Luận Án Tiến Sĩ Về Tập Quán Trong Giải Quyết Vụ Việc Dân Sự Tại Tòa Án Nhân Dân Việt Nam

Chuyên khảo áp dụng tập quán trong giải quyết vụ việc dân sự tại tòa án nhân dân v phân tích chuyên sâu các khía cạnh quan trọng trong lĩnh vực

• Tác giả: Nguyễn Thị Tuyết Mai
• Người hướng dẫn: GS, TS Hoàng Thị Kim Quế
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử Nhà nước và pháp luật
• Đề tài: Áp Dụng Tập Quán Trong Giải Quyết Các Vụ Việc Dân Sự Của Tòa Án Nhân Dân Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ ÁP DỤNG TẬP QUÁN TRONG GIẢI QUYẾT CÁC VỤ VIỆC DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN
• 1.1. Tổng quan về tài liệu trong nước
• 1.2. Tổng quan về tài liệu nước ngoài
• 1.3. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ÁP DỤNG TẬP QUÁN TRONG GIẢI QUYẾT CÁC VỤ VIỆC DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN Ở VIỆT NAM
• 2.1. Tập quán và vấn đề áp dụng tập quán với tư cách là nguồn của pháp luật
• 2.2. Khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc, quy trình, thủ tục áp dụng tập quán trong giải quyết các vụ việc dân sự của Tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay
• 2.3. Các điều kiện đảm bảo cho hoạt động áp dụng tập quán trong giải quyết vụ việc dân sự của Tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG TẬP QUÁN TRONG GIẢI QUYẾT CÁC VỤ VIỆC DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 3.1. Khái quát về tổ chức, hoạt động và sự ảnh hưởng tới vấn đề áp dụng tập quán trong giải quyết các vụ việc dân sự của Tòa án nhân dân ở Việt Nam
• 3.2. Kết quả đạt được và bất cập trong áp dụng tập quán để giải quyết các vụ việc dân sự của Tòa án nhân dân ở Việt Nam từ năm 1996 đến nay
• 4. CHƯƠNG 4: QUAN ĐIỂM VÀ CÁC GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM ÁP DỤNG TẬP QUÁN TRONG GIẢI QUYẾT VỤ VIỆC DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN NHÂN DÂN Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
• 4.1. Quan điểm bảo đảm áp dụng tập quán trong giải quyết các vụ việc dân sự của Tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay
• 4.2. Giải pháp bảo đảm áp dụng tập quán trong giải quyết vụ việc dân sự của Tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay
• MỞ ĐẦU
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về tình hình nghiên cứu về áp dụng tập quán trong giải quyết các vụ việc dân sự của Tòa án

Trong bối cảnh pháp luật Việt Nam, tập quán pháp đã trở thành một nguồn quan trọng trong việc điều chỉnh các vụ việc dân sự. Nghiên cứu hiện tại đã chỉ ra rằng, mặc dù tòa án nhân dân có thể áp dụng tập quán để giải quyết tranh chấp, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc xác định tính hợp pháp và sự thích hợp của các tập quán này. Các tài liệu nghiên cứu cho thấy, việc áp dụng tập quán không chỉ phụ thuộc vào sự thừa nhận của pháp luật mà còn vào sự hiểu biết và kinh nghiệm thực tiễn của các thẩm phán. Một số nghiên cứu đã chỉ ra rằng, hệ thống tư pháp cần có những hướng dẫn rõ ràng hơn về việc xác định và áp dụng tập quán, đặc biệt trong các trường hợp mà pháp luật không quy định rõ ràng. Điều này nhấn mạnh vai trò của quy trình tố tụng trong việc đảm bảo quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan.

1.1 Tổng quan về tài liệu trong nước

Tại Việt Nam, nhiều tài liệu đã phân tích về vai trò của tập quán trong hệ thống pháp luật. Các nghiên cứu này chỉ ra rằng, tập quán không chỉ phản ánh các giá trị văn hóa mà còn có thể đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết các vụ việc dân sự. Tuy nhiên, việc áp dụng tập quán vẫn gặp nhiều khó khăn do thiếu sự đồng nhất trong cách hiểu và áp dụng. Một số tác giả đã đề xuất cần có một cơ chế pháp lý rõ ràng để xác định tập quán nào có thể được áp dụng trong các trường hợp cụ thể, nhằm đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong quy trình tố tụng.

1.2 Tổng quan về tài liệu nước ngoài

Nghiên cứu quốc tế về tập quán trong hệ thống pháp luật cũng cho thấy sự đa dạng trong cách thức áp dụng và thừa nhận tập quán như một nguồn pháp luật. Nhiều quốc gia đã xây dựng các nguyên tắc và tiêu chí cụ thể để xác định tập quán có thể áp dụng, từ đó tạo ra sự nhất quán trong quy trình giải quyết tranh chấp. Những nghiên cứu này cung cấp những bài học quý giá cho Việt Nam trong việc xây dựng một hệ thống pháp luật mở, linh hoạt và phù hợp với thực tiễn xã hội.

