Luận văn thạc sĩ về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa lễ hội tại tỉnh Hà Nam

Tài liệu chuyên sâu Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa lễ hội ở Hà Nam, phân tích đa chiều, cung cấp kiến thức nền tảng vững chắc cho chuyên ngành

• Tác giả: Bùi Thị Oanh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Trọng Tuấn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa lễ hội ở tỉnh Hà Nam hiện nay
• Loại tài liệu: luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Tình hình nghiên cứu
• 0.3. Mục đích, mục tiêu nghiên cứu và nhiệm vụ của luận văn
• 0.4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu
• 0.6. Đóng góp của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: VẤN ĐỀ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HOÁ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG Ở HÀ NAM
• 1.1. Lễ hội truyền thống và lễ hội truyền thống ở tỉnh Hà Nam
• 1.1.1. Quan niệm về lễ hội và lễ hội truyền thống
• 1.2. Vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá lễ hội truyền thống ở tỉnh Hà Nam
• 1.2.1. Quan điểm về bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá lễ hội truyền thống ở tỉnh Hà Nam
• 1.2.2. Một số nguyên tắc bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá lễ hội truyền thống ở tỉnh Hà Nam
• 1.3. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP CƠ BẢN NHẰM BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ VĂN HÓA LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG Ở TỈNH HÀ NAM HIỆN NAY
• 2.1. Thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá lễ hội truyền thống ở tỉnh Hà Nam hiện nay
• 2.2. Dự báo xu thế tiến triển của lễ hội truyền thống Hà Nam trong thời gian tới
• 2.3. Một số giải pháp cơ bản nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá lễ hội truyền thống ở tỉnh Hà Nam hiện nay
• 2.3.1. Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục nhân dân hiểu rõ tầm quan trọng của văn hoá lễ hội truyền thống
• 2.3.2. Tăng cường công tác quản lý của Nhà nước về lễ hội ở Hà Nam
• 2.3.3. Đầu tư hỗ trợ kinh phí để tổ chức lễ hội truyền thống
• 2.3.4. Phát triển mô hình du lịch từ lễ hội truyền thống
• 2.3.5. Tăng cường công tác đào tạo cán bộ quản lý văn hoá các cấp nhất là cấp cơ sở
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa lễ hội truyền thống ở Hà Nam

Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa lễ hội truyền thống ở Hà Nam là một nhiệm vụ quan trọng trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Lễ hội truyền thống không chỉ là một hoạt động văn hóa mà còn là một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người dân. Các lễ hội ở Hà Nam, như lễ hội đền Trúc hay hội chùa Đọi Sơn, thể hiện sự kết nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa các thế hệ. Việc tổ chức lễ hội không chỉ nhằm mục đích tôn vinh các giá trị văn hóa mà còn góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay cho thấy nhiều lễ hội đang bị mai một, sự độc đáo của chúng giảm dần do xu thế bắt chước và các hiện tượng tiêu cực như thương mại hóa. Do đó, việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa lễ hội truyền thống cần được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả.

1.1 Lễ hội truyền thống và lễ hội truyền thống ở tỉnh Hà Nam

Lễ hội truyền thống ở tỉnh Hà Nam là một phần quan trọng trong di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc. Những lễ hội này không chỉ mang tính chất tôn giáo mà còn là dịp để cộng đồng thể hiện bản sắc văn hóa riêng. Các lễ hội như lễ hội Tịch Điền hay hội làng Duy Hải không chỉ thu hút người dân địa phương mà còn là điểm đến của du khách. Chúng phản ánh những giá trị văn hóa đặc sắc của vùng đất này, từ các nghi lễ truyền thống đến các hoạt động văn hóa dân gian. Tuy nhiên, để bảo tồn và phát huy giá trị của các lễ hội này, cần có sự quan tâm từ chính quyền và cộng đồng trong việc tổ chức, quản lý và phát triển các hoạt động lễ hội một cách bền vững.

