Nghiên cứu hiện trạng và giải pháp bảo tồn loài thiên môn chùm asparagus racemosus tại tỉnh Gia Lai

Luận án tiến sĩ nghiên cứu nghiên cứu hiện trạng phân bố và giải pháp bảo tồn phát triển loài thiên môn chùm asparagus, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Văn Vũ
• Người hướng dẫn: TS. Trần Minh Đức
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Lâm sinh
• Đề tài: Nghiên Cứu Hiện Trạng Phân Bố Và Giải Pháp Bảo Tồn, Phát Triển Loài Thiên Môn Chùm (Asparagus Racemosus Willd.) Tại Tỉnh Gia Lai
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu của đề tài
• 1.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 1.4. Những điểm mới của đề tài
• 2. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 2.1. Cơ sở lý luận của các vấn đề nghiên cứu
• 2.1.1. Phân loại thực vật
• 2.1.2. Phân loại học (Taxonomica)
• 2.1.3. Hệ thống học (Systematica)
• 2.1.4. Định loại (identification)
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC BÀI BÁO KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Bảo tồn thiên nhiên

Việc bảo tồn thiên nhiên là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm duy trì sự đa dạng sinh học và bảo vệ các loài thực vật quý hiếm như asparagus racemosus. Loài này không chỉ có giá trị kinh tế mà còn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc đối với cộng đồng địa phương. Tại tỉnh Gia Lai, sự suy giảm diện tích rừng và áp lực từ khai thác tài nguyên đã dẫn đến tình trạng đe dọa loài thiên môn chùm. Do đó, việc nghiên cứu và thực hiện các biện pháp bảo tồn là cần thiết để ngăn chặn nguy cơ tuyệt chủng. Theo nghiên cứu, việc bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ loài mà còn cần phải bảo vệ môi trường sống của chúng. "Bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ là trách nhiệm của nhà nước mà còn là trách nhiệm của mỗi cá nhân trong cộng đồng".

1.1. Đa dạng sinh học và vai trò của nó

Đa dạng sinh học đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì các hệ sinh thái và cung cấp các dịch vụ sinh thái thiết yếu. Bảo vệ đa dạng sinh học không chỉ giúp duy trì sự cân bằng của hệ sinh thái mà còn hỗ trợ cho các hoạt động nông nghiệp và phát triển bền vững. Việc bảo tồn loài asparagus racemosus tại Gia Lai không chỉ giúp bảo vệ một loài thực vật quý hiếm mà còn góp phần vào việc bảo tồn tri thức bản địa của người dân địa phương. "Mỗi loài thực vật đều có một vai trò riêng trong hệ sinh thái, và sự mất mát của một loài có thể dẫn đến sự suy giảm của nhiều loài khác".

II. Phát triển bền vững

Phát triển bền vững là một khái niệm quan trọng trong việc quản lý tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là trong bối cảnh nông nghiệp hữu cơ. Việc phát triển bền vững không chỉ giúp cải thiện đời sống của người dân mà còn bảo vệ môi trường. Asparagus racemosus có thể được phát triển như một loại cây dược liệu có giá trị kinh tế cao, đồng thời giúp cải thiện sinh kế cho người dân địa phương. "Phát triển bền vững không chỉ là một mục tiêu mà còn là một phương pháp để đạt được sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường". Việc áp dụng các kỹ thuật canh tác bền vững sẽ giúp tăng cường khả năng phục hồi của hệ sinh thái và bảo vệ các loài thực vật quý hiếm.

2.1. Kỹ thuật canh tác bền vững

Kỹ thuật canh tác bền vững bao gồm việc sử dụng các phương pháp thân thiện với môi trường để phát triển cây trồng. Việc áp dụng các phương pháp như khôi phục hệ sinh thái và nhân giống thực vật sẽ giúp bảo tồn loài thiên môn chùm. Các nghiên cứu cho thấy rằng việc sử dụng các kỹ thuật canh tác bền vững không chỉ giúp tăng năng suất mà còn bảo vệ môi trường sống của các loài thực vật. "Chúng ta cần phải tìm ra những phương pháp canh tác không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn bảo vệ môi trường và đa dạng sinh học".

III. Giải pháp bảo tồn

Để bảo tồn và phát triển loài thiên môn chùm, cần có những giải pháp cụ thể và khả thi. Các biện pháp như bảo vệ đa dạng sinh học, quản lý tài nguyên rừng và tăng cường nhận thức cộng đồng là rất cần thiết. Việc xây dựng các khu bảo tồn và phát triển các chương trình giáo dục cộng đồng sẽ giúp nâng cao nhận thức về giá trị của loài này. "Giải pháp bảo tồn không chỉ là trách nhiệm của chính quyền mà còn cần sự tham gia tích cực của cộng đồng". Sự hợp tác giữa các bên liên quan sẽ tạo ra một môi trường thuận lợi cho việc bảo tồn và phát triển bền vững.

3.1. Tăng cường nhận thức cộng đồng

Tăng cường nhận thức cộng đồng về giá trị của asparagus racemosus là một trong những giải pháp quan trọng trong việc bảo tồn loài này. Các chương trình giáo dục và truyền thông có thể giúp người dân hiểu rõ hơn về lợi ích của việc bảo tồn và phát triển loài thực vật này. "Nhận thức cộng đồng là chìa khóa để bảo tồn và phát triển bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên". Việc tổ chức các buổi hội thảo và chương trình đào tạo sẽ giúp nâng cao kiến thức và kỹ năng cho người dân trong việc bảo vệ và phát triển loài thực vật quý hiếm này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Nghiên cứu về tài nguyên lâm sản ngoài gỗ (LSNG) giữ vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học, duy trì sinh kế và lưu giữ các giá trị văn hóa bản địa. Tuy nhiên, trước sức ép gia tăng dân số, nhu cầu chuyển đổi đất canh tác, cháy rừng và tình trạng khai thác kiệt quệ, nhiều loài thảo dược tự nhiên đang đứng trước nguy cơ suy thoái nghiêm trọng. Loài Thiên môn chùm (Asparagus racemosus Willd.) là một thảo dược có giá trị sử dụng cao, được ghi nhận trong Dược điển Ấn Độ, Dược điển Anh và các hệ thống y học cổ truyền như Ayurveda, Unani và Siddha. Tại Việt Nam, nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất dược phẩm hiện phụ thuộc chủ yếu vào nhập khẩu từ Ấn Độ, dù loài này có phân bố tự nhiên trong nước. Nguyên nhân chính là do thiếu các nghiên cứu phân loại chuyên sâu để nhận diện chính xác loài, dẫn đến tình trạng nhầm lẫn phổ biến giữa Thiên môn chùm với Thiên môn đông (Asparagus cochinchinensis) hoặc các loài khác trong cùng chi Măng tây (Asparagus). Tại tỉnh Gia Lai, Thiên môn chùm mọc tự nhiên và được đồng bào Bahnar, Jrai khai thác làm thuốc, song nguồn tri thức bản địa này đang có nguy cơ bị mai một.

