và trẻ em gái chiếm trên 85% tổng số vụ án mua bán người.
• Về bị cáo là trẻ em (Biểu đồ 3.2), cơ cấu hình phạt chính áp dụng từ 2013 đến 2022 cho thấy hình phạt tù có thời hạn vẫn chiếm tỷ lệ áp đảo (dao động từ 65% đến 78%), trong khi việc áp dụng các biện pháp giám sát, giáo dục miễn TNHS theo Điều 91–96 BLHS năm 2015 chỉ chiếm tỷ lệ khiêm tốn dưới 8%.
• Thống kê người từ 75 tuổi trở lên phạm tội (Bảng 3.13) giai đoạn 2018–2022 và số liệu áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh đối với người mắc bệnh tâm thần/khuyết tật trí tuệ (Bảng 3.12).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Sự thiếu nhất quán trong khái niệm pháp lý về NDBTT: BLHS năm 2015 chưa đưa ra định nghĩa pháp lý tổng quát về NDBTT mà sử dụng các thuật ngữ rời rạc như "người già yếu", "người từ đủ 70 tuổi trở lên", "người từ đủ 75 tuổi trở lên", "người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần", "phụ nữ có thai", "người dưới 16 tuổi", "người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi". Điều này tạo ra sự xung đột với các luật chuyên ngành (như Luật Người cao tuổi 2009 quy định từ đủ 60 tuổi, Luật Người khuyết tật 2010 phân loại theo 6 dạng khuyết tật) và dẫn đến áp dụng tùy nghi tại Tòa án.
2. Hiện tượng bất đối xứng bảo vệ (Protection Asymmetry): Pháp luật hình sự Việt Nam thiên về cơ chế bảo vệ NDBTT dưới tư cách là Nạn nhân (thông qua việc định khung tăng nặng, tăng mức hình phạt tại phần lớn các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm) nhưng lại thiếu hụt các cơ chế khoan hồng, phục hồi khi NDBTT là Người phạm tội. Các quy định miễn TNHS kèm biện pháp giáo dục tại xã, phường, thị trấn (Điều 93) hay hòa giải tại cộng đồng (Điều 94) cho người dưới 18 tuổi rất ít khi được kích hoạt trong thực tiễn xét xử.
3. Hiện tượng tổn thương thứ phát trong tố tụng: Khảo sát 300 bản án cho thấy phụ nữ và trẻ em là nạn nhân của tội phạm xâm hại tình dục thường xuyên phải lặp lại lời khai nhiều lần trong môi trường điều tra, truy tố, xét xử thông thường, làm trầm trọng thêm chấn thương tâm lý do thiếu vắng các quy định hình sự – tố tụng đặc thù bảo vệ danh tính và tính nhạy cảm giới.
4. Vướng mắc trong định lượng tiêu chí "người già yếu" và "khuyết tật nặng": Thực tiễn xét xử cho thấy Hội đồng xét xử gặp lúng túng lớn khi xác định tình tiết "phạm tội đối với người già yếu" do chưa có văn bản hướng dẫn thế nào là "yếu", dẫn đến tình trạng cùng độ tuổi 65–70 nhưng có Tòa án áp dụng tình tiết tăng nặng, có Tòa án bác bỏ.
5. Hiệu quả nhân đạo rõ rệt của chính sách miễn hình phạt tử hình: Việc thực thi chính sách không áp dụng và không thi hành hình phạt tử hình đối với người từ đủ 75 tuổi trở lên và phụ nữ có thai hoặc nuôi con dưới 36 tháng tuổi (Điều 40 BLHS 2015) đã thể hiện bước tiến vượt bậc về nhân quyền, phù hợp hoàn toàn với xu hướng hạn chế hình phạt tử hình trên thế giới.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Xác lập vị thế độc lập của nhánh lý luận về "Bảo vệ nhóm dễ bị tổn thương trong luật hình sự", đóng góp luận cứ khoa học cho lý thuyết tiếp cận dựa trên quyền con người và thuyết công lý phục hồi.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình đánh giá tác động nhân quyền (Human Rights Impact Assessment) đối với các dự thảo lập pháp hình sự.
• Về mặt thực tiễn áp dụng: Cung cấp tài liệu chỉ dẫn nghiệp vụ cho Thẩm phán, Kiểm sát viên và Luật sư trong việc nhận diện đúng tình trạng tổn thương, đánh giá tính chất nguy hiểm của hành vi và cá thể hóa hình phạt chính xác.
• Về mặt chính sách và lập pháp: Luận án xây dựng bảng tổng hợp kiến nghị sửa đổi, bổ sung cụ thể đối với 25+ điều khoản trong BLHS năm 2015 (Phụ lục 4), đồng thời đề xuất Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao ban hành Nghị quyết hướng dẫn áp dụng thống nhất các tình tiết liên quan đến NDBTT.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số giới hạn học thuật khách quan:

1. Phạm vi đối tượng: Mới tập trung vào 4 nhóm phổ biến nhất (trẻ em, phụ nữ, người cao tuổi, người khuyết tật), chưa bao quát toàn diện các nhóm NDBTT đặc thù khác như người nhiễm HIV/AIDS, người lao động di trú, người tị nạn, hoặc người thuộc cộng đồng LGBTIQ+.
2. Giới hạn dung lượng mẫu khảo sát: Mẫu 300 bản án tuy mang tính đại diện cao nhưng chưa bao phủ hết toàn bộ 63 tỉnh, thành phố trên cả nước, đặc biệt là các địa bàn vùng sâu, vùng xa có điều kiện kinh tế – xã hội đặc thù.
3. Khoảng thời gian khảo sát: Dữ liệu thực chứng giới hạn trong giai đoạn 10 năm (2013–2022), trong đó BLHS năm 2015 mới vận hành thực tế được 5 năm (từ 01/01/2018), do đó một số quy định mới cần thêm thời gian để kiểm chứng mức độ tác động dài hạn.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Nghiên cứu cơ chế bảo vệ NDBTT trước các dạng tội phạm phi truyền thống như tội phạm sử dụng công nghệ cao, bóc lột tình dục trẻ em trên không gian mạng và lừa đảo xuyên quốc gia nhắm vào người cao tuổi.
• Đánh giá khả năng xây dựng Bộ luật Tư pháp người chưa thành niên chuyên biệt tại Việt Nam nhằm tách biệt hoàn toàn quy trình xử lý người dưới 18 tuổi ra khỏi hệ thống tư pháp hình sự người lớn.
• Khảo sát tác động giới liên ngành đối với người chuyển giới (Transgender) và người đồng tính khi tham gia tố tụng hình sự với tư cách bị can, bị cáo hoặc nạn nhân.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là công trình tiên phong nghiên cứu toàn diện về NDBTT trong khoa học luật hình sự Việt Nam, đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học và các công trình nghiên cứu chuyên sâu tiếp theo.
• Tác động lập pháp và chính sách: Cung cấp cơ sở lý luận và thực chứng vững chắc cho Quốc hội và Ban soạn thảo sửa đổi, bổ sung BLHS trong giai đoạn tới, bảo đảm tính thống nhất nội tại của hệ thống pháp luật Việt Nam và tương thích với các cam kết quốc tế.
• Tác động xã hội: Góp phần nâng cao nhận thức xã hội về bảo vệ phẩm giá của hơn 73% dân số thuộc các nhóm phụ nữ và trẻ em, bảo đảm công lý hình sự nhân văn, bảo vệ người yếu thế và giảm thiểu rủi ro tái nạn nhân hóa trong cộng đồng.
• Tác động quốc tế: Cung cấp bằng chứng học thuật khẳng định nỗ lực thực thi của Việt Nam đối với các khuyến nghị UPR (Cơ chế Rà soát Định kỳ Phổ quát chu kỳ II và III) của Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc, nâng cao uy tín quốc gia trên trường quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp và hệ thống dữ liệu thực chứng 300 bản án để mở rộng các đề tài nghiên cứu chuyên biệt.
• Các học giả và giảng viên luật: Nguồn tài liệu học thuật toàn diện để giảng dạy các chuyên đề nâng cao về Quyền con người trong luật hình sự, Nạn nhân học và Tội phạm học.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên: Bộ cẩm nang lý luận và thực tiễn giúp đánh giá chứng cứ khách quan, hạn chế tối đa oan sai và tránh gây tổn thương thứ phát cho nạn nhân yếu thế.
• Các nhà lập pháp và tư vấn chính sách: Luận cứ thực chứng và hệ thống đề xuất sửa đổi điều luật chi tiết để hoàn thiện khung pháp lý quốc gia.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc xây dựng thành công "Khung lý thuyết bảo vệ kép đối với NDBTT trong luật hình sự", mở rộng Lý thuyết tiếp cận dựa trên quyền con người (Vasak, 1977) và Thuyết Nạn nhân học hiện đại (Davies et al., 2007). Khung lý thuyết này chứng minh rằng việc bảo vệ NDBTT phải là sự cân bằng biện chứng giữa hai mũi nhọn: Tăng cường răn đe, trừng phạt nghiêm khắc các hành vi xâm hại NDBTT (khi họ là nạn nhân) và Mở rộng tối đa các biện pháp phục hồi, phi hình sự hóa, cá thể hóa khoan hồng (khi họ là người phạm tội).