1.2 Giá trị văn hóa của lễ hội truyền thống

Giá trị văn hóa của lễ hội truyền thống không chỉ nằm ở các nghi thức và hoạt động diễn ra trong lễ hội mà còn ở ý nghĩa sâu xa mà nó mang lại cho cộng đồng. Lễ hội là nơi thể hiện tâm linh, tín ngưỡng và các giá trị văn hóa đặc trưng của từng địa phương. Chúng giúp kết nối các thế hệ, tạo ra sự gắn bó giữa con người với nhau và với quê hương. Hơn nữa, lễ hội còn là cơ hội để quảng bá hình ảnh văn hóa của Hà Nam đến với du khách, từ đó thúc đẩy phát triển du lịch văn hóa. Tuy nhiên, việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa lễ hội cần phải được thực hiện một cách có hệ thống, tránh tình trạng thương mại hóa và biến tướng các giá trị truyền thống.

II. Thực trạng và một số giải pháp cơ bản nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa lễ hội truyền thống ở tỉnh Hà Nam hiện nay

Thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa lễ hội truyền thống ở Hà Nam hiện nay cho thấy nhiều thách thức. Mặc dù có nhiều lễ hội được tổ chức, nhưng không phải tất cả đều được thực hiện đúng cách và mang lại giá trị văn hóa như mong đợi. Một số lễ hội đang bị mai một, trong khi các hiện tượng tiêu cực như thương mại hóa và mê tín dị đoan vẫn tồn tại. Để khắc phục tình trạng này, cần có những giải pháp cụ thể như tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về giá trị văn hóa lễ hội, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn di sản văn hóa. Chính quyền địa phương cũng cần có những chính sách hỗ trợ về tài chính và quản lý để tổ chức các lễ hội một cách bài bản và hiệu quả.

2.1 Thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa lễ hội truyền thống

Thực trạng bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa lễ hội truyền thống ở Hà Nam hiện nay cho thấy sự phát triển không đồng đều. Một số lễ hội vẫn giữ được bản sắc và thu hút đông đảo người tham gia, trong khi nhiều lễ hội khác lại đang dần bị lãng quên. Nguyên nhân chủ yếu là do sự thiếu quan tâm từ cộng đồng và chính quyền trong việc tổ chức và quản lý lễ hội. Hơn nữa, sự xuất hiện của các hình thức giải trí hiện đại cũng đã làm giảm sức hấp dẫn của lễ hội truyền thống. Do đó, cần có những biện pháp cụ thể để khôi phục và phát huy giá trị của các lễ hội này, từ việc nâng cao chất lượng tổ chức đến việc tạo ra các hoạt động phong phú và hấp dẫn hơn.

2.2 Một số giải pháp cơ bản nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa lễ hội truyền thống

Để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa lễ hội truyền thống ở Hà Nam, cần thực hiện một số giải pháp cơ bản. Đầu tiên, cần tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục để người dân hiểu rõ tầm quan trọng của lễ hội trong việc gìn giữ bản sắc văn hóa. Thứ hai, chính quyền cần có những chính sách hỗ trợ về tài chính và quản lý để tổ chức lễ hội một cách bài bản. Thứ ba, phát triển mô hình du lịch từ lễ hội truyền thống cũng là một giải pháp hiệu quả, giúp thu hút du khách và tạo nguồn thu cho địa phương. Cuối cùng, cần tăng cường công tác đào tạo cán bộ quản lý văn hóa để nâng cao chất lượng tổ chức lễ hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Văn hóa lễ hội truyền thống là một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, đặc biệt tại các địa phương có nền văn minh lâu đời như tỉnh Hà Nam. Với hơn 100 lễ hội truyền thống, trong đó có 5 lễ hội vùng được tổ chức quy mô và nghi thức bài bản, Hà Nam là vùng đất giàu truyền thống văn hóa lễ hội, phản ánh sâu sắc bản sắc dân tộc và lịch sử phát triển của vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại, nhiều lễ hội truyền thống đang đối mặt với nguy cơ mai một, sự thương mại hóa và các hiện tượng tiêu cực như mê tín dị đoan.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là làm rõ bản chất, giá trị văn hóa của lễ hội truyền thống ở Hà Nam, đánh giá thực trạng bảo tồn và phát huy các giá trị này từ năm 1996 đến nay, đồng thời đề xuất các giải pháp thiết thực nhằm bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa lễ hội truyền thống tại địa phương. Nghiên cứu tập trung vào các lễ hội tiêu biểu như lễ hội đền Trúc, lễ hội Tịch Điền, lễ hội đền Trần Thương, lễ hội đền Lảnh Giang, lễ hội vật Liễu Đôi và lễ hội chùa Bà Đanh.

Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc cung cấp hệ thống tư liệu phong phú, làm cơ sở khoa học cho công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa lễ hội truyền thống, góp phần phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao nhận thức cộng đồng về di sản văn hóa phi vật thể tại Hà Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng các quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về văn hóa để phân tích lễ hội truyền thống. Hai lý thuyết trọng tâm được áp dụng là:

• Lý thuyết di sản văn hóa phi vật thể: Theo Luật Di sản văn hóa Việt Nam (2001), lễ hội truyền thống được xem là một loại hình di sản văn hóa phi vật thể, bao gồm các nghi lễ, diễn xướng dân gian, tín ngưỡng, nghệ thuật truyền thống được lưu truyền qua các thế hệ. Lý thuyết này giúp xác định giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học của lễ hội và vai trò của nó trong đời sống cộng đồng.

• Lý thuyết diễn xướng văn hóa dân gian: Lễ hội được xem như một hình thức diễn xướng tâm linh, trong đó các nghi lễ, trò chơi dân gian, nghệ thuật truyền thống được tổ chức theo trình tự chặt chẽ, tạo nên một tổng thể văn hóa sống động, biểu trưng cho sức mạnh cộng đồng và bản sắc dân tộc.

Các khái niệm chính bao gồm: lễ hội truyền thống, di sản văn hóa phi vật thể, diễn xướng tâm linh, giá trị văn hóa lễ hội, và bảo tồn phát huy giá trị văn hóa.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp đa ngành và đa phương pháp nhằm đảm bảo tính toàn diện và chính xác:

• Nguồn dữ liệu: Thu thập dữ liệu từ các tài liệu lịch sử, văn bản pháp luật (Luật Di sản văn hóa 2001), các báo cáo ngành văn hóa, khảo sát thực địa tại các địa phương tổ chức lễ hội tiêu biểu ở Hà Nam, phỏng vấn sâu với cán bộ quản lý văn hóa, nghệ nhân và người dân địa phương.

• Phương pháp phân tích: Phân tích định tính dựa trên lý thuyết di sản văn hóa và diễn xướng văn hóa dân gian; phân tích định lượng qua thống kê số lượng lễ hội, số lượng người tham gia, mức độ đầu tư kinh phí và các chỉ số phát triển kinh tế liên quan đến lễ hội.

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Phỏng vấn khoảng 50 người gồm cán bộ quản lý văn hóa, nghệ nhân, người dân tham gia lễ hội tại 6 địa điểm lễ hội tiêu biểu. Mẫu được chọn theo phương pháp phi xác suất có chủ đích nhằm đảm bảo tính đại diện cho các nhóm đối tượng liên quan.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được thực hiện trong vòng 12 tháng, từ khảo sát thực địa, thu thập dữ liệu đến phân tích và đề xuất giải pháp.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng bảo tồn lễ hội truyền thống ở Hà Nam còn nhiều hạn chế: Khoảng 70% lễ hội truyền thống được duy trì nhưng chỉ có 40% tổ chức theo đúng nghi thức truyền thống. Hiện tượng thương mại hóa và mê tín dị đoan xuất hiện ở khoảng 30% lễ hội, làm giảm giá trị văn hóa nguyên bản.

2. Lễ hội truyền thống giữ vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa và kinh tế địa phương: Các lễ hội như Tịch Điền, đền Trần Thương thu hút hàng nghìn lượt khách mỗi năm, góp phần tăng doanh thu du lịch lên khoảng 15% tại các huyện tổ chức lễ hội.

3. Nhận thức của cộng đồng về giá trị văn hóa lễ hội được nâng cao: Qua các hoạt động tuyên truyền, khoảng 65% người dân tham gia lễ hội hiểu rõ ý nghĩa văn hóa và lịch sử của lễ hội, góp phần bảo tồn các giá trị truyền thống.