Trước thực tế đó, luận án tiến sĩ lâm nghiệp của nghiên cứu sinh Nguyễn Văn Vũ với đề tài "Nghiên cứu hiện trạng phân bố và giải pháp bảo tồn, phát triển loài Thiên môn chùm (Asparagus racemosus Willd.) tại tỉnh Gia Lai" đã được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống nghiên cứu nêu trên.

Mục tiêu tổng quát của đề tài là đánh giá hiện trạng tài nguyên loài Thiên môn chùm nhằm xây dựng cơ sở khoa học và thực tiễn để đề xuất các giải pháp khả thi trong việc bảo tồn và phát triển loài cây này tại tỉnh Gia Lai. Các mục tiêu cụ thể được xác định bao gồm:

1. Xác định được danh pháp khoa học và đặc điểm sinh vật học làm cơ sở phân loại và nhận biết loài Thiên môn chùm;
2. Đánh giá được đặc điểm phân bố và sinh thái của loài Thiên môn chùm tại tỉnh Gia Lai;
3. Xác định được cơ sở khoa học và thực tiễn nhằm đề xuất các giải pháp khả thi phục vụ bảo tồn và phát triển loài Thiên môn chùm tại tỉnh Gia Lai.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án được giới hạn cụ thể như sau:

• Đối tượng nghiên cứu: Loài Thiên môn chùm (Asparagus racemosus Willd.) phân bố tự nhiên tại Gia Lai và nguồn hạt giống thu thập từ thực địa và vườn mẫu.
• Phạm vi lĩnh vực: Luận án tích hợp 3 lĩnh vực gồm Thực vật học (hình thái, phân loại, sinh trưởng, sinh thái, phân bố), Lâm học (cấu trúc lâm phần, sinh cảnh, tái sinh, kỹ thuật gieo ươm cây con từ hạt và trồng thực nghiệm) và Xã hội học (tri thức bản địa, mối đe dọa và giải pháp quản lý bảo tồn).
• Phạm vi không gian: Khảo sát sơ bộ tại 13 huyện thuộc tỉnh Gia Lai; điều tra tỉ mỉ tại 6 huyện đại diện gồm KBang, Kông Chro, Krông Pa, Mang Yang, Chư Pưh và Đức Cơ (mỗi huyện chọn 3 xã); xây dựng vườn ươm diện tích 150 $\text{m}^2$ tại Trung tâm Thực nghiệm Mang Yang; bố trí mô hình trồng thực nghiệm với quy mô 200 - 250 $\text{m}^2$/điểm tại 3 xã gồm Đăk Tơ Pang (huyện Đăk Pơ), Ayun (huyện Mang Yang) và Ia Chía (huyện Ia Grai).
• Phạm vi thời gian: Đề tài được thực hiện từ năm 2017 đến năm 2019.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu trong luận án phân tích có hệ thống các công trình nghiên cứu liên quan ở nước ngoài và tại Việt Nam:

Các hướng nghiên cứu quốc tế:

• Về phân loại và hệ thống học: J. Jessop (1964) phân loại chi Asparagus tại Nam Phi dựa trên hình thái và số lượng nhiễm sắc thể; Armen Takhtajan (2009) và Byng (2016) xác lập vị trí họ Asparagaceae; Bechu Kumar Vinwar Yadav (2003) và Muhammad Irshad (2014) thống kê số lượng loài thuộc chi; Shashi Alok và cs (2013) nghiên cứu giải phẫu rễ, thân các loài Măng tây tại Pakistan; Wattana Tanming và Pranom Chantaranothai (2012) xây dựng khóa tra cho 7 loài Măng tây ở Thái Lan, xác định 2 loài bản địa gồm A. racemosus và A. filicinus; Neetu Vijay và cs (2009) nghiên cứu đa dạng di truyền loài A. racemosus tại Ấn Độ bằng kỹ thuật RAPD. Nhằm tránh nhầm lẫn dược liệu với loài Stemona collinsae, Yukie Kumeta và cs (2013) cùng Natascha Techen và cs (2014) đã ứng dụng phân tích hóa học và mã vạch phân tử DNA để truy xuất nguồn gốc.
• Về dược lý và sử dụng: Nishritha Bopana và Sanjay Saxena (2007), Gogte (2000), RK. Goyal và cs (2003), K. Sairam và cs (2003), N. Wiboonpun và cs (2004), Kala (2009), KK. Bhutani và cs (2010), Amit Chawla và cs (2011) đã chứng minh các hoạt chất chính gồm saponin steroid (Shatavarins I–IV), isoflavones, asparagamine, racemosol, tannin và khoáng chất có tác dụng kháng u, tăng tiết sữa, bồi bổ sinh lý nữ, hỗ trợ điều trị tiêu hóa và kháng khuẩn.
• Về bảo tồn, nhân giống và gây trồng: PK. Warrier và cs (2000), NMPB (2002), T. Maraseni và cs (2008), Manasa Ranjan Bhatta (2006) cảnh báo nguy cơ cạn kiệt nguồn tài nguyên hoang dã do khai thác quá mức; Manisha Sharan và cs (2011), A. Singh và cs (2013), B. Jat và cs (2014), K. Thakur và cs (2016) nghiên cứu nhân giống in vitro trên môi trường MS; Bechu Kumar Vinwar Yadav (2008), Amit Chawla và cs (2011), Chopra và cs (1986), Dutta (2007) xác định đặc điểm đất đai thích hợp, kỹ thuật bón phân N, P, K và chu kỳ thu hoạch rễ củ.