II. Cơ sở lý luận về áp dụng tập quán trong giải quyết các vụ việc dân sự của Tòa án nhân dân ở Việt Nam

Cơ sở lý luận về tập quán trong giải quyết vụ việc dân sự cần được xây dựng trên nền tảng các nguyên tắc pháp lý cơ bản. Tập quán được xem như một nguồn pháp luật bổ sung, giúp tòa án nhân dân có thêm căn cứ để đưa ra phán quyết hợp lý. Tuy nhiên, việc xác định tập quán phù hợp để áp dụng vẫn còn nhiều tranh cãi. Một số nghiên cứu chỉ ra rằng, tập quán cần phải tuân thủ nguyên tắc pháp lý và không được trái với các quy định của pháp luật hiện hành. Hơn nữa, việc áp dụng tập quán cũng cần phải đảm bảo tính khả thi và phù hợp với thực tiễn xã hội, nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên liên quan.

2.1 Tập quán và vấn đề áp dụng tập quán với tư cách là nguồn của pháp luật

Tập quán được coi là một nguồn của pháp luật khi nó được thừa nhận và áp dụng trong thực tiễn. Việc xác định tập quán nào có thể áp dụng trong vụ việc dân sự cần dựa trên các tiêu chí cụ thể như tính phổ biến, tính ổn định và sự chấp nhận của cộng đồng. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, tập quán không thể mâu thuẫn với các quy định pháp luật hiện hành, và việc áp dụng tập quán cần phải được thực hiện một cách cẩn trọng để tránh những xung đột pháp lý không đáng có.

2.2 Khái niệm đặc điểm nguyên tắc quy trình thủ tục áp dụng tập quán trong giải quyết các vụ việc dân sự của Tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay

Khái niệm về tập quán trong pháp luật Việt Nam cần được làm rõ để tránh sự nhầm lẫn trong việc áp dụng. Các đặc điểm của tập quán bao gồm tính linh hoạt và khả năng thích ứng với các thay đổi trong xã hội. Nguyên tắc áp dụng tập quán cần phải được xây dựng trên cơ sở pháp lý vững chắc, đảm bảo rằng các thẩm phán có đủ thông tin và hướng dẫn để áp dụng đúng đắn. Quy trình và thủ tục áp dụng tập quán cũng cần được quy định rõ ràng để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong quy trình tố tụng.

III. Thực trạng áp dụng tập quán trong giải quyết các vụ việc dân sự của Tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay

Thực trạng áp dụng tập quán trong giải quyết các vụ việc dân sự tại tòa án nhân dân cho thấy nhiều kết quả tích cực nhưng cũng tồn tại không ít khó khăn. Một số tòa án đã áp dụng thành công tập quán trong việc giải quyết tranh chấp, từ đó giúp giảm tải công việc cho tòa án và mang lại sự công bằng cho các bên liên quan. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều tòa án chưa thực sự tin tưởng vào khả năng áp dụng tập quán, dẫn đến việc né tránh áp dụng trong nhiều trường hợp. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên mà còn làm giảm tính hiệu quả của hệ thống pháp luật.

3.1 Khái quát về tổ chức hoạt động và sự ảnh hưởng tới vấn đề áp dụng tập quán trong giải quyết các vụ việc dân sự của Tòa án nhân dân ở Việt Nam

Tổ chức và hoạt động của tòa án nhân dân có ảnh hưởng lớn đến việc áp dụng tập quán trong giải quyết vụ việc dân sự. Các thẩm phán cần được đào tạo và trang bị kiến thức đầy đủ về tập quán để có thể áp dụng một cách chính xác và hiệu quả. Hơn nữa, sự hỗ trợ từ các cơ quan chức năng và các tổ chức xã hội cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy việc áp dụng tập quán trong thực tiễn. Chỉ khi có sự đồng thuận và hợp tác giữa các bên liên quan, việc áp dụng tập quán mới có thể đạt được hiệu quả cao nhất.

3.2 Kết quả đạt được và bất cập trong áp dụng tập quán để giải quyết các vụ việc dân sự của Tòa án nhân dân ở Việt Nam từ năm 1996 đến nay

Trong suốt thời gian qua, kết quả áp dụng tập quán trong giải quyết vụ việc dân sự đã có những bước tiến đáng kể. Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại nhiều bất cập, như sự thiếu đồng nhất trong cách hiểu và áp dụng tập quán. Nhiều tòa án vẫn còn e ngại trong việc áp dụng tập quán, dẫn đến việc từ chối giải quyết nhiều vụ việc có thể được giải quyết bằng tập quán. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả của quy trình tố tụng mà còn gây ra sự bất bình trong cộng đồng.

IV. Quan điểm và các giải pháp bảo đảm áp dụng tập quán trong giải quyết vụ việc dân sự của Tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay

Để nâng cao hiệu quả áp dụng tập quán trong giải quyết vụ việc dân sự, cần có những quan điểm và giải pháp cụ thể. Trước hết, cần có sự đồng thuận từ các cơ quan chức năng về vai trò của tập quán trong hệ thống pháp luật. Các văn bản pháp lý cần được điều chỉnh để tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng tập quán. Bên cạnh đó, việc đào tạo và nâng cao nhận thức cho các thẩm phán về tập quán cũng là một yếu tố quan trọng. Chỉ khi các thẩm phán hiểu rõ và tin tưởng vào tập quán, việc áp dụng mới có thể diễn ra một cách hiệu quả.

