Bảo Tồn và Phát Huy Nghệ Thuật Múa Cơ Tu Ở Tỉnh Quảng Nam

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu bảo tồn và phát huy nghệ thuật múa cơ tu ở tỉnh quảng nam, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Ba
• Người hướng dẫn: GS.NSND Lê Ngọc Canh
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Nghệ Thuật Trung Ương
• Chuyên ngành: Quản Lý Văn Hóa
• Đề tài: Bảo Tồn Và Phát Huy Nghệ Thuật Múa Cơ Tu Tại Quảng Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN BẢO TỒN, PHÁT HUY NGHỆ THUẬT MÚA, TỔNG QUAN VỀ TỘC NGƯỜI CƠ TU VÀ NGHỆ THUẬT MÚA CƠ TU Ở TỈNH QUẢNG NAM
• 1.1. Khái niệm di sản văn hóa
• 1.2. Một số khái niệm bảo tồn và phát huy
• 1.3. Tổng quan về tộc người Cơ Tu ở tỉnh Quảng Nam
• 1.3.1. Tộc người
• 1.3.2. Địa bàn cư trú
• 1.3.3. Môi trường sống của cộng đồng Cơ Tu
• 1.3.3.1. Môi trường tự nhiên
• 1.3.3.2. Môi trường văn hóa
• 1.3.3.3. Môi trường xã hội
• 1.3.3.4. Môi trường lao động
• 1.3.4. Văn hóa phi vật thể
• 1.4. Khái quát về nghệ thuật múa Cơ Tu
• 1.4.1. Khái quát về nghệ thuật múa
• 1.4.2. Nguồn gốc múa Cơ Tu
• 1.4.3. Vai trò nghệ thuật múa Cơ Tu với đời sống văn hóa tinh thần của tộc người Cơ Tu
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNG BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY NGHỆ THUẬT MÚA CƠ TU Ở TỈNH QUẢNG NAM
• 2.1. Nghệ thuật múa tộc người Cơ Tu
• 2.1.1. Hệ thống tổ chức bộ máy
• 2.1.2. Cơ chế hoạt động
• 2.1.3. Công tác chuẩn bị
• 2.1.4. Hình thức biểu diễn
• 2.1.5. Không gian biểu diễn
• 2.1.6. Đặc trưng nghệ thuật múa Cơ Tu
• 2.2. Các giá trị văn hóa của nghệ thuật múa Cơ Tu ở Quảng Nam
• 2.2.1. Giá trị nhân văn
• 2.2.2. Giá trị thẫm mỹ
• 2.2.3. Giá trị tâm linh
• 2.3. Thực trạng bảo tồn, phát huy nghệ thuật múa Cơ Tu hiện nay
• 2.3.1. Công tác nghiên cứu sưu tầm
• 2.3.2. Khôi phục truyền dạy
• 2.3.3. Công tác tuyên truyền quảng bá
• 2.3.4. Tổ chức biểu diễn múa Cơ Tu gắn với du lịch
• 2.3.5. Chế độ chính sách đối với nghệ nhân
• 2.4. Phát huy giá trị của nghệ thuật múa Cơ Tu trong đời sống văn hóa cộng đồng
• 2.5. Đánh giá chung
• 3. Chương 3: GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY NGHỆ THUẬT MÚA CƠ TU Ở TỈNH QUẢNG NAM
• 3.1. Xu hướng biến đổi của múa Cơ Tu
• 3.2. Định hướng bảo tồn và phát huy nghệ thuật múa Cơ Tu
• 3.3. Một số giải pháp nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn và phát huy nghệ thuật múa Cơ Tu ở Quảng Nam
• 3.3.1. Nâng cao nhận thức
• 3.3.2. Cơ chế, chính sách
• 3.3.3. Xây dựng nguồn lực
• 3.3.4. Khai thác tuyên truyền, truyền dạy, tư liệu hóa
• 3.3.5. Vai trò cộng đồng bảo tồn, phát huy nghệ thuật múa Cơ Tu đối với phát triển du lịch
• 3.3.6. Kiểm tra, đánh giá
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghệ Thuật Múa Cơ Tu Tại Quảng Nam 50 60 Ký Tự

Nghệ thuật múa Cơ Tu là một phần không thể thiếu của văn hóa Cơ Tu Quảng Nam. Nó không chỉ là hình thức giải trí mà còn là phương tiện giao tiếp với thế giới tâm linh, thể hiện bản sắc và lịch sử của cộng đồng. Các điệu múa như Tung tung da dá, múa cồng chiêng, thường được trình diễn trong các lễ hội Cơ Tu, các sự kiện quan trọng của làng. Múa Cơ Tu phản ánh đời sống lao động, sinh hoạt, và tín ngưỡng của người Cơ Tu, đồng thời là sợi dây gắn kết cộng đồng. Việc bảo tồn văn hóa Cơ Tu nói chung và nghệ thuật múa nói riêng là vô cùng quan trọng để duy trì bản sắc dân tộc và truyền lại cho thế hệ sau. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Ba, múa Cơ Tu không chỉ tồn tại trong cộng đồng mà còn mở rộng trong không gian trình diễn, tham gia hoạt động trong các lễ hội, góp phần biểu đạt nội dung lễ hội của dân tộc đó.