Tác giả / Tổ chức	Năm	Nội dung nghiên cứu chính liên quan đến Thiên môn chùm
J. Jessop	1964	Phân loại hình thái và khóa tra các loài thuộc chi Asparagus
Nishritha Bopana & Sanjay Saxena	2007	Tổng quan dược lý, giá trị sử dụng và tính cấp thiết bảo tồn loài
Neetu Vijay và cs	2009	Đánh giá đa dạng di truyền loài A. racemosus bằng chỉ thị RAPD
Manisha Sharan và cs	2011	Quy trình nhân giống in vitro loài Thiên môn chùm
Wattana Tanming & P. Chantaranothai	2012	Phân loại và lập khóa định danh các loài Asparagus tại Thái Lan
Phạm Hoàng Hộ	1999	Ghi nhận sự xuất hiện của A. racemosus tại Việt Nam ở độ cao 1-1.150 m
Võ Thị Minh Phương và cs	2017	Ghi nhận phân bố của Thiên môn chùm tại xã Ayun, huyện Mang Yang

Các nghiên cứu trong nước và vị trí của luận án: Tại Việt Nam, Phạm Hoàng Hộ (1999, 2000) đã mô tả hình thái loài Thiên môn chùm nhưng chưa định vị địa bàn phân bố tự nhiên cụ thể. Võ Thị Minh Phương, Nguyễn Trí Bảo và Nguyễn Văn Vũ (2017) bước đầu khảo sát hiện trạng loài tại xã Ayun, huyện Mang Yang. Các tài liệu cây thuốc chính thống của Đỗ Tất Lợi (2004) hay Võ Văn Chi (2012) chưa đề cập chi tiết loài này; Sách đỏ Việt Nam (2007) và Nghị định 06/2019/NĐ-CP cũng chưa xếp loài vào danh mục quản lý do thiếu dữ liệu khoa học. Các nghiên cứu gây trồng chi Măng tây trong nước chủ yếu tập trung vào cây rau Măng tây ăn chồi (A. officinalis), Thiên môn đông (A. cochinchinensis - Phạm Thị Thu Thủy và cs, 2015) hoặc Thiên môn ráng (A. subulatus - Trần Minh Đức, 2017). Luận án của Nguyễn Văn Vũ là công trình nghiên cứu toàn diện đầu tiên tại Việt Nam giải quyết đồng bộ từ giám định phân loại bằng sinh học phân tử, đánh giá sinh thái phân bố, khảo sát tri thức bản địa đến hoàn thiện kỹ thuật gieo ươm từ hạt và trồng thực nghiệm loài Thiên môn chùm.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng hệ thống các cơ sở lý luận học thuật chuyên ngành gồm:

• Lý thuyết phân loại học và hệ thống học thực vật: Kế thừa học thuyết của De Candolle (1813), Nguyễn Nghĩa Thìn (2006) và Hà Minh Tâm (2013) về nguyên tắc, phương pháp phân loại và định loại mẫu vật.
• Lý thuyết phân bố địa lý sinh vật: Nguyên lý phân chia ranh giới phân bố của Lê Vũ Khôi (2001).
• Lý thuyết sinh thái học: Các quan điểm của E. Haeckel (1869), Odum (1986), Hoàng Kim Ngũ (2005), Nguyễn Đình Sinh (2009), Nguyễn Danh (2005) và Luật Lâm nghiệp (2017) về mối quan hệ giữa sinh vật với môi trường ở các cấp độ cá thể, quần thể, quần xã và hệ sinh thái rừng.
• Lý thuyết tri thức bản địa: Khung nghiên cứu của Đặng Thị Nhuần và Dương Quỳnh Phương (2013), Nguyễn Duy Thiệu (1999), Phạm Công Hoan (2006) và Vũ Trương Giang (2012) về vai trò, phân loại và nguy cơ thất truyền tri thức dân gian.
• Lý thuyết bảo tồn đa dạng sinh học: Khung phân loại bảo tồn nội vi (in-situ) và bảo tồn ngoại vi (ex-situ) theo Công ước Đa dạng sinh học (1994), Markus Schmidt và cs (2012) và Luật Đa dạng sinh học (2008).
• Cơ sở sinh lý nhân giống: Lý thuyết sinh sản hữu tính và vô tính của Haberlandt (1902), Murashige và Skoog (1962), Murashige (1974), Nguyễn Ngọc Bình (2004) và Lã Thị Thu Hằng (2015).

Phương pháp nghiên cứu cụ thể

Luận án sử dụng phương pháp tiếp cận khung logic (Logical Framework), kết hợp điều tra hồi cứu dữ liệu thứ cấp với thu thập dữ liệu sơ cấp thực tế:

[Khung phương pháp nghiên cứu]