4.1 Quan điểm bảo đảm áp dụng tập quán trong giải quyết các vụ việc dân sự của Tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay

Quan điểm bảo đảm áp dụng tập quán trong giải quyết vụ việc dân sự cần được xây dựng dựa trên nguyên tắc tôn trọng quyền lợi hợp pháp của các bên. Cần có sự công nhận và tôn trọng các tập quán phù hợp với thực tiễn xã hội và không trái với các quy định pháp luật. Điều này sẽ tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi cho việc áp dụng tập quán, đồng thời bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan trong quy trình tố tụng.

4.2 Giải pháp bảo đảm áp dụng tập quán trong giải quyết vụ việc dân sự của Tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay

Giải pháp bảo đảm áp dụng tập quán trong giải quyết vụ việc dân sự cần bao gồm việc xây dựng các quy định pháp lý cụ thể về tập quán, đồng thời tăng cường công tác đào tạo cho các thẩm phán. Cần có các chương trình tập huấn định kỳ để nâng cao hiểu biết và kỹ năng áp dụng tập quán cho các thẩm phán. Hơn nữa, việc tạo ra một cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả áp dụng tập quán cũng là điều cần thiết để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong quy trình giải quyết tranh chấp.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và cải cách tư pháp tại Việt Nam, việc hoàn thiện hệ thống nguồn pháp luật nhằm lấp đầy các lỗ hổng lập pháp là yêu cầu cấp thiết. Mặc dù văn bản quy phạm pháp luật giữ vị trí tối thượng, tính trừu tượng và độ trễ cố hữu của luật thành văn không thể bao quát toàn bộ sự vận động phức tạp của các quan hệ dân sự, thương mại và hôn nhân gia đình. Luận án tiến sĩ luật học "Áp dụng tập quán trong giải quyết các vụ việc dân sự của Tòa án nhân dân ở Việt Nam hiện nay" của tác giả Nguyễn Thị Tuyết Mai, do GS. TS Hoàng Thị Kim Quế hướng dẫn khoa học tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh (Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử Nhà nước và pháp luật, Mã số: 62 38 01 01), là công trình tiên phong giải quyết căn bản cơ sở lý luận, pháp lý và thực tiễn của hoạt động áp dụng tập quán tư pháp.

Nghiên cứu định vị một research gap sâu sắc: sự thiếu hụt khung lý luận toàn diện và cơ chế vận hành đồng bộ cho việc áp dụng tập quán với tư cách là nguồn pháp luật bổ trợ trong hoạt động xét xử của Tòa án nhân dân (TAND). Mặc dù Điều 3 Bộ luật Dân sự 2005 và Điều 6 Luật Hôn nhân và Gia đình 2000 đã công nhận nguyên tắc áp dụng tập quán, thực tiễn xét xử chứng kiến sự lúng túng, tùy tiện hoặc hiện tượng "né tránh áp dụng tập quán" của các thẩm phán do thiếu định chế giải thích và chứng minh tập quán. Luận án đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Bản chất pháp lý, đặc điểm và các điều kiện bảo đảm cho việc áp dụng tập quán trong giải quyết vụ việc dân sự tại Việt Nam là gì?
2. Thực trạng áp dụng tập quán của TAND các cấp từ năm 1995 đến năm 2013 bộc lộ những thành tựu, bất cập và nguyên nhân gốc rễ nào?
3. Hệ thống quan điểm và giải pháp nào cần được thiết lập để bảo đảm tính hợp pháp, hiệu quả và khả thi cho hoạt động này?

Tương ứng với đó, luận án kiểm chứng ba giả thuyết khoa học:

• H1: Việc áp dụng tập quán là phương thức tất yếu để khắc phục khoảng trống pháp luật, đảm bảo nguyên tắc công lý không bị đình trệ.
• H2: Tỷ lệ phán quyết áp dụng tập quán bị cấp phúc thẩm, giám đốc thẩm hủy/sửa hoặc bị xã hội phản đối bắt nguồn từ sự thiếu đồng bộ về quy trình tố tụng và năng lực nhận diện tập quán của Thẩm phán.
• H3: Thể chế hóa tập quán pháp thông qua văn bản quy phạm, án lệ và cơ chế giám định tập quán sẽ nâng cao chỉ số chuẩn hóa phán quyết tư pháp.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Thuyết Đa nguyên pháp lý (Legal Pluralism) và Xã hội học pháp luật (Sociological Jurisprudence). Phạm vi nghiên cứu bao quát không gian 12 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương đại diện cho 4 vùng địa kinh tế - văn hóa (gồm 3 đô thị thương mại quốc tế: Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ và 9 tỉnh có tính đa dạng văn hóa cao: Hà Giang, Bắc Giang, Hà Tĩnh, Đắk Lắk, An Giang, Sóc Trăng, Cà Mau, Bình Phước, Bà Rịa - Vũng Tàu) trong khung thời gian từ khi ban hành Bộ luật Dân sự 1995 đến năm 2013.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu trong nước và quốc tế cho thấy ba dòng nghiên cứu chính:

1. Dòng nghiên cứu văn hóa - nhân học pháp lý: Các học giả như Đặng Nghiêm Vạn (2003) với Văn hóa Việt Nam đa tộc người, Ngô Đức Thịnh (2003) với Luật tục Ê-đê (tập quán pháp), Bùi Xuân Đính với Lệ làng phép nước, và Sabatier (1926) với Tập quán ca đã tập trung khai thác giá trị chuẩn mực xã hội, cấu trúc hương ước và luật tục của các dân tộc thiểu số Tây Nguyên và vùng đồng bằng. Tuy nhiên, các công trình này tiếp cận tập quán thuần túy dưới góc độ văn hóa học, chưa đặt trong mối tương quan với quyền lực tư pháp của Tòa án nhà nước.
2. Dòng nghiên cứu lịch sử pháp lý và tư pháp quốc tế: Vũ Văn Mẫu (1960, 1975) trong Việt Nam dân luật lược khảo và Dân-luật khái-luận đã phân tích vai trò nguồn bổ trợ của tập quán trong cổ luật (Luật Hồng Đức, Luật Gia Long) và luật thời kỳ thuộc Pháp. Ở góc độ tư pháp quốc tế, Đỗ Văn Đại và Mai Hồng Quỳ (2010), Đinh Xuân Trình (2007) khảo sát sâu việc áp dụng các tập quán thương mại quốc tế như UCP 600, ISBP 681 của ICC.
3. Dòng nghiên cứu lý luận nhà nước và pháp luật thực định: Hoàng Thị Kim Quế (2005), Thái Vĩnh Thắng (2008), Ngô Huy Cương (2010), Nguyễn Thị Hồi (2008) và Đỗ Văn Đại (2011, 2013) đã bước đầu luận giải tập quán như một loại nguồn pháp luật độc lập, chỉ ra sự thiếu hụt của các quy định thực định trong Bộ luật Dân sự 2005.

Trong y giới học thuật tồn tại hai luồng quan điểm đối lập sâu sắc:

• Trường phái thực định pháp lý bảo thủ (Legal Positivism): Đề cao tính tối thượng tuyệt đối của luật thành văn, e ngại việc trao quyền áp dụng tập quán cho thẩm phán sẽ dẫn đến sự tùy tiện, đe dọa tính thống nhất của pháp chế xã hội chủ nghĩa.
• Trường phái xã hội học pháp luật và đa nguyên pháp lý (Sociological Jurisprudence & Legal Pluralism): Khẳng định luật thành văn luôn có khoảng trống, việc phủ nhận tập quán sẽ đẩy tòa án vào tình trạng vi phạm nguyên tắc xét xử khi xuất hiện tranh chấp chưa có luật điều chỉnh (non liquet).

Luận án định vị chính xác ở điểm giao thoa giữa lý luận nguồn pháp luật và khoa học tố tụng thực chứng. So sánh với các nghiên cứu quốc tế, công trình này đối chiếu với nghiên cứu của Tom Calma (2007) về Sự du nhập tập quán pháp vào hệ thống pháp luật ở Australia (tích hợp Customary Law của Thổ dân bản địa) và công trình của Bruce L. Benson (1990) về Hệ thống luật tục giải quyết tranh chấp tư nhân không cần cưỡng chế nhà nước tại Hoa Kỳ, cùng nghiên cứu của Từ Thị Loan (2007) về luật tục Adat tại Indonesia. Luận án chứng minh rằng việc công nhận tập quán pháp không phải là biểu hiện của một nền lập pháp lạc hậu, mà là minh chứng cho một hệ thống tư pháp cởi mở, thích ứng và tiệm cận chuẩn mực quốc tế.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Thuyết Đa nguyên pháp lý của Eugen Ehrlich (khái niệm "Living Law" - Pháp luật sống) và John Griffiths trong bối cảnh đặc thù của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Tác giả xác lập sự phân biệt mang tính bản thể luận giữa "tập quán" (chuẩn mực xã hội, thói quen xử sự hình thành tự phát) và "tập quán pháp" (tập quán đáp ứng các tiêu chuẩn pháp lý nội dung và được Nhà nước công nhận, bảo đảm thi hành bằng quyền lực tư pháp).

