CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ NGHIÊN CỨU Tòa án Công lý Quốc tế có tên quốc tế tiếng Anh là The International Court of Justice (ICJ), có trụ sở chính tại Cung điện Hòa Bình, thành phố La Haye, Hà Lan. Tòa được thành lập cùng với việc thông qua Hiến Chương LHQ ngày 26/6/1945 tại San Francisco, chính thức đi vào hoạt động ngày 06/02/1946, kế thừa Tòa án công lý quốc tế thường trực của Hội Quốc liên. Sự ra đời của Tòa là kết quả của xác lập lại “trật tự” thế giới sau Chiến tranh thế giới thứ II, trên quan điểm chính trị, có 2 lý do được đưa ra để đặt dấu chấm hết cho Tòa án công lý quốc tế thường trực: Một cơ quan tài phán quốc tế quan trọng phải có thành viên là các nước thuộc phe Đồng minh, đặc biệt là Mỹ và Liên Xô - những nước không phải là thành viên Hội Quốc liên cũng như thành viên Quy chế Tòa án Công lý Quốc tế thường trực; và Vị trí ưu thế của các quốc gia thuộc phe Trục trong Tòa án công lý quốc tế thường trực cần phải xóa bỏ. Hiện nay, Tòa có 193 Quốc gia thành viên, các thành viên này đều là thành viên của LHQ.
Tại các Điều từ 92 đến 96 Hiến chương quy định về vị trí pháp lý, thẩm quyền và những nội dung chính trong hoạt động của Tòa. Ngoài ra, thủ tục tố tụng của Tòa còn được quy định tại Quy chế và Bộ quy tắc của Tòa. Tại Điều 92 Hiến chương quy định: “Tòa án Công lý Quốc tế là cơ quan tư pháp chính của Liên Hợp Quốc. Tòa án hoạt động phù hợp với một Quy chế kèm theo, được xây dựng trên cơ sở Quy chế Tòa án Công lý Quốc tế thường trực và là một bộ phận không thể tách rời của Hiến chương này”.
Từ khi thành lập đến nay, ICJ đã góp phần quan trọng trong việc duy trì hòa bình trên thế giới thông qua giải quyết tranh chấp giữa các quốc gia, các án lệ và kết luận tư vấn do Tòa ban hành có ý nghĩa trong việc làm sáng tỏ các quy phạm pháp luật quốc tế. Sau khi nghiên cứu, tìm hiểu các công trình nghiên cứu, bài viết khoa học trên thế giới và tại Việt Nam có nội dung liên quan tới đề tài, nhóm chúng em đã tổng hợp được các công trình nghiên cứu nổi bật có liên quan ở trong nước và trên thế giới như sau đây. Tổng quan các công trình nghiên cứu ở trong nước Ở Việt Nam, Toà án Công lý quốc tế được nghiên cứu chủ yếu trong giáo trình, sách chuyên khảo và bài viết trên tạp chí khoa học của các trường đại học (như Khoa luật – ĐHQG Hà Nội, Đại học Luật Hà Nội, Đại học Luật thành phố Hồ Chí Minh .), các trung tâm, viện nghiên cứu pháp lý. Tại Việt Nam có những sách chuyên khảo, công trình nghiên cứu, bài viết khoa học tiêu biểu liên quan trực tiếp đến đề tài Luận án sau đây: - Đinh Phạm Văn Minh (2022), Tòa án Công lý Quốc tế thiết chế tài phán quan trọng trong giải quyết tranh chấp quốc tế đối với Việt Nam hiện nay, Luận văn tiễn sĩ Luật học, ĐHQG Hà Nội Luận án tập trung nghiên cứu các quy định, thực tiễn thủ tục giải quyết tranh chấp và thủ tục kết luận tư vấn ICJ và xác định vai trò của ICJ trong giải quyết yêu sách tranh chấp, xung đột và tranh chấp liên quan đến Việt Nam.