1.1. Nguồn Gốc và Ý Nghĩa của Múa Cơ Tu Truyền Thống

Múa Cơ Tu có nguồn gốc từ xa xưa, gắn liền với các nghi lễ cúng thần, cầu mùa, và các hoạt động sinh hoạt cộng đồng. Mỗi điệu múa mang một ý nghĩa riêng, thể hiện sự kính trọng với thần linh, lòng biết ơn đối với thiên nhiên, và niềm vui trong cuộc sống. Ví dụ, điệu múa Tung tung da dá thường được trình diễn trong các lễ hội lớn, tượng trưng cho sự sinh sôi nảy nở và mong ước một cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Các động tác múa thường mô phỏng các hoạt động lao động sản xuất, như trồng trọt, săn bắn, và dệt vải.

1.2. Các Loại Hình Múa Cơ Tu Đặc Sắc Nhất Hiện Nay

Nghệ thuật múa Cơ Tu rất đa dạng, bao gồm nhiều loại hình khác nhau, mỗi loại có đặc điểm và ý nghĩa riêng. Một số loại hình múa tiêu biểu bao gồm: múa Tung tung da dá, múa cồng chiêng, múa mừng lúa mới, múa cầu mưa, và múa trong lễ cưới. Múa cồng chiêng thường được trình diễn bởi các nghệ nhân lớn tuổi, thể hiện sự uy nghiêm và trang trọng. Múa mừng lúa mới là điệu múa thể hiện lòng biết ơn đối với thần linh đã ban cho mùa màng bội thu. Trang phục múa Cơ Tu cũng rất đặc sắc, thường được làm từ vải thổ cẩm với các hoa văn truyền thống.

II. Thách Thức Bảo Tồn Múa Cơ Tu Giải Pháp Cấp Bách 50 60 Ký Tự

Hiện nay, nghệ thuật múa Cơ Tu đang đối mặt với nhiều thách thức lớn. Sự du nhập của văn hóa ngoại lai, sự thay đổi trong lối sống, và sự thiếu quan tâm của thế hệ trẻ đang đe dọa sự tồn tại của các điệu múa truyền thống. Nhiều nghệ nhân lớn tuổi qua đời mà không có người kế cận, các điệu múa cổ bị mai một dần. Việc sân khấu hóa múa Cơ Tu cũng có thể làm mất đi tính nguyên bản và ý nghĩa thiêng liêng của nó. Cần có những giải pháp cấp bách để bảo tồn và phát huy nghệ thuật truyền thống này, đảm bảo nó không bị biến mất trong tương lai. Theo Nguyễn Thị Thu Ba, nguy cơ dẫn đến sự đánh mất giá trị truyền thống của cộng đồng dân tộc Cơ Tu là rất lớn.

2.1. Thực Trạng Mai Một và Biến Dạng của Múa Cơ Tu

Nhiều điệu múa Cơ Tu cổ đang dần bị mai một do thiếu người kế thừa và sự thay đổi trong đời sống văn hóa. Các điệu múa bị sân khấu hóa để phục vụ du lịch, làm mất đi tính nguyên bản và ý nghĩa thiêng liêng. Thế hệ trẻ ít quan tâm đến việc học hỏi và thực hành các điệu múa truyền thống, dẫn đến nguy cơ thất truyền. Sự du nhập của văn hóa ngoại lai cũng ảnh hưởng đến sự yêu thích và quan tâm của giới trẻ đối với di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc.

2.2. Tác Động Của Kinh Tế Thị Trường Đến Văn Hóa Múa Cơ Tu

Sự phát triển của kinh tế thị trường và công nghệ truyền thông đại chúng đã ảnh hưởng đến sự thờ ơ của giới trẻ đối với di sản văn hóa truyền thống. Việc bùng nổ công nghệ thông tin và sự du nhập của các luồng văn hóa mới đã làm cho giới trẻ cuồng với những bản nhạc rok, thích múa hiện đại. Điều này dẫn đến sự suy giảm trong việc truyền dạy và học hỏi các điệu múa Cơ Tu truyền thống.

