Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢO HỘ QUYỀN SỞ HỮU CÔNG NGHIỆP ĐỐI VỚI NHÃN HIỆU VÀ NHÃN HIỆU CHỨNG NHẬN 1. KHÁI QUÁT CHUNG VỀ NHÃN HIỆU VỚI TƢ CÁCH LÀ ĐỐI TƢỢNG QUYỀN SỞ HỮU CÔNG NGHIỆP 1. Khái niệm nhãn hiệu Trước sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế, xã hội hiện nay, khái niệm NHHH, nhãn hiệu dịch vụ chắc hẳn đã không còn xa lạ với hầu hết mọi người, từ các cá nhân, tổ chức có hoạt động sản xuất kinh doanh lớn, nhỏ tới những người tiêu dùng, sử dụng hàng hóa, dịch vụ hàng ngày. Nhưng uy tín của doanh nghiệp trên thị trường có được khẳng định thông qua việc sử dụng các NHHH, dịch vụ hay không, lại phụ thuộc vào cả một quá trình dài xây dựng, phát triển và gìn giữ.
Từ những tài liệu nghiên cứu, những công trình khảo cổ học, người ta xác định được nhãn hiệu có từ thời kì cổ đại. Thời đó, có những thương gia sáng tạo đã biết bán hàng hóa ra bên ngoài khu vực sinh sống của họ, thậm chí còn tới những vùng rất xa xôi để thu lợi nhuận. Chẳng hạn, những người thợ thủ công Ấn Độ, đã từng chạm khắc chữ ký của mình lên các sản phẩm thủ công mỹ nghệ, đồ gốm sứ trước khi gửi hàng tới Iran vào khoảng thời gian cách đây 3000 năm. Còn những nhà sản xuất Trung Quốc đã bán hàng hóa của mình tại Địa Trung Hải từ 2000 năm trước, và cũng thời gian này, có rất nhiều sản phẩm đồ gốm của La Mã đã được sử dụng [39].
Bước sang thời Trung Cổ, nhờ việc kinh doanh phát đạt, hàng hóa sản xuất ngày càng phong phú, đa dạng mà việc sử dụng dấu hiệu để phân biệt hàng hóa của các thương gia, các nhà sản xuất khác nhau đã khá phát triển. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tuy vậy, ở thời kỳ này, nhãn hiệu mới chỉ được coi là những dấu hiệu để phân biệt khá đơn giản, ý nghĩa kinh tế vẫn còn hạn chế. Khi nền sản xuất hàng hóa ngày càng hoàn thiện và phát triển, đặc biệt là sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường và thương mại quốc tế đã dẫn tới yêu cầu cần phải đổi mới kỹ thuật, công nghệ sản xuất, trình độ quản lý… từ đó việc sản xuất đã phát triển hơn, sản phẩm làm ra nhiều, chất lượng ngày càng được đảm bảo đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của con người. Đến thời điểm nhất định, khi mà sản phẩm được sản xuất hàng loạt, các loại hình dịch vụ mọc lên như nấm sau mưa, mà hình thức, chất lượng, giá cả lại không khác nhau đáng kể, thì bản thân các doanh nghiệp sản xuất, cung ứng dịch vụ phải tìm ra được một dấu hiệu đặc biệt, ấn tượng, dễ ghi nhớ để người tiêu dùng có thể biết đến, nhớ tới mình, và có thể phân biệt được với các hàng hóa, dịch vụ cùng loại của các doanh nghiệp khác.