Hơn nữa, luận án cũng làm sáng tỏ những tồn tại, hạn chế trong quy định và thực tiễn giải quyết tranh chấp và kết luận tư vấn tại ICJ nhằm kiến nghị phương án sửa đổi một số quy định Hiến chương LHQ, Quy chế, Bộ quy tắc của ICJ nhằm góp phần hoàn thiện pháp luật quốc tế cũng như các giải pháp cho Việt Nam sử dụng ICJ để giải quyết tranh chấp quốc tế gồm thủ tục giải quyết tranh chấp và thủ tục kết luận tư vấn. Đóng góp của đề tài nằm ở những bài học và kiến nghị cho Việt Nam khi giải quyết tranh chấp thông qua ICJ - Nguyễn Bá Diến (Chủ biên), Đồng Thị Kim Thoa, Nguyễn Hùng Cường (2016), Các án lệ quốc tế về giải quyết tranh chấp biển đảo và kinh nghiệm vận dụng đối với khu vực Biển Đông, Sách chuyên khảo, NXB Hồng Đức Với bố cục gồm 05 chương, cuốn sách đã tập trung nghiên cứu về chức năng, thẩm quyền, cơ cấu tổ chức, cơ chế giải quyết tranh chấp của các thiết chế tài phán quốc tế như Tòa án Công lý Quốc tế, Tòa án Quốc tế về Luật biển, Trọng tài quốc tế thường trực, Trọng tài thành lập theo Phụ lục VII Công ước Luật biển năm 1982 và các án lệ tiêu biểu về giải quyết tranh chấp biển đảo của các thiết chế tài phán quốc tế này. Trên cơ sở đó, các tác giả đã tổng kết và rút ra một số kinh nghiệm từ các án lệ 9 quốc tế về giải quyết tranh chấp biển đảo cần nghiên cứu, vận dụng đối với khu vực Biển Đông. - Nguyễn Bá Diến, Đinh Phạm Văn Minh (2014), Tranh chấp về phân định biển giữa Peru và Chile tại Tòa án Công lý Quốc tế của LHQ (ICJ) và những tham chiếu cho Việt Nam trong việc đấu tranh bảo vệ chủ quyền biển đảo, Tạp chí Khoa học ĐHQG Hà Nội, Luật học, tập 30 (2014), trang 10-23 Bài báo khoa học đã phân tích vụ tranh chấp về phân định biển giữa Peru và Chile tại Tòa án Công lý Quốc tế của LHQ (ICJ).
Trên cơ sở các lập luận được đa số thành viên của Tòa thông qua, ngày 27/01/2014, Tòa đã ra phán quyết cuối cùng để giải quyết vụ việc. Vụ việc của Peru và Chile là một ví dụ điển hình đáng tham khảo cho Việt Nam việc giải quyết tranh chấp lãnh thổ giữa các quốc gia láng giềng thông qua cơ quan tài phán quốc tế. Cụ thể, bài học được rút ra liên quan đến (i) Phương pháp hoạch định đường biên giới biển của ICJ, (ii) Nguồn luật điều chỉnh tranh chấp giữa các quốc gia mà Tòa có thể sử dụng theo Điều 38 Quy chế của Tòa án Công lý Quốc tế, (iii) nhấn mạnh rằng Kết quả phân định cuối cùng của ICJ hướng đến tính công bằng, và (iv) sử dụng một đội ngũ đông đảo các giáo sư pháp lý đến từ nhiều trường đại học, viện nghiên cứu danh tiếng trên thế giới và các chuyên gia pháp lý làm việc tại các cơ quan, ban, ngành của mỗi nước, mỗi bên hơn 30 người. - Đinh Phạm Văn Minh (2013), Quy chế và thực tiễn xét xử của Tòa án Công lý Quốc tế về giải quyết chủ quyền biển đảo, Luận văn thạc sĩ Luật học, ĐHQG Hà Nội Từ việc nghiên cứu lịch sử hình thành và quá trình hoạt động của ICJ, luận án đã đưa ra thủ tục Việt Nam cần tuân thủ khi đưa tranh chấp ra ICJ.