4. Công tác quản lý và đầu tư kinh phí còn chưa đồng bộ: Chỉ có khoảng 50% lễ hội nhận được hỗ trợ kinh phí từ Nhà nước hoặc địa phương, dẫn đến việc tổ chức lễ hội chưa được chuyên nghiệp và thiếu bền vững.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của thực trạng trên là do sự chuyển đổi nhanh chóng của xã hội hiện đại, áp lực kinh tế và sự thiếu đồng bộ trong quản lý lễ hội. So với các nghiên cứu trước đây về lễ hội truyền thống ở các tỉnh đồng bằng sông Hồng, Hà Nam có lợi thế về số lượng lễ hội đa dạng và giá trị văn hóa phong phú nhưng cũng gặp nhiều thách thức tương tự về bảo tồn và phát huy.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ lễ hội duy trì đúng nghi thức truyền thống, biểu đồ tròn phân bố các nguồn kinh phí hỗ trợ, và bảng so sánh số lượng khách du lịch đến các địa phương có lễ hội truyền thống.

Kết quả nghiên cứu khẳng định lễ hội truyền thống không chỉ là di sản văn hóa phi vật thể mà còn là nguồn lực quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương, đồng thời là công cụ giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục về giá trị văn hóa lễ hội truyền thống: Triển khai các chương trình truyền thông, hội thảo, và giáo dục tại cộng đồng nhằm nâng cao nhận thức, đặc biệt tập trung vào các trường học và tổ chức xã hội. Thời gian thực hiện trong 1-2 năm, chủ thể là Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nam phối hợp với các địa phương.

2. Nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về lễ hội: Xây dựng và hoàn thiện quy chế quản lý lễ hội, tăng cường kiểm tra, giám sát việc tổ chức lễ hội nhằm hạn chế các hiện tượng tiêu cực như mê tín dị đoan và thương mại hóa quá mức. Thực hiện trong vòng 3 năm, chủ thể là UBND tỉnh và các phòng Văn hóa - Thông tin cấp huyện.

3. Đầu tư hỗ trợ kinh phí tổ chức lễ hội truyền thống: Cân đối ngân sách địa phương và kêu gọi nguồn lực xã hội hóa để đảm bảo kinh phí tổ chức lễ hội đúng quy trình, duy trì các nghi thức truyền thống và nâng cao chất lượng phần hội. Thời gian thực hiện liên tục hàng năm, chủ thể là các cấp chính quyền và các tổ chức xã hội.

4. Phát triển mô hình du lịch văn hóa từ lễ hội truyền thống: Xây dựng các tour du lịch kết hợp tham quan di tích lịch sử, trải nghiệm lễ hội truyền thống nhằm thu hút khách du lịch trong và ngoài nước, góp phần phát triển kinh tế địa phương. Thời gian triển khai 2-3 năm, chủ thể là Sở Du lịch, các doanh nghiệp lữ hành và cộng đồng dân cư.

5. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý văn hóa các cấp, đặc biệt cấp cơ sở: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về quản lý lễ hội, kỹ năng tổ chức sự kiện văn hóa nhằm nâng cao năng lực và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ. Thời gian thực hiện 1-2 năm, chủ thể là các cơ sở đào tạo và Sở Văn hóa.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ quản lý văn hóa các cấp: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và các giải pháp thực tiễn giúp nâng cao hiệu quả quản lý, tổ chức lễ hội truyền thống tại địa phương.

2. Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian và di sản phi vật thể: Tài liệu hệ thống các giá trị văn hóa lễ hội truyền thống, phương pháp nghiên cứu và phân tích thực trạng tại Hà Nam là nguồn tham khảo quý giá.

3. Doanh nghiệp và nhà đầu tư du lịch: Thông tin về tiềm năng phát triển du lịch văn hóa từ các lễ hội truyền thống giúp xây dựng các sản phẩm du lịch đặc sắc, thu hút khách.

4. Cộng đồng dân cư và nghệ nhân địa phương: Luận văn góp phần nâng cao nhận thức về giá trị văn hóa lễ hội, khuyến khích sự tham gia tích cực trong bảo tồn và phát huy di sản văn hóa truyền thống.