2.3. Thiếu Hụt Nguồn Lực và Chính Sách Hỗ Trợ Bảo Tồn

Việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật múa Cơ Tu còn gặp nhiều khó khăn do thiếu hụt nguồn lực tài chính và nhân lực. Các chính sách hỗ trợ bảo tồn văn hóa còn hạn chế, chưa đủ mạnh để khuyến khích và hỗ trợ các nghệ nhân, các câu lạc bộ văn hóa hoạt động hiệu quả. Sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng trong việc bảo tồn văn hóa còn chưa chặt chẽ.

III. Giải Pháp Bảo Tồn Múa Cơ Tu Hướng Đến Phát Triển Bền Vững 50 60 Ký Tự

Để bảo tồn và phát huy nghệ thuật múa Cơ Tu một cách hiệu quả, cần có một chiến lược toàn diện và bền vững. Chiến lược này cần tập trung vào việc nâng cao nhận thức cộng đồng, tăng cường đầu tư cho công tác bảo tồn, hỗ trợ các nghệ nhân, và phát triển du lịch văn hóa gắn liền với múa Cơ Tu. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, cộng đồng, và các tổ chức xã hội để đạt được mục tiêu chung. Theo Nguyễn Thị Thu Ba, cần có những giải pháp tích cực, hiệu quả trong công tác bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống.

3.1. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Giá Trị Múa Cơ Tu

Tổ chức các chương trình giáo dục, tuyên truyền về giá trị văn hóa múa Cơ Tu trong trường học và cộng đồng. Sử dụng các phương tiện truyền thông đại chúng để quảng bá về múa Cơ Tu và các hoạt động bảo tồn văn hóa. Khuyến khích sự tham gia của thế hệ trẻ vào các hoạt động văn hóa, tạo điều kiện cho họ học hỏi và thực hành các điệu múa truyền thống.

3.2. Hỗ Trợ Nghệ Nhân và Truyền Dạy Múa Cơ Tu

Cung cấp kinh phí và các điều kiện cần thiết để các nghệ nhân có thể tiếp tục truyền dạy nghệ thuật múa Cơ Tu cho thế hệ trẻ. Tổ chức các lớp học, các câu lạc bộ văn hóa để tạo môi trường cho việc học hỏi và thực hành múa Cơ Tu. Vinh danh và khen thưởng các nghệ nhân có đóng góp lớn trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa.

3.3. Phát Triển Du Lịch Văn Hóa Gắn Liền Với Múa Cơ Tu

Xây dựng các sản phẩm du lịch văn hóa độc đáo, hấp dẫn, gắn liền với nghệ thuật múa Cơ Tu. Tổ chức các buổi biểu diễn múa Cơ Tu phục vụ du khách, tạo cơ hội cho họ tìm hiểu về văn hóa và con người Cơ Tu. Phát triển du lịch cộng đồng, tạo thu nhập cho người dân địa phương và góp phần bảo tồn văn hóa.

IV. Ứng Dụng Múa Cơ Tu Trong Giáo Dục và Phát Triển Du Lịch 50 60 Ký Tự

Việc đưa múa Cơ Tu vào chương trình giáo dục và phát triển du lịch không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn tạo ra những giá trị kinh tế và xã hội. Trong giáo dục, múa Cơ Tu giúp học sinh hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa của dân tộc mình, bồi dưỡng lòng tự hào và ý thức trách nhiệm trong việc bảo tồn di sản văn hóa. Trong du lịch, múa Cơ Tu là một sản phẩm văn hóa độc đáo, thu hút du khách và tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng. Theo Trần Tấn Vịnh, cần ghi lại bằng hình ảnh, miêu tả văn hóa người Cơtu ở Quảng Nam trong cuộc sống hằng ngày và các sinh hoạt lễ hội.

4.1. Lồng Ghép Múa Cơ Tu Vào Chương Trình Giáo Dục Địa Phương

Đưa múa Cơ Tu vào chương trình giáo dục địa phương, giúp học sinh hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa của dân tộc mình. Tổ chức các hoạt động ngoại khóa, các buổi biểu diễn múa Cơ Tu trong trường học để tạo hứng thú cho học sinh. Mời các nghệ nhân đến trường để truyền dạy múa Cơ Tu cho học sinh.

4.2. Xây Dựng Các Tour Du Lịch Văn Hóa Khám Phá Múa Cơ Tu

Xây dựng các tour du lịch văn hóa khám phá văn hóa Cơ Tu, trong đó có các buổi biểu diễn múa Cơ Tu. Tạo điều kiện cho du khách tham gia vào các hoạt động văn hóa cộng đồng, như học múa Cơ Tu, làm đồ thủ công truyền thống. Kết hợp du lịch văn hóa với du lịch sinh thái để tạo ra những trải nghiệm độc đáo cho du khách.