Hệ thống lý thuyết của luận án xác lập mô hình 5 điều kiện bảo đảm tính hợp hiến và hợp pháp của tập quán: $$\text{Điều kiện áp dụng} = f(\text{Cơ sở chính trị/pháp lý}, \text{Nền tảng văn hóa}, \text{Năng lực chủ thể}, \text{Ý thức pháp luật nhân dân}, \text{Độ tường minh tập quán})$$

Tác giả chứng minh rằng việc áp dụng tập quán tạo ra một bước chuyển dịch mô thức (paradigm shift) từ "cơ chế đóng kín dựa trên văn bản" sang "cơ chế mở tích hợp nguồn bổ trợ", giải phóng thẩm phán khỏi sự bế tắc khi đối diện với các quan hệ dân sự mới phát sinh.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp ba trụ cột lý thuyết:

1. Thuyết Pháp luật thực định (Legal Positivism) xác lập ranh giới trật tự công và các nguyên tắc nền tảng của luật dân sự.
2. Thuyết Xã hội học pháp luật (Sociological Jurisprudence) phân tích sự tương thích giữa chuẩn mực cộng đồng và phán quyết tư pháp.
3. Thuyết Quản trị tư pháp (Judicial Administration Theory) chuẩn hóa quy trình 4 giai đoạn áp dụng tập quán của Tòa án: $$\text{Quy trình} = \text{Nhận diện khoảng trống} \longrightarrow \text{Xác thực sự tồn tại và nội dung} \longrightarrow \text{Kiểm tra tính hợp pháp/đạo đức} \longrightarrow \text{Tuyên án}$$

Boundary conditions (điều kiện biên) được thiết lập chặt chẽ: Tập quán chỉ được kích hoạt khi đồng thời thỏa mãn ba điều kiện: (i) Không có quy định của văn bản quy phạm pháp luật; (ii) Các đương sự không có thỏa thuận khác; (iii) Nội dung tập quán không trái với các nguyên tắc cơ bản của pháp luật và đạo đức xã hội.

                    [Quan hệ dân sự / Tranh chấp phát sinh]
                        [Kiểm tra thỏa thuận đương sự]
                        [Kiểm tra văn bản luật thực định]
                         [KÍCH HOẠT NGUỒN TẬP QUÁN]
   [Tập quán thương mại quốc tế]                 [Tập quán nội địa / Luật tục]
   (UCP 600, ISBP 681, Incoterms)              (Vùng miền, dòng họ, sắc tộc)
                    [Thẩm định tính hợp pháp & đạo đức]
                 (Không trái nguyên tắc cơ bản của BLDS)
                      [PHÁN QUYẾT TƯ PHÁP CỦA TAND]

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường Triết học Hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp phương pháp luận Duy vật biện chứng và Duy vật lịch sử. Thiết kế nghiên cứu hỗn hợp đa tầng (Multi-level Mixed Methods Design) kết hợp định tính chuyên sâu và điều tra xã hội học định lượng diện rộng.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu triển khai hệ thống công cụ thu thập dữ liệu đa nguồn:

• Phương pháp chọn mẫu: Kết hợp chọn mẫu định ngạch toàn bộ đối với TAND cấp tỉnh tại 3 thành phố trực thuộc Trung ương (Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ) và 9 TAND cấp tỉnh đại diện cho 4 vùng kinh tế - văn hóa; kết hợp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng đối với ít nhất 2 TAND cấp huyện thuộc mỗi tỉnh khảo sát.
• Triangulation (Tam giác đạc):
  • Data triangulation: Dữ liệu sơ cấp từ phiếu khảo sát Thẩm phán kết hợp dữ liệu thứ cấp từ 100+ bản án dân sự, thương mại và các báo cáo tổng kết ngành của TAND Tối cao (2006–2012).
  • Methodological triangulation: Điều tra bảng hỏi, phỏng vấn sâu chuyên gia (luật gia, nhà nhân học, luật sư), phân tích nội dung văn bản án (jurisprudential content analysis).
  • Investigator triangulation: Đối chiếu nhận định giữa thẩm phán xét xử sơ thẩm, phúc thẩm và giới luật sư tranh tụng.
• Độ tin cậy và giá trị: Bảng câu hỏi điều tra xã hội học được chuẩn hóa cấu trúc, thử nghiệm tiền khả thi tại Tòa Dân sự TAND TP. Hà Nội trước khi phát hành đại trà.

Data và phân tích

Cơ sở dữ liệu thực chứng gồm:

• Mẫu khảo sát Thẩm phán TAND cấp tỉnh và cấp huyện thuộc 12 đơn vị hành chính cấp tỉnh.
• Báo cáo thống kê thụ lý, giải quyết các vụ việc dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh thương mại toàn quốc từ năm 2006 đến năm 2012 (Bảng 3.1).
• Trích xuất phân tích các vụ án kinh điển: Vụ án tranh chấp ngư trường "Cây chà 19 tiếng" tại Kiên Giang [15]; Vụ án áp dụng tập quán "gọi tên cha mẹ bằng tên con trưởng" để xác định quyền sở hữu đất đai [25]; Vụ án xác định thời điểm mở thừa kế thông qua tập quán cải táng sau 27 tháng tại Đông Anh - Hà Nội [13]; Tranh chấp tín dụng dân sự về hụi/họ/biêu/phường [69].

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phát hiện 1 (Hiện tượng né tránh áp dụng tập quán mang tính hệ thống): Luận án chứng minh có sự đứt gãy giữa quyền hạn luật định và hành vi tư pháp thực tế. Các thẩm phán có xu hướng né tránh viện dẫn tập quán bằng cách trả đơn khởi kiện, đình chỉ giải quyết hoặc ép buộc hòa giải trái ý muốn đương sự vì lo sợ bản án bị hủy, sửa.
2. Phát hiện 2 (Nghịch lý tỷ lệ bác bỏ phán quyết viện dẫn tập quán): Dữ liệu thực chứng chỉ ra một con số gây sốc trong thực tiễn tư pháp:

"Có đến một nửa (50%) số bản án, quyết định viện dẫn tập quán để giải quyết tranh chấp không được Viện kiểm sát, Toà án cấp phúc thẩm chấp nhận. Ngay đối với các đoàn thể xã hội cũng chỉ chấp nhận, đồng tình với 58,3% các bản án, quyết định có áp dụng tập quán" [100].