1. Phương pháp giám định loài và sinh vật học:
   • So sánh hình thái: Thu thập mẫu tiêu bản khô và chụp ảnh màu độ phân giải cao; đo đếm số lượng, kích thước cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản bằng thước Panme và cân điện tử ($n \ge 30$).
   • Sinh học phân tử: Tách chiết DNA tổng số từ mô lá bằng bộ kít GeneJet Plant Genomic DNA Purification Mini Kit (hãng Thermo, Mỹ); khuếch đại vùng gen nhân ITS1 bằng cặp mồi ITS1-2 (kích thước lý thuyết 300 bp) và vùng gen lục lạp matK bằng cặp mồi Kim3F/1R (kích thước lý thuyết 750 bp); tinh sạch và giải trình tự 2 chiều theo phương pháp Sanger; kiểm tra, chỉnh sửa trình tự bằng phần mềm Finch TV và Seaview; sắp xếp thẳng hàng bằng Clustal X2.1; xây dựng cây phả hệ theo phương pháp Neighbor-joining bằng phần mềm MEGA6 đối chiếu cơ sở dữ liệu GeneBank.
2. Phương pháp điều tra sinh thái và phân bố:
   • Điều tra sơ bộ: Khảo sát trên các trục giao thông chính tại 13 huyện để ghi nhận điểm phân bố và định vị GPS.
   • Điều tra tỉ mỉ trên ô tiêu chuẩn điển hình: Lập 18 OTC điển hình (diện tích 2.000 $\text{m}^2$, kích thước 40 x 50 m). Đo đếm toàn bộ cây gỗ có $D_{1,3} \ge 6\text{ cm}$; đo độ tàn che lâm phần trên 6 tuyến cơ sở ($T_{cs}$) trong mỗi OTC theo công thức $R = \frac{r_1 + r_2 + ... + r_6}{6}$; tính chỉ số giá trị quan trọng IV% của Daniel Marmillod: $$IV_i% = \frac{n_i% + g_i%}{2}$$ (trong đó $n_i%$ là tỷ lệ số cá thể, $g_i%$ là tỷ lệ tiết diện ngang của loài $i$).
   • Điều tra thảm tươi tái sinh: Bố trí 5 ô dạng bản diện tích 25 $\text{m}^2$/ô trong mỗi OTC điển hình; tính tỷ lệ tổ thành $n_i% = \frac{n_i}{N} \times 100$ và hệ số tổ thành $K_i = \frac{n_i}{N} \times 10$.
   • Điều tra trên ô tiêu chuẩn hệ thống: Lập 930 OTC hệ thống (diện tích 100 $\text{m}^2$/ô, khoảng cách 150 m dọc tuyến) để thu thập số liệu về tần số xuất hiện, mật độ cây Thiên môn chùm theo đai cao, độ dốc, hướng phơi, dạng sinh cảnh và độ tàn che.
3. Phương pháp điều tra xã hội học: Phỏng vấn bán cấu trúc (PRA), sử dụng phiếu điều tra thầy thuốc và người dân bản địa Bahnar, Jrai tại 18 xã thuộc 6 huyện nghiên cứu để ghi nhận bài thuốc và đánh giá các mối đe dọa tác động.
4. Phương pháp thực nghiệm lâm sinh: Thí nghiệm gieo ươm hạt giống (3 phương pháp xử lý hạt, các công thức ruột bầu, chế độ che sáng, bón phân vô cơ/hữu cơ) tại vườn ươm Mang Yang; bố trí mô hình trồng thực nghiệm (so sánh 2 phương thức trồng nơi đất trống và dưới tán rừng, các công thức bón lót, bón thúc) tại 3 điểm nghiên cứu.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về phân loại thực vật học, phân bố địa lý sinh vật, sinh thái học rừng, tri thức bản địa, bảo tồn đa dạng sinh học và các phương thức nhân giống hữu tính, vô tính (in vitro). Chương này tổng thuật chi tiết các công trình nghiên cứu quốc tế tại Nam Phi, Ấn Độ, Nepal, Pakistan, Thái Lan và Nhật Bản về hình thái, giải phẫu, thành phần saponin steroid (Shatavarins I–IV), ứng dụng y học cổ truyền và thương mại hóa. Đồng thời, chương 1 chỉ rõ thực trạng nghiên cứu ở Việt Nam còn nhiều khoảng trống: chưa có công trình định danh bằng chỉ thị phân tử DNA, thiếu thông tin sinh thái phân bố chính xác và hoàn toàn chưa có quy trình kỹ thuật nhân giống, gây trồng loài Thiên môn chùm.

Chương 2. Đối tượng, nội dung, phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết quy mô nghiên cứu liên ngành tích hợp giữa Thực vật học, Lâm học và Xã hội học. Tác giả thiết lập hệ thống phương pháp nghiên cứu toàn diện từ thu thập mẫu vật, giám định hình thái kết hợp phân tích phân tử (trình tự gen ITS1 và matK), đến thiết kế mạng lưới điều tra thực địa gồm 18 OTC điển hình (2.000 $\text{m}^2$) và 930 OTC hệ thống (100 $\text{m}^2$) tại 6 huyện trọng điểm. Chương này cũng trình bày chi tiết các công thức toán học tính độ tàn che, chỉ số quan trọng IV%, công thức tổ thành thảm thực vật, quy trình điều tra phỏng vấn PRA tri thức bản địa và bố trí các thí nghiệm lâm sinh trong vườn ươm cũng như hiện trường gây trồng thực nghiệm.

Chương 3. Khái quát điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội tỉnh Gia Lai

Chương 3 phân tích tổng quan các điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội của tỉnh Gia Lai:

• Điều kiện tự nhiên: Địa hình cao nguyên phân bậc phức tạp; khí hậu nhiệt đới gió mùa cao nguyên với hai mùa mưa (tháng 5–10) và mùa khô (tháng 11–4 năm sau) sâu sắc; tài nguyên đất đai phong phú gồm đất đỏ bazan, đất xám và đất feralit phát triển trên nhiều loại đá mẹ; diện tích rừng tự nhiên đa dạng từ rừng khộp rụng lá, rừng lá rộng thường xanh nghèo kiệt đến các trảng cây bụi, đất trống.
• Điều kiện kinh tế - xã hội: Dân số gồm nhiều dân tộc cùng sinh sống, trong đó người Bahnar và Jrai chiếm tỷ lệ lớn ở các vùng sâu, vùng xa. Đời sống đồng bào gắn liền với phương thức sản xuất nương rẫy, khai thác lâm sản ngoài gỗ và lưu giữ kho tàng tri thức chữa bệnh dân gian bằng cây cỏ tự nhiên.