2. Điểm mới về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Trả lời: So với luận án của Trần Thị Hồng Lê (2016) (chỉ nghiên cứu phụ nữ và dừng lại ở BLHS 1999) hay Vũ Thị Phượng (2019) (chỉ nghiên cứu trẻ em), luận án này đã thực hiện một bước nhảy vọt về phương pháp: Thiết kế ma trận phân tích đa tầng (4 nhóm đối tượng $\times$ 2 vai trò tố tụng) trên mẫu dữ liệu định lượng 10 năm (2013–2022) của Tòa án nhân dân kết hợp phân tích sâu 300 bản án thực tế dưới hiệu lực của BLHS năm 2015.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực chứng là gì? Trả lời: Phát hiện phản trực giác nhất là sự "đóng băng" của các biện pháp giám sát, giáo dục thay thế hình phạt tù đối với người dưới 18 tuổi phạm tội (Điều 91–96 BLHS 2015). Mặc dù nhà lập pháp đã thiết kế các biện pháp rất tiến bộ như khiển trách, hòa giải tại cộng đồng, giáo dục tại xã phường, nhưng số liệu xét xử 2018–2022 cho thấy Tòa án vẫn áp dụng hình phạt tù giam chiếm tới trên 70% các trường hợp trẻ em phạm tội do sự thiếu vắng cơ chế phối hợp giám sát liên ngành tại địa phương.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản nghiên cứu (Replication Protocol) không? Trả lời: Luận án cung cấp quy trình nghiên cứu chi tiết và minh bạch tại hệ thống Phụ lục (Phụ lục 1 đến Phụ lục 6): Toàn bộ tiêu chí lọc 300 bản án, bảng đối chiếu điều luật qua 3 thời kỳ lập pháp (1985, 1999, 2015), bảng phân loại tội phạm đối với 4 nhóm đối tượng đều được mô tả chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng kiểm chứng và nhân bản trên các tập dữ liệu mới.

5. Luận án vạch ra chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo như thế nào? Trả lời: Chương trình 10 năm tập trung vào 3 hướng mũi nhọn: (1) Xây dựng cơ sở lý luận cho Luật Tư pháp người chưa thành niên độc lập; (2) Thiết lập bộ tiêu chí định lượng pháp y – tâm thần học trong xác định năng lực TNHS của người khuyết tật; (3) Nghiên cứu cơ chế tư pháp phục hồi cho nạn nhân là người cao tuổi bị bạo lực gia đình và lừa đảo tài chính công nghệ cao.