3. Phát hiện 3 (Sự bất cập và xung đột trong khung pháp lý định nghĩa tập quán): Có sự thiếu đồng nhất nghiêm trọng giữa Khoản 4 Điều 3 Luật Thương mại 2005, Điều 3 Bộ luật Dân sự 2005 và điểm g Khoản 2 Điều 3 Nghị quyết số 04/2012/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao trong việc xác định các yếu tố cấu thành "tập quán", "tập quán thương mại" và "tập quán thương mại quốc tế".
4. Phát hiện 4 (Khoảng trống về chủ thể có thẩm quyền giải thích và cung cấp tập quán): Pháp luật tố tụng hoàn toàn thiếu vắng cơ chế xác định cơ quan có thẩm quyền chứng nhận, giải thích tập quán khi xảy ra xung đột (giữa tập quán dòng họ, tập quán bản địa và trích lục bản đồ địa chính). Ví dụ, Điều 27 Luật tục Ê-đê quy định phân xử dựa trên tôn ti gia tộc ("Có cây đa thì phải hỏi cây đa, có cây sung thì phải hỏi cây sung, có mẹ cha thì phải hỏi mẹ cha" [63]) xung đột trực tiếp với quyền tự định đoạt tài sản theo pháp luật dân sự hiện đại nếu không có sự can thiệp chuẩn hóa tư pháp.

Tiêu chí	Tiếp cận Pháp lý Thực định Cũ	Mô hình Đa nguyên Nguồn của Luận án
Vị trí của tập quán	Loại trừ hoặc chỉ coi là hiện tượng xã hội học	Nguồn pháp luật bổ trợ chính thức (subsidiary source)
Thái độ của Thẩm phán	Né tránh, từ chối xét xử khi thiếu điều luật	Bắt buộc thụ lý, chủ động xác minh và áp dụng tập quán
Quy trình xác minh	Cảm tính, tùy nghi theo nhận thức cá nhân Thẩm phán	Quy chuẩn hóa tố tụng, giám định tư pháp về tập quán
Xử lý xung đột	Bác bỏ tập quán nếu không có văn bản hướng dẫn	Áp dụng nguyên tắc hài hòa, đối chiếu trật tự công cộng

Implications đa chiều

• Ý nghĩa lý luận: Cung cấp hệ thống luận điểm toàn diện làm giàu thêm lý luận về nguồn pháp luật trong chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật.
• Ý nghĩa phương pháp luận: Thiết lập quy trình chuẩn tắc cho các nghiên cứu xã hội học pháp luật thực chứng trong việc đánh giá hiệu quả thi hành luật.
• Ứng dụng thực tiễn và chính sách:
  • Đóng góp trực tiếp cơ sở lý luận cho việc pháp điển hóa nguyên tắc Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự vì lý do chưa có điều luật áp dụng (đã được ghi nhận vào Điều 4 Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 và Điều 5, Điều 6 Bộ luật Dân sự 2015).
  • Đề xuất xây dựng Bộ Tiêu chí thẩm định tập quán và Danh mục tập quán pháp được công nhận trong tố tụng dân sự.

Limitations và Future Research

• Hạn chế nghiên cứu:
  • Luận án chủ động giới hạn không nghiên cứu việc áp dụng tập quán trong quan hệ pháp luật lao động do tính chất đặc thù của quan hệ lao động và sự thiếu vắng nguyên tắc tập quán trong Bộ luật Lao động 1994 (cũng như các lần sửa đổi sau đó).
  • Dữ liệu khảo sát tập quán thương mại quốc tế chủ yếu tập trung tại các đô thị lớn (TP.HCM, Đà Nẵng, Cần Thơ), chưa bao quát toàn diện các tranh chấp tại khu vực biên giới đường bộ.
• Chương trình nghiên cứu tương lai:
  1. Nghiên cứu cơ chế áp dụng tập quán trong kỷ nguyên kinh tế số và thương mại điện tử xuyên biên giới (Digital Trade Usages).
  2. Tích hợp công nghệ AI và hệ thống xử lý ngôn ngữ tự nhiên để số hóa, lập bản đồ tập quán pháp lý 54 dân tộc Việt Nam phục vụ tra cứu xét xử.
  3. Đánh giá tác động tương hỗ giữa Án lệ (Precedents) và Tập quán pháp (Customary Law) trong hoạt động của TAND Tối cao giai đoạn 2025–2035.
  4. Nghiên cứu so sánh tập quán pháp trong khối ASEAN nhằm hài hòa hóa pháp luật tư pháp quốc tế.