Bên cạnh đó, một người tiêu dùng thông thái cũng cần được biết và nên biết các thông tin cơ bản về loại hàng hóa, dịch vụ mà mình đang sử dụng, đang lựa chọn do đơn vị nào cung cấp, đặc tính chất lượng ra sao, họ cần được hướng dẫn, để từ đó giúp họ suy xét giữa các lựa chọn và đi đến quyết định lựa chọn cho mình một mặt hàng nào đó, phù hợp nhất với nhu cầu sử dụng và túi tiền của mình trong số những hàng hóa, dịch vụ cạnh tranh nói trên. Từ đó dẫn tới nhu cầu, cần phải đặt tên cho các loại hàng hóa, dịch vụ đó. Xuất phát từ nhu cầu này mà nhãn hiệu ra đời. Bằng việc giúp người tiêu dùng, quyết định lựa chọn giữa những hàng hóa, dịch vụ đa dạng được chào bán trên thị trường, nhãn hiệu khuyến khích chủ sở hữu các nhãn hiệu duy trì và nâng cao chất lượng của các sản phẩm đáp ứng nhu cầu và mong muốn của người tiêu dùng, từ đó khẳng định được vị trí của mình trên thị trường.
Thông qua nhãn hiệu, uy tín của các nhà sản xuất, kinh doanh đối với khách hàng của mình được thực hiện, còn người tiêu dùng thì đang dần hình thành ý thức mua sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng thông qua nhãn mác cụ thể. Chính vì vậy, việc đưa ra nền tảng pháp lý vững chắc cho nhãn hiệu là một việc hết sức cần thiết mà quốc gia nào cũng nên lưu tâm. 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Khái niệm nhãn hiệu theo qui định của Điều ước quốc tế và pháp luật của một số quốc gia Hiện nay có khá nhiều các điều ước quốc tế song phương và đa phương điều chỉnh các vấn đề liên quan đến nhãn hiệu, tuy nhiên khái niệm nhãn hiệu vẫn chưa được hiểu thống nhất ở các quốc gia.
Về vấn đề này, chúng ta có thể tham khảo một số khái niệm như sau: Theo quan niệm của Tổ chức SHTT thế giới (WIPO): Dấu hiệu dùng để phân biệt hàng hóa dịch vụ của doanh nghiệp công nghiệp hoặc thương mại hoặc của một nhóm các doanh nghiệp đó. Dấu hiệu này có thể là một hoặc nhiều từ ngữ, chữ số, hình, hình ảnh, biểu tượng, màu sắc, hoặc sự kết hợp các màu sắc, hình thức hoặc sự trình bày đặc biệt trên bao bì, bao gói sản phẩm. Dấu hiệu này có thể là sự kết hợp nhiều yếu tố nói trên. Nhãn hiệu hàng hóa chỉ được chấp thuận bảo hộ nếu nó chưa được cá nhân hoặc doanh nghiệp nào khác ngoài chủ sở hữu nhãn hiệu đó sử dụng hoặc nhãn hiệu đó không được trùng hoặc tương tự đến mức gây nhầm lẫn với một nhãn hiệu khác được đăng ký trước đó cho cùng loại sản phẩm [16].
Định nghĩa NHHH trên đây của WIPO xác định các điều kiện về bản chất của NHHH. Định nghĩa này được thể hiện trong Hiệp định về các khía cạnh liên quan đến thương mại của quyền SHTT (Hiệp định TRIPS), cụ thể, tại Khoản 1 Điều 15 của Hiệp định TRIPS: Bất kì một dấu hiệu, hoặc tổ hợp các dấu hiệu nào, có khả năng phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ của một doanh nghiệp với hàng hóa hoặc dịch vụ của doanh nghiệp khác đều có thể làm nhãn hiệu hàng hóa. Các dấu hiệu đó, đặc biệt là các từ, kể cả tên riêng, các chữ cái, chữ số, các yếu tố hình họa và tổ hợp màu sắc cũng như tổ hợp bất kỳ của các dấu hiệu đó, phải có khả năng được đăng ký là nhãn hiệu hàng hóa [16]. 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo khái niệm này, nhãn hiệu có những đặc điểm như: Thứ nhất, đó phải là một dấu hiệu hoặc tổ hợp các dấu hiệu.