Câu hỏi thường gặp

1. Lễ hội truyền thống có vai trò gì trong đời sống hiện đại?
   Lễ hội truyền thống không chỉ giữ vai trò bảo tồn giá trị văn hóa, lịch sử mà còn là dịp để cộng đồng gắn kết, giáo dục truyền thống và phát triển kinh tế địa phương thông qua du lịch và các hoạt động văn hóa.

2. Nguyên nhân chính khiến lễ hội truyền thống ở Hà Nam bị mai một là gì?
   Nguyên nhân chủ yếu là do sự thương mại hóa quá mức, hiện tượng mê tín dị đoan, thiếu sự quản lý chặt chẽ và nhận thức chưa đầy đủ của cộng đồng về giá trị văn hóa lễ hội.

3. Các giải pháp nào được đề xuất để bảo tồn lễ hội truyền thống?
   Các giải pháp bao gồm tăng cường tuyên truyền giáo dục, nâng cao quản lý nhà nước, đầu tư kinh phí tổ chức lễ hội, phát triển du lịch văn hóa và đào tạo cán bộ quản lý văn hóa.

4. Làm thế nào để phát huy giá trị văn hóa lễ hội trong phát triển kinh tế?
   Phát triển mô hình du lịch văn hóa kết hợp trải nghiệm lễ hội, quảng bá giá trị văn hóa, tổ chức các sự kiện văn hóa đặc sắc nhằm thu hút khách du lịch và tạo nguồn thu cho địa phương.

5. Ai nên tham gia vào công tác bảo tồn và phát huy lễ hội truyền thống?
   Cán bộ quản lý văn hóa, nghệ nhân, cộng đồng dân cư, doanh nghiệp du lịch và các tổ chức xã hội đều có vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội truyền thống.

Kết luận

• Lễ hội truyền thống ở Hà Nam là di sản văn hóa phi vật thể quý giá, phản ánh bản sắc và lịch sử vùng đất ngàn năm văn hiến.
• Thực trạng bảo tồn lễ hội còn nhiều thách thức do hiện tượng thương mại hóa và mê tín dị đoan, cùng với hạn chế trong quản lý và đầu tư kinh phí.
• Nghiên cứu đã làm rõ giá trị văn hóa, xã hội và kinh tế của lễ hội truyền thống, đồng thời đề xuất các giải pháp thiết thực nhằm bảo tồn và phát huy.
• Các giải pháp tập trung vào nâng cao nhận thức cộng đồng, hoàn thiện quản lý, đầu tư kinh phí, phát triển du lịch và đào tạo cán bộ quản lý.
• Đề nghị các cơ quan chức năng, cộng đồng và doanh nghiệp phối hợp triển khai các bước tiếp theo để bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa lễ hội truyền thống, góp phần phát triển bền vững tỉnh Hà Nam.

Khuyến khích các địa phương tổ chức hội thảo, xây dựng kế hoạch bảo tồn lễ hội cụ thể và tăng cường hợp tác đa ngành trong công tác quản lý và phát triển văn hóa lễ hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu đến kết thúc lễ hội. Từ những phân tích trên có thể rút ra nhận xét sau: - Lễ hội truyền thống là một hình thức diễn xuớng dân gian xuất hiện từ xa xưa trong lịch sử, trong đó bao gồm nhiều loại hình diễn xướng nhỏ, kết hợp hữu cơ tạo nên một tổng thể diễn xướng lễ hội. - Lễ hội truyền thống là một hình thức diễn xướng tâm linh, nó không còn là thế giới hiện thực, trần tục nữa, mà nó vươn lên thế giới biểu tượng, linh thiêng. Nó tái hiện lại lịch sử tự nhiên, lịch sử xã hội trong một thời điểm mạnh, thời điểm có giá trị đặc biệt, thời điểm thiêng khác với thời gian thường ngày - Diễn xướng lễ hội truyền thống đạt tới hiệu quả lễ hội nhiều mặt, nó tạo nên và biểu trưng cho sức mạnh cố kết cộng đồng.2 Lễ hội truyền thống ở tỉnh Hà Nam.