Tác động và ảnh hưởng

• Học thuật: Công trình là tài liệu tham khảo nền tảng, có giá trị trích dẫn cao trong các giáo trình Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Luật Dân sự và Xã hội học Pháp luật tại các cơ sở đào tạo luật lớn (Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật ĐHQGHN, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh).
• Hoạt động tư pháp: Cung cấp cẩm nang phương pháp luận giúp đội ngũ Thẩm phán tự tin thụ lý và ban hành phán quyết dựa trên tập quán, giảm thiểu tỷ lệ bản án bị kháng nghị giám đốc thẩm.
• Xã hội và chính sách dân tộc: Góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp của các dân tộc thiểu số (Ê-đê, Ba Na, Tày, Thái...), chuyển hóa các giá trị tích cực của luật tục thành nguồn lực quản trị xã hội bền vững, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học giả: Tiếp cận khung lý thuyết đa nguyên pháp lý hoàn chỉnh và bộ dữ liệu thực chứng chuyên sâu về tập quán tư pháp.
• Thẩm phán & Hội đồng Thẩm phán TAND Tối cao: Có căn cứ khoa học để ban hành các Nghị quyết hướng dẫn nghiệp vụ xét xử và xây dựng án lệ liên quan đến tập quán.
• Luật sư & Trọng tài viên thương mại: Nắm vững kỹ thuật lập luận, chứng minh và viện dẫn tập quán quốc tế (UCP 600, Incoterms) và tập quán nội địa trong tranh tụng bảo vệ quyền lợi đương sự.
• Cơ quan hoạch định chính sách & Lập pháp: Khai thác dữ liệu để sửa đổi, bổ sung hệ thống luật chuyên ngành (Bộ luật Dân sự, Luật Thương mại, Luật Hôn nhân và Gia đình).

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của nghiên cứu là gì? Đó là việc mở rộng Thuyết Đa nguyên pháp lý của Eugen Ehrlich vào mô hình Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, xây dựng thành công khái niệm khoa học chuẩn tắc về "Áp dụng tập quán trong giải quyết các vụ việc dân sự của TAND" và mô hình 5 điều kiện bảo đảm tính hợp hiến của tập quán pháp.
2. Đột phá về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Khác với các công trình thuần túy mô tả nhân học (Đặng Nghiêm Vạn, Ngô Đức Thịnh) hoặc phân tích văn bản luật đơn thuần (Vũ Văn Mẫu), luận án sử dụng phương pháp tiếp cận đa tầng: kết hợp điều tra xã hội học định lượng Thẩm phán tại 12 tỉnh/thành phố với phân tích thực chứng hàng trăm bản án thực tế giai đoạn 1996–2013.
3. Phát hiện thực chứng gây bất ngờ nhất là gì? Phát hiện về tỷ lệ 50% bản án viện dẫn tập quán bị Tòa phúc thẩm/Viện kiểm sát bác bỏ và 41,7% đoàn thể xã hội không đồng tình với các phán quyết áp dụng tập quán [100], vạch trần cuộc khủng hoảng niềm tin và sự lúng túng tột độ của hệ thống tư pháp khi xử lý nguồn luật bất thành văn.
4. Giao thức nhân rộng nghiên cứu (Replication Protocol) có được đảm bảo không? Hoàn toàn khả thi nhờ hệ thống bảng hỏi chuẩn hóa, tiêu chí phân tầng địa bàn rõ ràng (Bắc, Trung, Nam, Tây Nguyên và các đô thị trực thuộc TW) cùng các chỉ số thống kê minh bạch về thụ lý án (Bảng 3.1).
5. Chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình ra sao? Tập trung vào thể chế hóa tập quán pháp thành Án lệ, số hóa cơ sở dữ liệu luật tục dân tộc thiểu số và xử lý xung đột giữa tập quán truyền thống với các chuẩn mực thương mại số quốc tế.

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Thị Tuyết Mai đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp mang tính bước ngoặt:

1. Xác lập hệ thống lý luận khoa học và hoàn chỉnh về khái niệm, bản chất, nguyên tắc và điều kiện áp dụng tập quán trong hoạt động xét xử dân sự tại Việt Nam.
2. Cung cấp bức tranh toàn cảnh, thực chứng và trung thực về thực trạng áp dụng tập quán của TAND từ năm 1995 đến năm 2013, chỉ rõ 4 nhóm nguyên nhân của sự né tránh tư pháp.
3. Xây dựng khung quy trình 4 giai đoạn chuẩn hóa hoạt động áp dụng tập quán cho đội ngũ Thẩm phán các cấp.
4. Đề xuất hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ (lý luận, hoàn thiện pháp luật, nâng cao năng lực chủ thể, thống kê/tập hợp hóa tập quán và quy trình tố tụng).
5. Đặt nền tảng lý luận thực tiễn trực tiếp thúc đẩy sự ra đời của nguyên tắc cấm Tòa án từ chối xét xử trong Bộ luật Dân sự 2015 và Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, góp phần hiện đại hóa nền tư pháp Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ ÁP DỤNG TẬP QUÁN TRONG GIẢI QUYẾT CÁC VỤ VIỆC DÂN SỰ CỦA TÒA ÁN Vấn đề áp dụng tập quán trong giải quyết các vụ việc dân sự của TAND là vấn đề vừa liên quan đến thực tiễn thực hiện hoạt động của TAND vừa liên quan đến lý luận về nguồn pháp luật, về sự thừa nhận loại nguồn tập quán pháp. Từ trước đến nay, chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập trực tiếp, toàn diện và hệ thống nội dung lý 11 luận, thực tiễn và đề xuất giải pháp cho hoạt động áp dụng tập quán trong giải quyết vụ việc dân sự của TAND ở Việt Nam. Mặc dù vậy, trong quá trình nghiên cứu tài liệu để thực hiện công trình này, chúng tôi đã khái quát được tình hình nghiên cứu những vấn đề liên quan đến đề tài như sau: 1. TỔNG QUAN VỀ TÀI LIỆU TRONG NƯỚC 1.