Chương 4. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương 4 là chương trọng tâm của luận án, trình bày toàn bộ các phát hiện khoa học và thực nghiệm thu được:

• Giám định loài và sinh vật học: Kết quả phân tích trình tự vùng gen ITS1 (300 bp) và matK (750 bp) đối chiếu với cơ sở dữ liệu GeneBank trên cây phả hệ Neighbor-joining đã chứng minh mẫu nghiên cứu tại Gia Lai đồng nhất với loài Asparagus racemosus Willd. Loài có dạng dây leo thân gỗ hoặc bụi trườn, cành biến đổi thành diệp chi hình dải phẳng có 3 cạnh; thân mang gai nhọn; rễ củ nạc mọc thành chùm dày đặc; hoa nhỏ màu trắng ngà mọc thành chùm, ra hoa vào tháng 7–10; quả mọng hình cầu chuyển màu đỏ khi chín vào tháng 11 đến tháng 2 năm sau, chứa 1–3 hạt màu đen.
• Đặc điểm phân bố và sinh thái: Thiên môn chùm phân bố tự nhiên ở độ cao từ 165 m đến 1.150 m so với mực nước biển, tập trung nhiều nhất ở đai cao dưới 800 m. Loài thích nghi tại các sinh cảnh trảng đất trống có cây bụi thảm tươi, rừng khộp nghèo và rừng lá rộng thường xanh nghèo kiệt, nơi có độ tàn che của tầng cây gỗ từ 0,1 đến 0,5. Đất mọc thường là đất feralit hoặc đất pha cát có tỷ lệ lẫn sỏi đá cao, thoát nước tốt. Luận án đã xây dựng bản đồ phân bố hiện tại và bản đồ tiềm năng phân bố loài tại Gia Lai bằng công nghệ GIS.
• Tri thức bản địa và các mối đe dọa: Thống kê các bài thuốc kinh nghiệm của người Bahnar và Jrai dùng rễ củ Thiên môn chùm để bồi bổ sức khỏe cho sản phụ sau sinh, kích thích tăng tiết sữa, chữa bệnh đường tiêu hóa và suy nhược. Luận án xác định 5 nhóm nguyên nhân đe dọa gồm: mất rừng do chuyển đổi đất nông nghiệp, cháy rừng mùa khô, khai thác đào bới rễ củ tận diệt, chăn thả gia súc và sự mai một của các bài thuốc bí truyền do không có người kế thừa.
• Kỹ thuật gieo ươm cây con: Kết quả thí nghiệm khẳng định hạt giống sau khi thu hái cần được xử lý ngâm nước ấm và ủ ẩm để đạt tỷ lệ nảy mầm cao nhất. Công thức ruột bầu tối ưu gồm đất tầng mặt kết hợp phân chuồng hoai mục và phân lân; chế độ che sáng 50% trong giai đoạn đầu và giảm dần độ che bóng giúp cây con sinh trưởng chiều cao ($H$), đường kính gốc ($D$) và tích lũy sinh khối rễ củ đạt tiêu chuẩn xuất vườn sau 4–6 tháng.
• Kỹ thuật gây trồng thực nghiệm: Kết quả phân tích phương sai đa nhân tố cho thấy sinh trưởng và sinh khối của cây trồng nơi đất trống có bón lót phân hữu cơ và bón thúc NPK đạt năng suất củ cao hơn so với trồng dưới tán rừng rậm rạp. Tuy nhiên, việc trồng dưới tán rừng nghèo kiệt (độ tàn che 0,2–0,3) vẫn cho kết quả sinh trưởng tốt, mở ra khả năng tận dụng không gian dinh dưỡng dưới tán rừng để phát triển vùng nguyên liệu.
• Đề xuất khung giải pháp: Xây dựng khung giải pháp bảo tồn kết hợp giữa bảo tồn nguyên vị (in-situ) tại các khu rừng tự nhiên có quần thể phân bố với bảo tồn chuyển vị (ex-situ) qua vườn sưu tập, đồng thời đề xuất giải pháp giao khoán rừng gắn với sinh kế trồng thảo dược cho người dân bản địa.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận

1. Luận án đã định danh chính xác tên loài Thiên môn chùm tại tỉnh Gia Lai là Asparagus racemosus Willd. thông qua việc kết hợp chặt chẽ giữa phân tích đặc điểm giải phẫu hình thái học với chỉ thị sinh học phân tử DNA (giải trình tự vùng gen ITS1 và matK), bổ sung dữ liệu phân loại học chính xác cho chi Asparagus và hệ thực vật Việt Nam.
2. Bổ sung hệ thống dữ liệu toàn diện về đặc điểm sinh vật học, vật hậu học, khả năng tái sinh tự nhiên, mối quan hệ sinh thái của loài với các yếu tố môi trường (đai cao, độ dốc, hướng phơi, độ tàn che và sinh cảnh); xây dựng thành công bản đồ phân bố tự nhiên và bản đồ tiềm năng gây trồng loài Thiên môn chùm tại tỉnh Gia Lai trên nền tảng GIS.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn và giải pháp

1. Luận án đã đúc kết và xây dựng quy trình kỹ thuật hoàn chỉnh về nhân giống hữu tính từ hạt (xử lý hạt nảy mầm, thành phần ruột bầu, chế độ che sáng, bón phân) và kỹ thuật trồng thực nghiệm Thiên môn chùm trên các điều kiện lập địa khác nhau. Kết quả chứng minh tính khả thi của việc phát triển loài cây này thành nguồn dược liệu thương phẩm quy mô lớn.
2. Điều tra, ghi nhận và bảo tồn hệ thống tri thức bản địa của người Bahnar và Jrai về khai thác, chế biến bài thuốc từ Thiên môn chùm. Đề xuất khung giải pháp bảo tồn in-situ, ex-situ kết hợp với cơ chế giao đất, giao rừng, tạo sinh kế tăng thu nhập cho người dân nhận khoán quản lý bảo vệ rừng.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án: Do thời gian thực hiện nghiên cứu đề tài giới hạn trong 3 năm (2017–2019), các mô hình trồng thực nghiệm hiện trường mới chỉ đánh giá được các chỉ tiêu sinh trưởng và tích lũy sinh khối rễ củ trong giai đoạn đầu, chưa theo dõi được trọn vẹn toàn bộ chu kỳ kinh doanh dài hạn (10–15 năm) của loài cây này. Bên cạnh đó, luận án chưa đi sâu phân tích định lượng chi tiết sự biến động của hàm lượng hoạt chất Shatavarins trong củ theo mùa vụ và theo từng loại đất cụ thể tại địa phương.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo: Cần tiếp tục theo dõi động thái sinh trưởng, năng suất và chất lượng dược liệu của các mô hình trồng thực nghiệm trong các giai đoạn tuổi tiếp theo; mở rộng nghiên cứu thử nghiệm các phương pháp nhân giống vô tính (nuôi cấy mô tế bào in vitro, giâm hom); tiến hành phân tích hoạt chất sinh học chuyên sâu để làm căn cứ đề xuất tiêu chuẩn hóa dược liệu Thiên môn chùm vào Dược điển Việt Nam.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tư liệu khoa học và ứng dụng thực tiễn cho nhiều nhóm đối tượng:

• Đối với giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên: Tài liệu cung cấp phương pháp luận mẫu mực về sự kết hợp giữa phân loại hình thái truyền thống với sinh học phân tử hiện đại; phương pháp điều tra lâm học định lượng (sử dụng chỉ số IV%, độ tàn che, OTC điển hình và hệ thống) trong nghiên cứu thực vật và lâm sản ngoài gỗ.
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước (Chi cục Kiểm lâm, Sở NN&PTNT, Sở KH&CN Gia Lai và các tỉnh Tây Nguyên): Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng quy hoạch bảo tồn nguồn gen nguy cấp, đưa loài vào danh mục quản lý bảo vệ và xây dựng chính sách phát triển cây dược liệu dưới tán rừng gắn với chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng.
• Đối với các doanh nghiệp dược liệu và cộng đồng địa phương: Tài liệu kỹ thuật gieo ươm từ hạt và hướng dẫn trồng thực nghiệm là cẩm nang thực tế giúp các cơ sở sản xuất chủ động nguồn giống sạch bệnh, mở rộng diện tích trồng tạo nguồn nguyên liệu trong nước thay thế nhập khẩu.

Câu hỏi thường gặp

1. Danh pháp khoa học của loài Thiên môn chùm trong luận án được xác định bằng phương pháp nào?
   Luận án tích hợp phương pháp so sánh đặc điểm hình thái học với phương pháp sinh học phân tử. Tác giả tiến hành tách chiết DNA tổng số từ mô lá, khuếch đại và giải trình tự 2 chiều theo phương pháp Sanger cho vùng gen ITS1 nhân (cặp mồi ITS1-2) và vùng gen matK lục lạp (cặp mồi Kim3F/1R), sau đó phân tích cây phả hệ Neighbor-joining trên phần mềm MEGA6 đối chiếu với cơ sở dữ liệu GeneBank để định danh chính xác là Asparagus racemosus Willd.

2. Thiên môn chùm tại Gia Lai phân bố tự nhiên ở những điều kiện sinh thái và lập địa nào?
   Loài phân bố tự nhiên ở đai cao từ 165 m đến 1.150 m, chủ yếu tập trung dưới 800 m. Cây xuất hiện phổ biến tại các sinh cảnh trảng đất trống có cây bụi thảm tươi, rừng khộp nghèo và rừng lá rộng thường xanh nghèo kiệt với độ tàn che tầng cây gỗ từ 0,1 đến 0,5, trên nền đất feralit hoặc đất pha cát có lẫn đá sỏi thoát nước tốt.

3. Tri thức bản địa của người Bahnar và Jrai sử dụng Thiên môn chùm như thế nào?
   Đồng bào Bahnar và Jrai sử dụng bộ phận rễ củ tươi hoặc phơi khô của Thiên môn chùm trong các bài thuốc dân gian nhằm chăm sóc sức khỏe phụ nữ sau sinh, kích thích tuyến sữa, điều hòa cơ thể, bồi bổ sức khỏe khi suy nhược và hỗ trợ điều trị các chứng đau bụng, khó tiêu.

4. Kỹ thuật nhân giống nào đã được luận án thử nghiệm thành công?
   Luận án đã thử nghiệm thành công kỹ thuật nhân giống hữu tính từ hạt giống thu hái tự nhiên và vườn mẫu. Quy trình bao gồm: xử lý hạt nảy mầm bằng nước ấm và ủ ẩm, đóng bầu với giá trị dinh dưỡng thích hợp, điều tiết che sáng 50% ở giai đoạn đầu và chăm sóc bón thúc để tạo cây con đủ tiêu chuẩn xuất vườn đi trồng sau 4–6 tháng.

5. Tại sao việc phát triển trồng Thiên môn chùm lại có ý nghĩa quan trọng đối với quản lý rừng tại Gia Lai?
   Thiên môn chùm có khả năng thích ứng và sinh trưởng tốt dưới tán rừng nghèo kiệt (độ tàn che 0,2–0,3). Việc gây trồng loài cây này giúp tận dụng không gian dinh dưỡng dưới tán rừng, tạo thêm nguồn thu nhập và sinh kế bền vững cho các hộ gia đình nhận khoán bảo vệ rừng, từ đó nâng cao trách nhiệm và sự gắn kết của người dân bản địa với công tác quản lý bảo vệ rừng.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Nguyễn Văn Vũ là một công trình nghiên cứu lâm sinh học công phu, giải quyết trọn vẹn từ khâu định danh phân loại, đánh giá hiện trạng sinh thái phân bố đến thử nghiệm quy trình nhân giống và gây trồng loài Thiên môn chùm (Asparagus racemosus Willd.) tại tỉnh Gia Lai. Việc kết hợp phương pháp sinh học phân tử hiện đại với điều tra lâm học truyền thống và khảo sát tri thức bản địa Bahnar, Jrai đã tạo nên luận cứ khoa học vững chắc cho đề tài. Các kết quả nghiên cứu không chỉ đóng góp quan trọng vào cơ sở dữ liệu thực vật học và bảo tồn nguồn gen dược liệu nguy cấp của Việt Nam, mà còn mở ra định hướng thực tiễn rõ nét trong việc phát triển lâm sản ngoài gỗ dưới tán rừng nghèo kiệt, góp phần nâng cao đời sống cho đồng bào dân tộc thiểu số tại khu vực Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận của các vấn đề nghiên cứu 1. Phân loại thực vật Phân loại học (Taxonomica) bắt nguồn từ chữ Hy Lạp taxis (cách sắp xếp) và nomos (qui luật) do De Candolle (1813) đề nghị - là lý thuyết chung về phép phân loại, bao gồm cả nguyên tắc, phương pháp và qui tắc của phép phân loại, hệ thống phận loại (trích dẫn bởi Nguyễn Nghĩa Thìn, 2006 [36], Hà Minh Tâm, 2013 [34]).