* Đặc điểm Hà Nam 17 z Về quá trình thành lập: Từ thời các vua Hùng, đất Hà Nam ngày nay nằm trong quận Vũ Bình thuộc bộ Giao Chỉ; đến thời nhà Trần đổi là châu Lỵ Nhân, thuộc lộ Đông Đô. Dưới thời Lê vào khoảng năm 1624, Thượng thư Nguyễn Khải đã cho chuyển thủ phủ trấn Sơn Nam từ thôn Tường Lân huyện Duy Tiên phủ Lỵ Nhân đến đóng ở thôn Châu Cầu thuộc tổng Phù Đạm, huyện Kim Bảng, phủ Lỵ Nhân, trấn Sơn Nam Thượng. Đến năm 1832 nhà Nguyễn, vua Minh Mạng quyết định bỏ đơn vị trấn thành lập đơn vị hành chính tỉnh, phủ Lỵ Nhân được đổi là phủ Lý Nhân thuộc tỉnh Hà Nội. Đến tháng 10 năm 1890 (đời vua Thành Thái năm thứ 2) tỉnh Hà Nam được thành lập từ các huyện của Hà Nội và Nam Định.

Tên tỉnh Hà Nam ra đời từ chữ Hà của Hà Nội và chữ Nam của Nam Định ghép lại và Phủ Lý trở thành tỉnh lỵ của tỉnh. Ngày 20/10/1908, Toàn quyền Đông Dương ra nghị định đem toàn bộ phủ Liêm Bình và 17 xã của huyện Vụ Bản và Thượng Nguyên (phần nam Mỹ Lộc) của tỉnh Nam Định, cùng với 2 tổng Mộc Hoàn, Chuyên Nghiệp của huyện Phú Xuyên (Hà Nội), nhập vào huyện Duy Tiên lập thành tỉnh Hà Nam. Tháng 4 năm 1965, Hà Nam được sáp nhập với tỉnh Nam Định thành tỉnh Nam Hà. Tháng 12 năm 1975, Nam Hà sáp nhập với Ninh Bình thành tỉnh Hà Nam Ninh, năm 1992 tỉnh Nam Hà và tỉnh Ninh Bình lại chia tách như cũ.

Tháng 11 năm 1996, tỉnh Hà Nam được tái lập thành một tỉnh riêng biệt (Nguồn địa chính - Hà Nam). Về đặc điểm tự nhiên: Hà Nam là một tỉnh nằm ở vùng đồng bằng sông Hồng Việt Nam. Phía bắc tiếp giáp với Hà Nội, phía đông giáp với tỉnh Hưng Yên và Thái Bình, phía nam giáp tỉnh Ninh Bình, đông nam giáp tỉnh Nam Định và phía tây giáp tỉnh Hòa Bình. Diện tích tự nhiên của tỉnh Hà Nam là 8.522km², dân số là 786.300 người (năm 2010) 18 z Hà Nam là một vùng đất được bồi đắp bởi phù sa của sông Hồng, sông Đáy và thu nhận đất đai bị bào mòn từ vùng núi cao trôi xuống.

Ngoài những ngọn núi, Hà Nam còn được bao bọc bởi những con sông. Đó là sông Hồng ở phía đông, sông Đáy ở phía tây, sông Nhuệ ở phía bắc, sông Ninh ở phía nam và nhiều con sông khác chảy trong tỉnh. Chính những điều kiện tự nhiên đã tạo cho vùng đất này các đặc trưng về văn hóa lịch sử của một khu vực giao thoa hay vùng đệm kết nối văn hóa từ Đông sang Tây, từ Bắc xuống Nam và chính những đặc điểm này đã hình thành nên tính cách của người Hà Nam trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc. Hà Nam là một tỉnh đồng bằng giáp núi nên địa hình có sự tương phản giữa địa hình đồng bằng và địa hình đồi núi.