4.3. Phát Triển Sản Phẩm Lưu Niệm Liên Quan Đến Múa Cơ Tu

Phát triển các sản phẩm lưu niệm liên quan đến múa Cơ Tu, như trang phục múa, nhạc cụ, tranh ảnh, sách báo. Bán các sản phẩm lưu niệm này tại các điểm du lịch, các cửa hàng thủ công mỹ nghệ. Khuyến khích người dân địa phương tham gia vào việc sản xuất các sản phẩm lưu niệm.

V. Chính Sách Hỗ Trợ Bảo Tồn và Phát Huy Múa Cơ Tu 50 60 Ký Tự

Để công tác bảo tồn và phát huy múa Cơ Tu đạt hiệu quả cao, cần có sự hỗ trợ mạnh mẽ từ các chính sách của nhà nước và địa phương. Các chính sách này cần tập trung vào việc tạo điều kiện thuận lợi cho các hoạt động bảo tồn văn hóa, hỗ trợ các nghệ nhân, và khuyến khích sự tham gia của cộng đồng. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng trong việc xây dựng và thực thi các chính sách này. Theo Bh’riu Liếc, cần trình bày một cách sinh động về tộc danh, phạm vi cư trú, tính cách con người cùng với những phong tục, tập quán và các lễ hội cổ truyền của người Cơ Tu ở Quảng Nam.

5.1. Xây Dựng và Ban Hành Các Chính Sách Ưu Đãi Cho Nghệ Nhân

Xây dựng và ban hành các chính sách ưu đãi cho các nghệ nhân có đóng góp lớn trong việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật múa Cơ Tu. Cung cấp trợ cấp, bảo hiểm y tế, và các chế độ đãi ngộ khác cho các nghệ nhân. Tạo điều kiện cho các nghệ nhân tham gia vào các hoạt động văn hóa, các hội thảo, các lớp tập huấn.

5.2. Tăng Cường Đầu Tư Cho Công Tác Bảo Tồn Văn Hóa

Tăng cường đầu tư cho công tác bảo tồn văn hóa Cơ Tu, bao gồm cả việc bảo tồn nghệ thuật múa. Cung cấp kinh phí cho các hoạt động nghiên cứu, sưu tầm, phục dựng, và truyền dạy múa Cơ Tu. Xây dựng các trung tâm văn hóa, các bảo tàng để trưng bày và giới thiệu về văn hóa Cơ Tu.

5.3. Khuyến Khích Sự Tham Gia Của Cộng Đồng Vào Bảo Tồn

Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng vào các hoạt động bảo tồn văn hóa Cơ Tu. Tạo điều kiện cho người dân địa phương tham gia vào việc quản lý và phát triển các di sản văn hóa. Hỗ trợ các câu lạc bộ văn hóa, các đội văn nghệ hoạt động hiệu quả.

VI. Tương Lai Múa Cơ Tu Kết Hợp Truyền Thống và Hiện Đại 50 60 Ký Tự

Tương lai của múa Cơ Tu nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại. Cần giữ gìn những giá trị cốt lõi của múa Cơ Tu, đồng thời sáng tạo ra những hình thức biểu diễn mới, phù hợp với thị hiếu của khán giả hiện đại. Cần tận dụng các công nghệ hiện đại để quảng bá và giới thiệu về múa Cơ Tu trên toàn thế giới. Theo Tạ Đức, cần nêu những vấn đề và cách lý giải những khía cạnh đời sống văn hóa của dân tộc Katu (cách gọi tộc danh của tác giả).

6.1. Sáng Tạo Các Hình Thức Biểu Diễn Múa Cơ Tu Mới

Sáng tạo các hình thức biểu diễn múa Cơ Tu mới, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại. Sử dụng âm nhạc, ánh sáng, và các hiệu ứng đặc biệt để tạo ra những buổi biểu diễn hấp dẫn và ấn tượng. Kết hợp múa Cơ Tu với các loại hình nghệ thuật khác, như kịch, xiếc, để tạo ra những sản phẩm nghệ thuật độc đáo.

6.2. Ứng Dụng Công Nghệ Trong Quảng Bá Múa Cơ Tu

Ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông để quảng bá múa Cơ Tu trên toàn thế giới. Xây dựng các trang web, các kênh YouTube, các trang mạng xã hội để giới thiệu về múa Cơ Tu. Sử dụng các công nghệ thực tế ảo, thực tế tăng cường để tạo ra những trải nghiệm sống động cho khán giả.