Phân loại học trước hết là học thuyết về bậc phân loại, nhiệm vụ quan trọng nhất của phân loại học là tạo ra một hệ thống thang chia bậc để phân chia các cá thể (trên cơ sở hệ thống thang chia bậc này phân biệt và nhận biết được các cá thể - tức định loại được mẫu vật). Đây không chỉ là công việc cụ thể (định danh) mà còn là lý thuyết về phân loại (bao gồm nguyên tắc, phương pháp và quy tắc phân loại). Hệ thống học (Systematica) là một môn khoa học tổng hợp, nó là khoa học về sự đa dạng của sinh vật. Hệ thống học sử dụng tất cả các thông tin của nhiều ngành khoa học khác như: Hình thái học, sinh thái học, sinh lý học, di truyền học, địa lý sinh vật,…để xây dựng hệ thống phân loại.

Nhiệm vụ là lập ra một hệ thống thang chia bậc cho tất cả các sinh vật theo chiều hướng tiến hóa từ nguyên thủy đến tiến bộ và xếp chúng vào hệ thống đó. Kết quả là đưa ra được sơ đồ mối quan hệ và liên kết các taxon. Hệ thống học bao trùm cả phép phân loại và phân loại học, vì hệ thống học không những định loại được mẫu vật, đề ra được các tiêu chuẩn định loại và xây dựng hệ thống thang chia bậc (phân loại học), mà còn phải chứng minh được các mối quan hệ giữa các taxon trong hệ thống. Chính vì mục đích xây dựng hệ thống phải phản ánh nhiều hướng tiến hóa của sinh vật, cho nên đôi khi việc nhận biết chúng rất khó khăn (vì các đặc điểm để phân biệt có khi rất khó nhìn thấy, ví dụ: DNA, đặc điểm hạt phấn, các hoạt chất sinh học, …).

Định loại (identification): Còn gọi là giám định hay phép phân loại, là quá trình phân tích và loại trừ một mẫu vật để xác định mẫu vật đó thuộc đơn vị phân loại nào. Quá trình này chỉ thực hiện được khi có các tiêu chuẩn đã định trước (các tiêu chuẩn này là kết quả của phân loại học và hệ thống học). Ðối tượng của Phân loại học Thực vật là giới thực vật vô cùng đa dạng, bao gồm các cá thể và các quần thể khác nhau. luan an 5 Nhiệm vụ: Sắp xếp các loài thực vật vào các đơn vị phân loại phù hợp và có mối quan hệ họ hàng với nhau một cách tự nhiên; đồng thời phản ánh được quá trình tiến hóa của giới thực vật (Hà Minh Tâm, 2013 [34]).

Phân bố thực vật Nghiên cứu về đặc điểm phân bố của một loài sinh vật nào đó là cơ sở khoa học quan trọng phục vụ công tác bảo tồn và phát triển chúng trong hiện tại và tương lai. Theo Lê Vũ Khôi (2001) [21], trong địa lý sinh vật, hệ thống phân loại dùng cho việc phân chia Trái Đất theo sự phân bố địa lý của các sinh vật gồm các cấp từ lớn đến nhỏ như sau: Miền, tỉnh, khu, huyện. Dưới các đơn vị này còn có thể phân nhỏ hơn là đơn vị “phân” hay "phụ”, như phân miền, phân tỉnh,.Các thuật ngữ chỉ khu vực phân bố "địa lý của thực vật, động vật” như thế không tương ứng với tên gọi khu vực hành chính của các quốc gia. Ranh giới giữa các miền phân bố, phân miền, tỉnh, khu,… rất phức tạp, không phải là những đường nét rõ rệt mà là những dải rộng, hẹp khác nhau.

Ranh giới vùng phân bố được xác định rõ ràng nhất trong trường hợp chạy dọc theo dãy núi, các đường bờ biển, … nghĩa là những chướng ngại lớn cố định trong khoảng thời gian địa chất dài. Ví dụ dãy núi Hymalaya, dãy Hoàng Liên Sơn ở miền Bắc Việt Nam phân Bắc Bộ ra khu Tây Bắc và khu Đông Bắc. Ranh giới kém rõ ràng nhất là khi nó chạy qua đồng bằng hay băng qua biển. Trong trường hợp đó có thể xác định dải chuyển tiếp hay vùng đệm giữa hai vùng phân bố.

Như vậy, việc nghiên cứu đặc điểm phân bố của một loài, hay nhóm loài thực vật cần xem xét một cách tương đối về ranh giới phân bố của chúng, và đây là cơ sở lý luận khoa học trong việc lập bản đồ phân bố của đối tượng nghiên cứu. Sinh thái học Sinh thái học được hình thành vào cuối của những năm 1900. Thuật ngữ “Sinh thái học" đã được để xuất vào năm 1858 do H. Thoreaul và được nhà sinh thái người Đức tên là E.

Hackel định nghĩa vào năm 1869. Có thể nói đây là môn khoa học mới, nhưng nó đang tồn tại và phát triển rất nhanh trong giai đoạn hiện nay. Sinh thái học là khoa học về nơi ở (vì theo nghĩa chữ Hy Lạp oikos - là nhà và logos - là khoa học) (trích dẫn bởi Nguyễn Đình Sinh, 2009 [33] và Hoàng Kim Ngũ, 2005 [28]. Theo đa số các nhà nghiên cứu: "Sinh thái học là môn khoa học nghiên cứu về điều kiện tồn tại các sinh vật, mối quan hệ giữa các sinh vật và hoàn cảnh sống của chúng”.