Kết luận

Luận án đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống cơ sở lý luận vững chắc và chuẩn hóa định nghĩa pháp lý về bảo vệ NDBTT bằng pháp luật hình sự trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền.
2. Hệ thống hóa toàn diện lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam từ thời kỳ phong kiến, qua BLHS 1985, 1999 đến BLHS 2015, khẳng định tính nhân đạo và kế thừa phát triển.
3. Đánh giá khách quan, thực chứng bức tranh xét xử 10 năm (2013–2022) qua 300 bản án, chỉ rõ các "điểm nghẽn" và bất cập trong áp dụng quy định đối với phụ nữ, trẻ em, người cao tuổi và người khuyết tật.
4. Xây dựng gói giải pháp lập pháp đồng bộ gồm 25+ đề xuất sửa đổi, bổ sung cụ thể các điều khoản trong BLHS năm 2015 và các luật chuyên ngành liên quan.
5. Đề xuất hoàn thiện cơ chế giải thích pháp luật và nâng cao năng lực của các cơ quan tiến hành tố tụng, bảo đảm hệ thống tư pháp hình sự Việt Nam tiệm cận hoàn toàn với các chuẩn mực quốc tế về quyền con người.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Những vấn đề lý luận về bảo vệ người dễ bị tổn thương bằng pháp luật hình sự - Chương 2: Quy định của pháp luật hình sự Việt nam về bảo vệ người dễ bị tổn thương - Chương 3: Thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự và các giải pháp tăng cường bảo vệ người dễ bị tổn thương bằng pháp luật hình sự Việt Nam 6 PHẦN TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU Đánh giá về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài “Bảo vệ người dễ bị tổn thương bằng pháp luật hình sự Việt Nam”, cần khái quát về các nghiên cứu về bảo vệ quyền con người (bởi quyền của NDBTT là một bộ phận của quyền con người) và chi tiết về các công trình liên quan đến NDBTT, đồng thời cần có sự tiếp cận liên ngành bởi “tính đan xen, lồng ghép, bổ sung làm tiền đề phát triển cho nhau của những phương diện nghiên cứu”7. Hiện nay, bảo vệ quyền con người nói chung và quyền của NDBTT nói riêng được tiếp cận trong nhiều lĩnh vực cũng như các ngành luật khác nhau. Tuy nhiên, trong phạm vi nghiên cứu của mình, luận án chủ yếu tập trung vào chuyên ngành luật hình sự. Tình hình nghiên cứu trong nước 1.

Các công trình nghiên cứu về quyền con người trong lĩnh vực luật hình sự Quyền con người hay nhân quyền (Hán - Việt) hiện có nhiều cách hiểu khác nhau. Theo định nghĩa của Văn phòng Cao ủy Liên hợp quốc về quyền con người thì “Quyền con người là những bảo đảm pháp lý toàn cầu có tác dụng bảo vệ các cá nhân và các nhóm chống lại những hành động hoặc sự bỏ mặc mà làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự được phép và tự do cơ bản của con người”8. Hay theo Từ điển Luật học quyền con người là quyền của thành viên trong xã hội loài người – quyền của tất cả mọi người, theo đó “là nhân phẩm, nhu cầu, lợi ích và năng lực của con người được thể chế hóa (ghi nhận) trong pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia”9. Mặc dù có nhiều quan điểm khác nhau, nhưng tựu chung lại, quyền con người đều được hiểu thống nhất là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên của con người được ghi nhận trong pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia.

Võ Khánh Vinh (Chủ biên) (2009), Quyền con ngươi: Tiếp cận đa ngành và liên ngành khoa học xã hội, NXB. Khoa học xã hội, Lời giới thiệu. 8 Office of high commissioner for Human Rights (2006), Frequently Asked Questions on a Human Rights- based Approach to Development Cooperation, New York and Geneva, tr. 9 Viện Khoa học pháp lý (2006), Từ điển Luật học, NXB.