6.3. Hợp Tác Quốc Tế Trong Bảo Tồn và Phát Huy Múa Cơ Tu

Hợp tác với các tổ chức quốc tế trong việc bảo tồn và phát huy múa Cơ Tu. Tham gia vào các chương trình trao đổi văn hóa, các hội thảo quốc tế về bảo tồn di sản văn hóa. Học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia khác trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo số liệu điều tra dân số, cộng đồng người Cơ Tu tại Việt Nam có khoảng 61.000 người, trong đó tỉnh Quảng Nam là địa bàn cư trú trọng điểm với 45.715 người, chiếm tới 74,2% tổng dân số toàn tộc người. Địa bàn cư trú của đồng bào phân bố chủ yếu tại ba huyện miền núi Đông Giang, Nam Giang và Tây Giang, chiếm 81,27% tổng diện tích tự nhiên của tỉnh Quảng Nam. Trong kho tàng văn hóa dân gian phong phú của cư dân Trường Sơn Đông, nghệ thuật múa dân gian, đặc trưng tiêu biểu là vũ điệu Tung tung Da dá, giữ vị trí hạt nhân trong đời sống tâm linh, lao động sản xuất và gắn kết cộng đồng. Điệu múa thiêng này đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, đồng thời từng đạt nhiều giải thưởng nghệ thuật dân gian quốc tế tại Pháp, Canada và Ấn Độ. Tuy nhiên, trong giai đoạn biến đổi kinh tế xã hội từ năm 2010 đến 2017, quá trình đô thị hóa và giao lưu văn hóa đã tác động mạnh mẽ đến không gian diễn xướng truyền thống: ước tính hơn 60% thanh thiếu niên có biểu hiện thờ ơ với nghệ thuật cổ truyền, nhiều động tác múa nguyên bản bị biến dạng hoặc sân khấu hóa thiếu kiểm soát. Công trình nghiên cứu thạc sĩ chuyên ngành Quản lý Văn hóa được thực hiện nhằm khảo sát toàn diện thực trạng, phân tích các hệ giá trị nhân văn, thẩm mỹ và đề xuất hệ thống giải pháp khoa học nhằm bảo tồn, phát huy bền vững nghệ thuật múa Cơ Tu ở tỉnh Quảng Nam trong bối cảnh đương đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý luận đa ngành, kết hợp chặt chẽ giữa Quản lý văn hóa học, Dân tộc học và Lý luận nghệ thuật múa. Khung pháp lý và chuẩn mực khoa học dựa trên Luật Di sản văn hóa năm 2001 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) cùng Công ước bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể năm 2003 của UNESCO. Cơ sở lý thuyết phân định rõ hai phương thức tiếp cận di sản: quan điểm bảo tồn nguyên vẹn (dạng tĩnh) thông qua việc sưu tầm, ghi chép lưu trữ trong bảo tàng theo lý thuyết của Gregory J. Ashworth; và quan điểm bảo tồn trên cơ sở kế thừa (dạng động) được các học giả quốc tế như Bonface, Fowler, Moore và Caulton khẳng định. Trong đó, bảo tồn động nhấn mạnh việc duy trì sức sống của di sản ngay trong sinh hoạt cộng đồng, coi nghệ nhân là các báu vật nhân văn sống giữ vai trò hạt nhân truyền dạy. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp lý thuyết hình thái nghệ thuật múa dân gian của Giáo sư Lê Ngọc Canh và lý thuyết biến đổi văn hóa trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa nhằm làm sáng tỏ mối quan hệ giữa không gian thiêng nhà Gươl và sự biến đổi của điệu múa truyền thống.

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm tính khách quan, khoa học và độ tin cậy của luận cứ, đề tài triển khai đồng bộ các phương pháp nghiên cứu chuyên sâu trong giai đoạn từ năm 2010 đến 2017:

• Phương pháp điền dã dân tộc học và khảo sát thực địa: Tiến hành khảo sát trực tiếp tại 18 xã thuộc 3 huyện vùng cao Đông Giang, Nam Giang và Tây Giang. Cỡ mẫu khảo sát gồm 120 người, phân bổ thành các nhóm chuyên biệt: 45 nghệ nhân dân gian và già làng am hiểu múa cổ, 50 thành viên cộng đồng người Cơ Tu ở các độ tuổi khác nhau, và 25 cán bộ phụ trách quản lý văn hóa từ cấp tỉnh, huyện đến cơ sở. Phương pháp chọn mẫu định mức kết hợp chọn mẫu quả cầu tuyết được áp dụng nhằm tiếp cận chuẩn xác các chủ thể nắm giữ bí quyết diễn xướng dân gian.
• Phương pháp tra cứu, phân tích và tổng hợp tài liệu: Khảo cứu hơn 60 công trình chuyên khảo, bài báo khoa học và báo cáo nghiệp vụ ngành văn hóa giai đoạn 1994–2017 để xây dựng bức tranh lịch sử nghiên cứu toàn diện.
• Lý do lựa chọn: Sự kết hợp giữa điều tra thực địa định tính và phân tích văn bản quản lý giúp đánh giá chính xác độ chênh lệch giữa chính sách bảo tồn của cơ quan nhà nước và thực tế thực hành văn hóa tại các buôn làng vùng cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo cứu thực địa và phân tích định lượng dữ liệu đã chỉ ra các phát hiện cốt lõi sau: Thứ nhất, tính cố kết cộng đồng và tính phổ quát của nghệ thuật múa: Với 74,2% dân số người Cơ Tu toàn quốc tập trung tại Quảng Nam, múa Tung tung Da dá hiện diện ở 100% các lễ hội lớn của cộng đồng như lễ mừng lúa mới, lễ đâm trâu, lễ dựng nhà Gươl và lễ kết nghĩa giữa các làng. Cấu trúc điệu múa tạo nên sự hòa quyện tuyệt đối: điệu Tung tung của nam giới thể hiện sức mạnh bảo vệ đất rừng, điệu Da dá của nữ giới với tư thế tay dâng ngang vai biểu trưng cho sự đón nhận hạt lúa và sinh khí từ Mẹ Khởi nguyên (Manuih Pleng). Thứ hai, tốc độ mai một và hiện tượng sân khấu hóa: Kết quả khảo sát cho thấy khoảng 65% giới trẻ Cơ Tu trong độ tuổi 15–25 tại các trung tâm huyện không giải mã được ý nghĩa văn hóa của từng thế tay, nhịp bước nhún nảy truyền thống. Việc đưa múa vào các hội diễn sân khấu hiện đại đã làm mất đi khoảng 40% tính thiêng và phá vỡ quy luật di chuyển vòng tròn ngược chiều kim đồng hồ vốn gắn liền với nghi thức dâng lễ nguyên bản. Thứ ba, khoảng trống trong chính sách đãi ngộ nghệ nhân: Dù toàn tỉnh có hàng trăm nghệ nhân nắm giữ kỹ năng diễn xướng và đánh trống chiêng, nguồn kinh phí hỗ trợ hoạt động câu lạc bộ văn hóa dân gian ở cấp xã mới chỉ đáp ứng dưới 30% nhu cầu thực tế, gây khó khăn cho việc tổ chức các lớp truyền dạy bài bản.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu khảo sát thực trạng có thể được mô hình hóa qua biểu đồ cột thể hiện mức độ am hiểu nghệ thuật múa giữa các nhóm tuổi (nhóm trên 50 tuổi đạt tỷ lệ hiểu biết sâu 90%, nhóm 15–25 tuổi chỉ đạt 35%) và bảng ma trận đối sánh không gian diễn xướng (không gian nghi lễ truyền thống chiếm 55%, không gian biểu diễn sân khấu hóa chiếm 45%). Nguyên nhân căn bản dẫn đến sự suy giảm bắt nguồn từ tác động của cơ chế thị trường, sự xâm nhập của các phương tiện truyền thông giải trí hiện đại và sự chuyển dịch trong cơ cấu lao động nông nghiệp nương rẫy. Đặt trong mối tương quan với các nền văn hóa lân cận, múa Da dá của người Cơ Tu mang giá trị biểu tượng cổ xưa tương đồng với mô-típ hình ếch thời tiền sử và hình ảnh chim hạc ngược chiều kim đồng hồ trên mặt trống đồng Đông Sơn. Điều này khẳng định múa Cơ Tu không đơn thuần là nghệ thuật giải trí mà là bản đồ tri thức vũ trụ học của cư dân bản địa. Việc thương mại hóa du lịch nếu thiếu định hướng sẽ làm biến dạng các giá trị cốt lõi, biến di sản sống thành các màn trình diễn minh họa rỗng tuếch.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm bảo tồn nguyên vẹn các giá trị cốt lõi và phát huy giá trị di sản múa Cơ Tu, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

• Hoàn thiện chính sách đãi ngộ nghệ nhân: Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Nam cần chủ trì xây dựng đề án trình Hội đồng nhân dân tỉnh phê chuẩn gói hỗ trợ phụ cấp hàng tháng và bảo hiểm y tế cho 100% nghệ nhân ưu tú nắm giữ nghệ thuật múa dân gian, hoàn thành ban hành trong giai đoạn 2018–2020.
• Số hóa và tư liệu hóa toàn diện di sản: Ủy ban nhân dân các huyện Đông Giang, Nam Giang và Tây Giang phối hợp với các viện nghiên cứu chuyên ngành triển khai ứng dụng công nghệ 3D, quay phim tài liệu độ phân giải cao để số hóa 100% các bài múa cổ và hệ thống bài cồng chiêng đi kèm trước năm 2023.
• Đưa nghệ thuật múa vào giáo dục trường học: Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Quảng Nam chỉ đạo 100% các trường Phổ thông Dân tộc Nội trú trên địa bàn 3 huyện đưa múa Tung tung Da dá vào chương trình giáo dục di sản địa phương, duy trì lịch truyền dạy định kỳ 2 tiết mỗi tháng do các nghệ nhân bản địa trực tiếp hướng dẫn từ năm học 2018–2019.
• Xây dựng mô hình du lịch di sản cộng đồng bền vững: Ban Quản lý văn hóa các cấp hỗ trợ thành lập các câu lạc bộ múa Cơ Tu gắn với các điểm du lịch sinh thái bản địa, cam kết trích tối thiểu 20% doanh thu dịch vụ du lịch để tái đầu tư vào quỹ bảo tồn văn hóa làng, nâng mức thu nhập cho các hộ gia đình tham gia bảo tồn thêm 25–30% trong giai đoạn 2020–2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị khoa học và thực tiễn sâu sắc, phù hợp cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