Khái niệm sinh thái học rất rộng, vì vậy tuỳ theo sự nhấn mạnh hoặc chú trọng mặt này hay mặt khác mà nhiệm vụ của nó sẽ được thay đổi và tự nó sẽ diễn đạt. Để dễ hiểu có thể xác định như sau: “Sinh thái học - đó là sinh vật học của hoàn cảnh xung quanh hay sinh vật học của môi trường sống”. Nhà sinh thái học người Nga A. C luan an 6 Đanhilepxki đã xác định: "Sinh thái học là khoa học về cấu trúc và các chức năng của các hệ sinh thái và về cơ chế để đảm bảo tính ổn định của chúng".

Vào những thập kỷ cuối của thế kỷ XX đã có rất nhiều khái niệm về sinh thái học, một trong những khái niệm đã được xác định đầy đủ nhất là khái niệm của Yebctera: “Đối tượng của sinh thái học - Đó là một tổ hợp hoặc cấu trúc của các mối liên hệ giữa các sinh vật và hoàn cảnh” (trích dẫn bởi Nguyễn Đình Sinh, 2009 [33]). Hackel đã định nghĩa như sau: “Thuật ngữ Sinh thái học nên hiểu là một tổng hợp các kiến thức có liên quan tới kinh tế môi trường. Tức là nghiên cứu các mối quan hệ giữa sinh vật và hoàn cảnh sống của chúng, kể cả hữu sinh, vô sinh và trước hết đó là các mối quan hệ hỗ trợ và cạnh tranh của các động vật và thực vật, sự tác động lẫn nhau trực tiếp hay gián tiếp”. Vì thế Sinh thái học là khoa học nghiên cứu tất cả các mối quan hệ phức tạp mà Darwin gọi là “các điều kiện phát sinh đấu tranh sinh tồn” (trích dẫn bởi Nguyễn Đình Sinh, 2009 [33]).

Theo Hoàng Kim Ngũ (2005) [28], Sinh thái học là môn khoa học cơ sở trong sinh vật học, nghiên cứu các mối quan hệ của sinh vật với sinh vật và sinh vật với môi trường ở mọi mức độ tổ chức, từ cá thể, quần thể đến quần xã và hệ sinh thái. Đối tượng nghiên cứu của sinh thái học: Là tất cả các mối quan hệ giữa sinh vật với môi trường gồm nhiều mức độ tổ chức sống (phổ sinh học) khác nhau, từ đó có các cấp độ tổ chức sinh thái học khác nhau: - Sinh thái học cá thể Sinh thái học cá thể lấy cá thể sinh vật làm đối tượng nghiên cứu, nghiên cứu quan hệ lẫn nhau giữa giới tự nhiên và hoàn cảnh, tìm hiểu ảnh hưởng nhân tố hoàn cảnh đối với cá thể sinh vật và phản ứng của sinh vật đối với hoàn cảnh. Nội dung cơ bản của sinh thái học có liên quan đến sinh thái, sinh lý. Hoàn cảnh tự nhiên bao gồm nhân tố phi sinh vật (ánh sáng, nhiệt độ, khí hậu, .) và nhân tố sinh vật (sinh vật cùng loại và khác loại) (Nguyễn Đình Sinh, 2009 [33]).

- Sinh thái học quần thể Quần thể là chỉ một nhóm cá thể riêng biệt của một loài trong giới tự nhiên tồn tại trong một thời gian nhất định, một khu vực nhất định. Sinh thái học quần thể lấy mối quan hệ giữa quần thể và môi trường làm đối tượng nghiên cứu, cụ thể là xét đến đặc tính quần thể và quy luật của nó, tìm hiểu và phân tích. Nội dung chủ yếu nghiên cứu sinh thái quần thể là mật độ quần thể, tỷ lệ sống sót, tỷ lệ tử vong, tỷ suất hoạt động, sự tổn tại và quy luật tăng trưởng quần thể và đều tiết số lượng quần thể (Nguyễn Đình Sinh, 2009 [33]). luan an 7 - Sinh thái học quần xã Sinh thái học quần xã lấy quần xã sinh vật làm đối tượng nghiên cứu.

Quần xã là 1 thể hoàn chỉnh thống nhất giữa các loài thực vật, động vật, vi sinh vật, tập tụ quần thể trong một khu vực nhất định, có quan hệ tương hỗ lẫn nhau. Sinh thái học quần xã nghiên cứu quan hệ lẫn nhau giữa quần xã sinh vật và hoàn cảnh xung quanh, nghiên cứu các quan hệ trong quần xã và quá trình tự điều tiết của quần xã - quá trình diễn thế quần xã (Nguyễn Đình Sinh, 2009 [33]). - Sinh thái học hệ sinh thái Đối tượng nghiên cứu của sinh thái học hệ sinh thái là HST: Là hệ thống tự nhiên gồm quần xã sinh vật và hoàn cảnh sống do quan hệ tương hỗ mà hình thành một hệ thống tự nhiên ổn định. Quần xã thực vật lấy năng lượng và chất dinh dưỡng từ trong hoàn cảnh, hình thành vật chất của mình, những vật chất này do từ một thể hữu cơ theo vòng di chuyển đến một thể hữu cơ khác, cuối cùng quay trở lại với môi trường.

Thông qua sự phân giải vi sinh vật lại chuyển hóa thành chất dinh dưỡng và bị thực vật lợi dụng. Các khâu tuần hoàn vật chất và lưu động năng lượng đều là nội dung nghiên cứu của sinh thái (Nguyễn Đình Sinh, 2009 [33]. Theo Nguyễn Danh (2005) [10], có thể khái niệm ngắn gọn: Hệ sinh thái (ecosystem) là tập hợp các quần thể sinh vật và môi trường trong đó chúng tồn tại.