Tư pháp và NXB. Từ điển Bách khoa, tr. 7 Ghi nhân về quyền con người, Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định: “Quyền con người là thành quả của cuộc đấu tranh lâu dài qua các thời đại của nhân dân lao động và các dân tộc bị áp bức trên thế giới và cũng là cuộc đấu tranh của loài người làm chủ thiên nhiên, qua đó, quyền con người trở thành giá trị chung của nhân loại”10. Đến nay, quyền con người đã được nghiên cứu theo nhiều góc độ khác nhau, có thể dưới góc độ triết học, chính trị học, xã hội học, luật học… “Là một chủ đề nhân văn, nhưng xét về mặt thực tiễn, thì quyền con người là một vấn đề mang tính pháp lý”11.

Chính vì vậy, phần lớn các công trình hiện nay nghiên cứu về quyền con người dưới góc độ pháp lý, không chỉ tại Việt Nam mà ở trên thế giới “các quyền con người hiện đại có thể nói là của các luật sư hơn là các quyền trừu tượng của các nhà triết học”12. Tại Việt Nam, quyền con người được bảo vệ bằng tổng thể các ngành luật khác nhau, với Hiến pháp là hạt nhân và các ngành luật phải đảm bảo ghi nhận những nội dung về quyền con người mà Hiến pháp quy định. Và PLHS cũng không ngoại lệ. Đặc biệt, với đặc thù của ngành luật này khi điều chỉnh mối quan hệ giữa Nhà nước và người phạm tội khi thực hiện những hành vi nguy hiểm cho xã hội nghiêm trọng, nội dung bảo vệ quyền con người càng được nhiều nhà nghiên cứu chú trọng.

Theo đó, bảo vệ quyền con người bằng PLHS phải đảm bảo sự ghi nhân (điều chỉnh) về lập pháp; sự thực thi chính xác về mặt hành pháp và sự đảm bảo tối đa về mặt tư pháp các quy định của PLHS13. Theo quan điểm của phần lớn các nhà nghiên cứu hiện nay đều cho rằng, PLHS là một bộ phận của tư pháp hình sự (bao gồm: PLHS, pháp luật tố tụng hình 10 Chỉ thị 12-CT/TW ngày 12/7/1992 của Ban Bí thư Trung ương Đảng khóa VII. Võ Khánh Vinh (Chủ biên) (2011), Cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền con người, NXB. Khoa học xã hội, tr.

Võ Khánh Vinh (Chủ biên) (2011), Cơ chế bảo đảm và bảo vệ quyền con người, tlđd, tr.Võ Thị Kim Oanh (chủ biên) (2010), Bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự Việt Nam (sách chuyên khảo), NXB. Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, tr.15; 8 sự, pháp luật thi hành án hình sự14). Chính vì vậy, trong một số cuốn sách chuyên khảo nghiên cứu về quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự, có những bài viết liên quan nghiên cứu về quyền con người dưới góc độ luật hình sự, cụ thể: Bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự Việt Nam (sách chuyên khảo), NXB. Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh do Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh biên soạn và TS.

Võ Thị Kim Oanh chủ biên năm 2010 “là một tập hợp có hệ thống các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học, chuyên gia và các cán bộ hoạt động thực tiễn có uy tín ở Việt Nam trong lĩnh vực tư pháp hình sự nhằm xác định một cách có hệ thống cơ sở lí luận và thực tiễn, đề xuất các giải pháp mang tính khoa học, từ đó đi đến hoàn thiện pháp luật, góp phần bảo vệ hơn nữa quyền con người trong tư pháp hình sự Việt Nam”16. Trong đó, cuốn sách có các bài viết nghiên cứu về bảo vệ quyền con người trong các quy định của phần chung của Bộ luật Hình sự năm 1999, bảo vệ quyền trẻ em cũng như nghiên cứu về HP tử hình. Quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự, NXB. Hồng Đức là cuốn sách chuyên khảo xuất bản năm 2015 do tác giả Nguyễn Ngọc Chí chủ biên.