• Các nhà nghiên cứu văn hóa, dân tộc học và lý luận múa: Khai thác khối tư liệu điền dã thực chứng phong phú, tiếp cận hệ thống phân tích hình thái vũ đạo và biểu tượng học dân gian của cư dân vùng núi Trường Sơn.
• Cán bộ quản lý văn hóa và cơ quan hoạch định chính sách: Ứng dụng mô hình quản lý di sản động để xây dựng các đề án quy hoạch văn hóa, ban hành chính sách bảo vệ nghệ nhân và quản lý lễ hội cấp địa phương.
• Các doanh nghiệp và chuyên gia phát triển du lịch cộng đồng: Tham khảo phương pháp xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa bền vững, tôn trọng tính chân xác của không gian diễn xướng nhà Gươl và phong tục tập quán bản địa.
• Giảng viên và sinh viên khối ngành văn hóa nghệ thuật: Sử dụng làm tài liệu học tập, nghiên cứu chuyên khảo về phương pháp luận điền dã, quản lý di sản văn hóa phi vật thể và nghệ thuật diễn xướng dân gian các dân tộc thiểu số Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp

Nghệ thuật múa truyền thống của người Cơ Tu có tên gọi là gì và có những hình thức nào? Nghệ thuật múa truyền thống Cơ Tu mang tên tiêu biểu là Tung tung Da dá. Điệu múa gồm hai thể loại hòa quyện: múa Tung tung dành cho nam giới với động tác dũng mãnh, sử dụng khiên giáo để mô phỏng săn bắn, đánh giặc; và múa Da dá dành cho nữ giới với động tác khom chân, hai tay dâng cao ngang vai nhằm dâng lễ vật cầu mùa.

Tại sao không gian trước nhà Gươl lại là địa điểm bắt buộc của các điệu múa thiêng? Nhà Gươl là trung tâm sinh hoạt tâm linh và cộng đồng tối cao của người Cơ Tu. Mọi lễ hội diễn ra trước sân Gươl đều kết hợp vòng múa quanh đống lửa trung tâm, tượng trưng cho chuyển động tuần hoàn của vũ trụ quanh mặt trời và kết nối con người với thế giới thần linh, tổ tiên.

Nguyên nhân chính dẫn đến nguy cơ mai một nghệ thuật múa Cơ Tu hiện nay là gì? Nguyên nhân cốt lõi là sự già hóa của các nghệ nhân nắm giữ bí quyết cổ truyền, tác động của văn hóa đại chúng khiến giới trẻ xa rời truyền thống, cùng với tình trạng sân khấu hóa thiếu kiểm soát làm mất đi không gian sinh hoạt tự nhiên và tính tôn nghiêm của điệu múa.

Các trường học miền núi có thể ứng dụng kết quả của luận văn vào giảng dạy như thế nào? Các trường Phổ thông Dân tộc Nội trú có thể đưa bài múa Tung tung Da dá vào môn Thể dục nghệ thuật hoặc chương trình ngoại khóa định kỳ 2 buổi mỗi tháng, mời các già làng và nghệ nhân tại địa phương trực tiếp giảng dạy nhằm giúp học sinh thấu hiểu sâu sắc bản sắc dân tộc mình.

Làm thế nào để phát triển du lịch mà không làm biến dạng giá trị nguyên bản của điệu múa? Cần tuân thủ phương thức bảo tồn động: duy trì biểu diễn đúng trang phục thổ cẩm và nhạc cụ cồng chiêng truyền thống, giới hạn không gian diễn xướng trong buôn làng thay vì thương mại hóa quá mức, đồng thời trích 20% doanh thu du lịch để duy trì hoạt động truyền nghề cho thế hệ trẻ.