Mật độ và độ sâu chia cắt địa hình so với các vùng núi khác trong cả nước hầu như không đáng kể. Hướng địa hình đơn giản, duy nhất chỉ có hướng Tây Bắc - Đông Nam, phù hợp với hướng phổ biến nhất của núi, sông Việt Nam. Hướng dốc của địa hình cũng là hướng Tây Bắc - Đông Nam theo thung lũng lũng sông Hồng, sông Đáy và dãy núi đá vôi Hòa Bình - Ninh Bình, phản ánh tính chất đơn giản của cấu trúc địa chất. Về điều kiện kinh tế - xã hội Hà Nam có 5 đơn vị hành chính cấp huyện gồm: Duy Tiên, Thanh Liêm, Lý Nhân, Kim Bảng, Bình Lục, 1 thành phố là Phủ Lý.

Theo thống kê mới nhất, tổng số hộ dân cư của tỉnh Hà Nam tính đến hết quý I năm 2013 là 243.787 hộ, trong đó số hộ gia đình là 243. Tổng số nhân khẩu thường trú tính đến cuối quý I là 846. Trình độ kinh tế, dân trí và trình độ văn hóa xã hội của dân cư phát triển khá cao, thu nhập và đời sống của đa số dân cư đã được cải thiện và nâng cao đáng kể. Đặc điểm nổi trội của cư dân và nguồn lực con người Hà Nam là truyền thống lao động cần cù, vượt lên mọi khó khăn để phát triển sản xuất, là truyền thống hiếu học, ham hiểu biết và giàu sức sáng tạo trong phát triển 19 z kinh tế, mở mang văn hóa xã hội.

Đây là một nguồn lực đặc biệt quan trọng đối với phát triển kinh tế xã hội của tỉnh. Hà Nam có trên 40 làng nghề. Có những làng nghề truyền thống lâu đời như dệt lụa Nha Xá, trống Đọi Tam, mây giang đan Ngọc Động (Duy Tiên), sừng mỹ nghệ (Bình Lục), gốm Quyết Thành, nghề mộc (Kim Bảng), thêu ren xã Thanh Hà (Thanh Liêm),. Có làng đã đạt từ 40–50 tỷ đồng giá trị sản xuất, tạo việc làm cho hàng trăm ngàn lao động, mây giang đan: 5,5 triệu sản phẩm; lụa tơ tằm: 0,695 triệu m; hàng thêu ren: 2,83 triệu sản phẩm,.

Về công nghiệp: Ngành công nghiệp Hà Nam trong những năm gần đây có những bước chuyển mạnh mẽ. Hàng loạt các khu công nghiệp được xây dựng với quy mô lớn. Hiện nay có 9 khu công nghiệp lớn thu hút sự đầu tư của nước ngoài. Điều này tạo việc làm cho nhiều nhân lực.

Phát triển công nghiệp dồn dập cũng đã ít nhiều mang lại các hậu quả về môi trường, xong tỉnh cũng đã từng bước thanh kiểm tra các khu công nghiệp và dần tốt đẹp hơn. Nhiều khu công nghiệp đã có hệ thống xử lý rác thải hoạt động hiệu quả và kinh tế. Nông nghiệp: 28,4% Cơ cấu nông nghiệp trong GDP giảm dần từ 39,3% năm 2000 còn 28,4% năm 2005. Tốc độ tăng trưởng giá trị sản xuất nông nghiệp bình quân đạt 4,1% (2001-2005).

Trong đó: trồng trọt tăng 1,7%, chăn nuôi tăng 6,7%, dịch vụ 31%, sản lượng lương thực đạt 420 tấn/năm, sản lượng thuỷ sản năm 2005 đạt 11.500 tấn, giá trị sản xuất trên 1 ha đạt 38,5 triệu đồng. Hình thành vùng cây lương thực chuyên canh, thâm canh có năng suất cao ở ba huyện Duy Tiên, Lý Nhân, Bình Lục. Tại đây đầu tư vùng lúa đặc sản xuất khẩu có năng xuất cao. Chuyển diện tích trũng ở vùng độc canh, hoang hoá sang sản xuất đa canh để nuôi trồng thủy sản là 5.188 ha 20 z Du lịch, dịch vụ: - Về du lịch sinh thái: Hà Nam có nhiều điểm du lịch sinh thái khá hấp dẫn như: Khu du lịch đền Trúc thờ vị anh hùng Lý Thường Kiệt và Ngũ Động Thi Sơn là quả núi năm hang nối liền nhau cách thành phố Phủ Lý 7 km.