Khác với cuốn Bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự Việt Nam, Quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự là công trình của riêng một tác giả nên cuốn sách có tính hệ thống và toàn diện hơn với 05 chương, trong đó chương 2 tác giả tập trung làm rõ quyền con người trong PLHS. “Quyền con người trong PLHS là tổng hợp các quyền con người do pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia ghi nhận, được PLHS bảo vệ thông qua việc tội phạm hóa và phi tội phạm hóa để trừng trị người phạm tội, đồng thời khôi phục các quyền bị xâm hại”17. Để triển khai nội 14 Xem: TS.Võ Thị Kim Oanh (chủ biên) (2010), Bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự Việt Nam (sách chuyên khảo), tlđd, tr.5; Nguyễn Ngọc Chí (chủ biên) (2015), Quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự (sách chuyên khảo), NXB. Hồng Đức, tr.

Lê Văn Cảm (2009), Hệ thống tư pháp hình sự trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền, NXB. Đại học Quốc gia Hà Nội, tr. 16 TS, Võ Thị Kim Oanh (chủ biên) (2010), Bảo đảm quyền con người trong tư pháp hình sự Việt Nam (sách chuyên khảo), tlđd, tr. Nguyễn Ngọc Chí (chủ biên) (2015), Quyền con người trong lĩnh vực tư pháp hình sự (sách chuyên khảo), NXB.

Hồng Đức, tr. 9 dung này, bên cạnh trình bày một số vấn đề về lí luận như khái niệm, ý nghĩa của việc nghiên cứu, tác giả đã cụ thể hóa thông qua phân tích các quy định về tội phạm và các quy định về HP. Có thể đánh giá, đây là một cuốn sách chuyên khảo có giá trị trong nghiên cứu khi tác giả có những phân tích mang tính hệ thống trong lĩnh vực luật hình sự nói riêng và tư pháp hình sự nói chung, đánh giá trên cơ sở nghiên cứu về quyền con người cũng như có sự đối chiếu với các công ước quốc tế về quyền con người. Liên quan trực tiếp đến bảo vệ quyền con người bằng PLHS, đã có một số công trình nghiên cứu về nội dung này, có thể kể đến như: Kỷ yếu hội thảo “Bảo vệ quyền con người trong pháp luật hình sự hiện nay” được tổ chức tại Hà Nội ngày 22/10/2010.

Hội thảo tập hợp một số bài viết nghiên cứu về quyền con người được thể hiện trong PLHS. Kỷ yếu có những bài viết phân tích khái quát về quyền con người và các nguyên tắc bảo đảm quyền con người trong BLHS và một số văn bản PLHS; một số tác giả tập trung vào một số nội dung cụ thể như chế định HP, bảo vệ quyền của phụ nữ và người chưa thành niên. Một cách tiếp cận khác trong kỷ yếu hội thảo khi có sự so sánh với các khuyến nghị Việt Nam chấp thuận theo cơ chế rà soát định kỳ phổ quát (UPR) chu kỳ III và khuyến nghị của Ủy ban Nhân quyền Liên hợp quốc để đặt ra những sự thay đổi cho PLHS Việt Nam. Tuy nhiên, với phạm vi hội thảo cấp Bộ, số lượng bài viết còn hạn chế, dẫn đến việc tiếp cận về bảo vệ quyền con người trong PLHS chưa có sự toàn diện.

Cuốn sách “Bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật hình sự thực định Việt Nam” của các tác giả TSKH.Lê Cảm, TS. Nguyễn Trọng Điệp (Đồng chủ biên), NXb. Chính trị quốc gia sự thật, năm 2021. Đây có thể được xem là một công trình có hệ thống và nghiên cứu bao quát về bảo vệ các quyền con người bằng PLHS, mà trọng tâm là BLHS năm 2015 sửa đổi, bổ sung năm 2017.

Các nghiên cứu trong công trình này có tính chuyên sâu khi đi từ những nghiên cứu chung về chuẩn mực quốc tế đến các nghiên cứu về lịch sử trong các lần pháp điển hóa và tập trung nhất vào phân tích các chế định lớn trong phần chung và phần các tội phạm, thể hiện rõ nét về bảo vệ các quyền của con người.