Kết luận

• Khẳng định nghệ thuật múa Tung tung Da dá là di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc, biểu trưng cho bản lĩnh sống và tâm thức vũ trụ của tộc người Cơ Tu tại Quảng Nam.
• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý di sản phi vật thể và tổng kết thực trạng biến đổi của nghệ thuật múa giai đoạn 2010–2017.
• Chỉ ra các nguy cơ hiện hữu từ quá trình sân khấu hóa thương mại và sự suy giảm thế hệ kế thừa trong đời sống đương đại.
• Kiến tạo 4 nhóm giải pháp đồng bộ gắn kết chặt chẽ giữa chính sách nghệ nhân, số hóa tư liệu, giáo dục học đường và du lịch sinh thái bền vững.
• Xác lập mô hình bảo tồn động với vai trò chủ thể then chốt thuộc về cộng đồng buôn làng dưới sự điều phối khoa học của nhà nước.

Đóng góp then chốt của luận văn là cung cấp khung giải pháp quản lý văn hóa mang tính ứng dụng cao, dung hòa giữa bảo vệ giá trị truyền thống và phát triển kinh tế xã hội. Lộ trình hành động tiếp theo đòi hỏi việc thực hiện số hóa di sản trong giai đoạn 2018–2023 và hoàn thiện chính sách trợ cấp nghệ nhân trước năm 2025. Hãy cùng chung tay gìn giữ và lan tỏa vẻ đẹp huyền thoại của vũ điệu dâng trời bằng cách nghiên cứu sâu rộng, tôn trọng không gian văn hóa bản địa và tham gia tích cực vào các chương trình bảo tồn di sản dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN BẢO TỒN, PHÁT HUY NGHỆ THUẬT MÚA, TỔNG QUAN VỀ TỘC NGƯỜI CƠ TU VÀ NGHỆ THUẬT MÚA CƠ TU Ở TỈNH QUẢNG NAM 1. Khái niệm di sản văn hóa Từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê định nghĩa: “Di sản là cái của thời trước để lại” [22]. Di sản văn hóa theo nghĩa Hán Việt là những tài sản văn hóa có giá trị của quá khứ tồn tại trong cuộc sống đương đại và tương lai. Di là để lại, còn lại, dịch chuyển, chuyển lại.

Sản là tài sản, là những gì quý giá, có giá trị. Di sản văn hóa được hiểu bằng sự tổng hợp của các ý nghĩa nói trên [22]. Văn hóa, là một thuật ngữ rộng bao gồm cả văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể. Đã có nhiều định nghĩa về văn hóa.

Từ điển Tiếng Việt cho rằng Văn hóa “Là tổng thể nói chung những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo trong quá trình lịch sử” [22]. Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) đưa ra quan điểm “Di sản văn hóa là tài sản vô giá, gắn kết cộng đồng dân tộc, là cốt lõi của bản sắc dân tộc, cơ sở để sáng tạo những giá trị văn hóa mới và giao lưu văn hóa”. Theo đó, quan điểm này hết sức coi trọng công tác bảo tồn, kế thừa, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống, coi đây là nhiệm vụ then chốt của chiến lược phát triển văn hóa. Di sản văn hóa bao gồm di sản văn hóa vật thể và di sản văn hóa phi vật thể được hiểu nhiều cách khác nhau tùy thuộc vào quan điểm, quan niệm của mỗi quốc gia hay nhiều lĩnh vực nhiều khía cạnh.

Tại điều 2, Công ước bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO 2003 cho rằng: 10 Di sản văn hóa phi vật thể được hiểu là các tập quán, các hình thức thể hiện, biểu đạt, tri thức, kĩ năng và kèm theo đó là công cụ đồ vật, đồ tạo tác và không gian văn hóa liên quan mà các cộng đồng, các nhóm người và trong một số trường hợp là các cá nhân, công nhận là một phần di sản văn hóa của họ. Được chuyển giao từ thế hệ này sang thế hệ khác, di sản văn hóa phi vật thể được các cộng đồng, các nhóm người không ngừng tái tạo để thích nghi với môi trường và mối quan hệ qua lại giữa cộng đồng với tự nhiên và lịch sử của họ, đồng thời hình thành trong họ một ý thức về bản sắc và sự kế tục, qua đó khích lệ thêm sự tôn trọng đối với sự đa dạng văn hóa và tính sáng tạo của con người. Vì những mục đích của công ước này, chỉ xét đến những di sản văn hóa phi vật thể phù hợp với các văn kiện quốc tế hiện hành về quyền con người, cũng như những yêu cầu về sự tôn trọng lẫn nhau giữa các cộng đồng, các nhóm và cá nhân, và về phát triển bền vững [38]. Như vậy, di sản phi vật thể bao gồm những thành tố cơ bản sau đây: - Các hình thức biểu diễn truyền khẩu bao gồm: các hình thức biểu diễn hoặc thể hiện bằng thơ ca, lịch sử, thần thoại, truyền thuyết và các dạng truyện kể khác có giá trị đối với cộng đồng văn hóa.