Thứ nhất, các bên phải ký kết với nhau 1 ĐƯQT đồng ý trao thẩm quyền giải quyết vụ việc cho ICJ. Thứ hai, khi ĐƯQT về trao thẩm quyền tài phán của ICJ phát sinh hiệu lực hoặc các điều kiện về trao thẩm quyền cho ICJ đã đầy đủ thì một bên đơn phương hoặc cả hai bên bằng một thông báo tiến hành nộp bản sao văn bản ĐƯQT cho cơ quan Thư ký của ICJ. Thứ ba, khi đưa tranh chấp ra giải quyết tại ICJ cần chuẩn bị một bộ luận cứ chứa đựng đầy đủ cơ sở pháp lý và cơ sở thực tiễn để chứng minh cho yêu cầu của quốc gia 10 mình. Thứ tư, thủ tục nói cần có sự tham gia của rất nhiều chính trị gia và chuyên gia luật quốc tế.
- Nguyễn Thị Huệ (2013), Giải quyết tranh chấp về 2 quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa trước Tòa án Công lý Quốc tế của LHQ, Luận văn thạc sĩ Luật học, ĐHQG Hà Nội Luận án trình bày lịch sử hình thành, thành phần, cơ cấu tổ chức, thẩm quyền xét xử, trình tự thủ tục giải quyết tranh chấp của Tòa án Công lý Quốc tế, để từ đó xác định các hướng đi cho Việt Nam khi khởi kiện đòi lại Hoàng Sa, Trường Sa. Đóng góp của luận án là những phân tích về thuận lợi và thách thức, cũng như những đề xuất về lộ trình khi Việt Nam khởi kiện các nước liên quan tại ICJ để giải quyết tranh chấp đối với quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa. Giải pháp được nêu ra bao gồm các bước khi chuẩn bị hồ sơ khởi kiện, đào tạo chuyên gia nghiên cứu về biển đảo, đấu tranh chính trị, ngoại giao, Tuyên truyền và giáo dục ý thức về chủ quyền biển đảo, Tăng cường tiềm lực kinh tế, quốc phòng và tăng cường hợp tác quốc tế. - Nguyễn Hồng Thao, Tòa án Công lý Quốc tế, Sách chuyên khảo, NXB Chính trị quốc gia (2011) Nội dung cuốn sách gồm hai phần chính.
Phần I tập trung giới thiệu lịch sử hình thành, cơ cấu hoạt động của Tòa án Công lý quốc tế cùng những đóng góp của nó vào sự phát triển của luật quốc tế. Phần II là tổng hợp những phán quyết và kết luận tư vấn chọn lọc điển hình trong quá trình hoạt động của Tòa. Đặc biệt, phần II bàn luận xoay quanh những vụ việc kinh điển trong lịch sử hoạt động của ICJ, chẳng hạn như: Vụ Eo biển Corfou, Vụ dầu khí Anh - Iran, Vụ Ngư trường Anh. Tổng quan các công trình nước ngoài Hiện nay, Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) là thiết chế tài phán được nghiên cứu tương đối phổ biến phục vụ cho việc dạy và học trên thế giới, hầu hết trong các chương trình đào tạo về luật học hoặc chuyên ngành Công pháp quốc tế tại các trường đại học trên thế giới, các tài liệu giảng dạy như giáo trình hoặc sách chuyên khảo này chủ yếu viết về lịch sử hình thành, cơ cấu tổ chức, thẩm quyền và khái quát thủ tục tố tụng tại ICJ giúp cho sinh viên bước đầu có thể tìm hiểu và nghiên cứu về ICJ.
Trong 11 phạm vi tổng quan về tình hình nghiên cứu ở nước ngoài, Nghiên cứu sinh tập trung nghiên cứu các tài liệu có giá trị khoa học chuyên sâu như Luận án tiến sĩ luật học đã bảo vệ thành công, các bài viết trên tạp chí khoa học của các trường đại học trên thế giới, bài phát biểu của các chuyên gia pháp lý tại các hội nghị, hội thảo quốc tế. Có thể liệt kê các công trình, bài viết tiêu biểu về ICJ liên quan trực tiếp đề tài như sau: - Chan, L.