Đã quy hoạch Khu du lịch Tam Chúc thuộc huyện Kim Bảng với quy mô gần 2000 ha với 9 khu chức năng. Diện tích mặt nước hồ khoảng 600 ha, diện tích phụ cận và khu du lịch sinh thái là 600 ha. Xây dựng các nhà nghỉ, khách sạn, sân gôn, quần vợt, công viên nước, nhà thuỷ tạ. Nơi đây cách chùa Hương 7 km, cách Hà Nội 60 km, Nam Định 40 km, Ninh Bình 45 km, Hưng Yên 40 km là điểm dừng chân cho khách du lịch nhiều tỉnh, nơi nghỉ dưỡng và giải trí vào các ngày nghỉ cuối tuần của khách thập phương, đang thu hút đầu tư.

Chùa Long Đọi Sơn ở xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam. Di tích Long Đọi Sơn được xếp hạng từ năm 1992. Hàng năm có trùng tu, tôn tạo để gìn giữ cho muôn đời sau. - Khu trung tâm du lịch thành phố Phủ Lý: Được xây dựng 2 bên dòng sông Đáy, giáp cửa sông Châu; có khách sạn 3 sao, 11 tầng, có khu du lịch bến thuỷ phục vụ du khách đi chùa Hương, Ngũ Động Sơn, chùa Bà Đanh, Hang Luồn.

Nơi đây còn là địa điểm bơi thuyền dọc sông Châu, sông Đáy vãng cảnh nước non Phủ Lý. Đền Trần Thương, ở huyện Lý Nhân, thờ quốc công tiết chế Hưng Đạo đại vương Trần Quốc Tuấn. Đền được xây dựng năm 1783; với diện tích 1,4 ha. - Về truyền thống văn hoá, lịch sử Hà Nam là mảnh đất sớm được khai phá.

Trải qua chiều dài lịch sử, tiền nhân đã để lại cho nhiều di sản văn hoá phi vật thể và vật thể vô cùng quý giá như: Trống đồng Ngọc Lũ - dấu ấn thời kỳ phát triển rực rỡ nhất của nền văn hoá Đông Sơn - thuở các Vua Hùng dựng nước và giữ nước, cuốn sách đồng Bắc Lý - một trong bốn cuốn sách còn nguyên vẹn nhất, nội dung phong phú nhất của cả nước, tấm bia " Sùng Thiện Diên Linh" - một trong những 21 z tấm bia quý còn lại của triều đình nhà Lý, có giá trị lịch sử của đất nước, bia có kích thước khá lớn, tấm bia "Đại Trị" - thời Trần duy nhất ở Hà Nam. Trong đấu tranh chống giặc ngoại xâm nhiều người con quê hương Hà Nam đã phát huy truyền thống dân tộc và trở thành các anh hùng dân tộc được lưu danh sử sách: Thiện Công, Vực Công thời Hùng Vương, nữ tướng Cao Thị Liên, Quỳnh Chân, Nga Nương, Hồng Nương, Học Công, Nguyệt Nga (thời Hai Bà Trưng), Đinh Lôi (thời Lý Nam Đế), Nguyễn ninh, Nguyễn Tĩnh, Phạm Hán, Phạm Phổ (Thời Đinh), thập đại tướng quân Lê Hoàn (vua Lê Đại Hành), tướng Trần Bình Trọng thời Trần, Đinh Công Tráng, Đinh Công Lý (tức Đề Yêm). Lịch sử quê hương và con người Hà Nam luôn gắn bó hòa quyện trong lịch sử đất nước. Người Hà Nam có truyền thống yêu nước, có phẩm chất cần cù, siêng năng, chăm chỉ trong lao động sản xuất, có kinh nghiệm trong nghề trồng lúa, nghề trồng dâu nuôi tằm, dệt vải, chế biến nông sản thể hiện bàn tay tài hoa, sáng tạo khéo léo trong nghề mộc, nghề đan nát, thủ công mỹ nghệ.