Thứ hai, các dấu hiệu đó có thể là dấu hiệu nhìn thấy được, cũng có thể là bất kỳ dấu hiệu nào có khả năng được đăng ký là nhãn hiệu (theo quy định này thì mùi hương hay âm thanh hoàn toàn có khả năng trở thành NHHH cho sản phẩm). Thứ ba, các dấu hiệu đó phải có khả năng phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ của một doanh nghiệp này với hàng hóa hoặc dịch vụ của một doanh nghiệp khác. Theo Cộng đồng Châu Âu, Định nghĩa về nhãn hiệu được quy định ở Điều 2 Chỉ thị 89/104 và Điều 4 Quy định 40/94 là: Một nhãn hiệu cộng đồng có thể gồm bất kỳ dấu hiệu nào được trình bày một cách rõ ràng và chi tiết (represented graphically), đặc biệt là các từ, bao gồm tên riêng, các phác họa hình ảnh, chữ viết, chữ số, hình dáng của hàng hóa hoặc của bao bì sản phẩm, với điều kiện là những dấu hiệu đó phải có khả năng phân biệt hàng hóa hoặc dịch vụ của chủ thể kinh doanh này với hàng hóa, dịch vụ của các chủ thể kinh doanh khác [15]. Theo định nghĩa này, nhãn hiệu phải đáp ứng ba điều kiện.
Thứ nhất: "là dấu hiệu"; thứ hai: "được trình bày rõ ràng và chi tiết" (represented graphically) và thứ ba: "có khả năng phân biệt hàng hóa và dịch vụ của chủ thể này với hàng hóa, dịch vụ của chủ thể khác". Theo một định nghĩa được sử dụng trên trang Wed chính thức của Văn phòng Nhãn hiệu và sáng chế Hoa Kỳ (USPTO): NHHH là bất kỳ từ ngữ, tên gọi, một biểu tượng hay hình vẽ hay bất kỳ sự kết hợp nào của chúng được sử dụng hoặc sẽ được sử dụng trong thương mại để xác định nguồn gốc hàng hóa và phân biệt những hàng hóa đó với hàng hóa của các nhà sản xuất hoặc nhà phân phối khác. Nói cách khác, theo định nghĩa trên, nhãn hiệu có thể được hiểu như tên thương mại. Theo pháp luật nhãn hiệu của EU, khái niệm nhãn hiệu được sử dụng thống nhất cho cả hàng hóa và dịch vụ.
Theo đó, nhãn hiệu có thể bao gồm 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com bất kỳ dấu hiệu nào có thể được trình bày một cách vật chất và riêng biệt dưới dạng từ ngữ, bao gồm tên riêng, các thiết kế, chữ cái, con số, hình dáng hay bao bì hàng hóa, có khả năng phân biệt hàng hóa hay dịch vụ của một chủ thể này với hàng hóa, dịch vụ của các chủ thể khác. Có thể thấy, tất cả các định nghĩa về nhãn hiệu nêu trên đều quy định các đặc điểm khái quát nhất, chung nhất về nhãn hiệu. Mỗi quốc gia, khi áp dụng, đều gắn vào điều kiện, hoàn cảnh trực tiếp của nước mình để quy định, vận dụng cho phù hợp. Như vậy, theo qui định của Điều ước quốc tế và pháp luật của một số quốc gia có thể thấy nhãn hiệu có một số đặc điểm đặc trưng như sau: Thứ nhất, nhãn hiệu là những dấu hiệu hoặc tổ hợp các dấu hiệu.
Thứ hai, nhãn hiệu có khả năng phân biệt hàng hóa, dịch vụ của chủ thể này, với hàng hóa dịch vụ của chủ thể khác. Khái niệm nhãn hiệu theo qui định của pháp luật Việt Nam Tại Việt Nam, khái niệm nhãn hiệu mới xuất hiện từ khoảng hơn 30 năm trở lại đây, với việc mở cửa nền kinh tế, tăng tốc cạnh tranh và nhất là với sự xâm nhập của các hàng hóa nước ngoài. Trong bối cảnh đó, nhãn hiệu đang dần chiếm một chỗ đứng vững chắc và ngày càng được khách hàng cân nhắc đến khi lựa chọn sản phẩm.