Nghiên cứu về tập quán nói chung Với một nền văn hóa giàu bản sắc và nhiều dân tộc anh em cùng sinh sống, Việt Nam là quốc gia tồn tại nhiều phong tục tập quán. Xuất phát từ thực tiễn này và nhận thức được vai trò lớn lao của tập quán trong các lĩnh vực đời sống của mọi thành phần dân cư, có rất nhiều công trình nghiên cứu về loại quy phạm đặc biệt này. Tham khảo các công trình này giúp cho luận án có những góc nhìn đa chiều về cách tiếp cận tập quán, về khái niệm, đặc điểm của tập quán, về những ưu điểm hạn chế đặt trong sự so sánh với pháp luật để từ đó làm hoàn thiện hơn về mặt lý luận và đề xuất các giải pháp. Các công trình loại này tiêu biểu phải kể đến gồm: * Các công trình sách: Nghiên cứu về phong tục, tập quán nhưng dưới góc nhìn văn hóa, cuốn Văn hóa Việt Nam đa tộc người giáo sư Đặng Nghiêm Vạn [85] là một công trình nghiên cứu công phu với 976 trang trình bày cặn kẽ về văn hóa trên các lĩnh vực kinh tế, vật chất, tổ chức xã hội, tinh thần của các dân tộc anh em trên lãnh thổ Việt Nam.

Trong tác phẩm này, tác giả đề cập đến rất nhiều phong tục, tập quán, luật tục. Chẳng hạn, tác giả giới thiệu những tục lệ trong hôn nhân, gia đình của dân tộc Ê-đê là cấm kết hôn giữa những người cùng hệ dòng Mlô hay Niê; tục nối dây theo các nguyên tắc như chị chết em thay, anh chết em thay, cậu chết cháu thay, ông/bà chết cháu thay. Nhiều tục lệ, luật tục của người Việt nêu trong tác phẩm của GS Đặng Nghiêm Vạn được tác giả khẳng định cũng chính là những quy định được nhà nước phong kiến đảm bảo thực hiện, và ngày nay đã trở thành pháp luật. Ví dụ như luật tục của người Việt ở vùng đồng bằng và trung du cấm người bố không được quan hệ bất chính với con gái của vợ kế, nếu có sẽ bị hình phạt rất nặng [85, tr.

Quy định cấm kết hôn giữa bố dượng với con riêng của vợ hiện là một trong các trường hợp được ghi nhận tại Điều 10 Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 của Việt Nam. 12 Cùng thể loại công trình nghiên cứu về văn hóa, tác giả Nguyễn Hữu Hiếu có tác phẩm Diễn trình văn hóa Đồng bằng Sông Cửu Long [30]. Chỉ nghiên cứu về đồng bằng Sông Cửu Long nhưng tác giả trình bày rất nhiều vấn đề thuộc lĩnh vực văn hóa. Đặc biệt, công trình giới thiệu nhiều loại tập quán của đồng bào ở khu vực Đồng bằng Sông Cửu Long như tập quán ăn uống, tập quán xây dựng nơi cư trú, tập quán trang phục v.

Tác phẩm "Tập quán ca" của viên công sứ người Pháp Sabatier là một trong những tác phẩm có ý nghĩa quan trọng về phương diện nghiên cứu về phong tục tập quán [Dẫn theo: 81, tr. Để thực hiện công trình này, tác giả đã ghi âm luật tục Ê- đê bằng tiếng Ê-đê và đã công bố công trình vào năm 1926. Mặc dù mục đích chính lúc thực hiện tác phẩm này là để cai trị người Ê-đê, nhưng nhiều nhà khoa học Việt Nam cho rằng người Pháp đã đi tiên phong trong nghiên cứu luật tục Ê-đê ở vùng Tây Nguyên của nước ta. Hai công trình của tác giả Bùi Xuân Đính là "Lệ làng phép nước" [16] và "Hương ước và quản lý làng xã" [17] là những công trình đề cập đến các hình thức tồn tại của tập quán trong xã hội, vai trò của chúng trong quản lý cộng đồng, tác động của chúng lên hiệu quả điều chỉnh của pháp luật.

Đặc biệt, phải kể đến rất nhiều công trình của tác giả Ngô Đức Thịnh như: "Luật tục Ê-đê (tập quán pháp)" [63] ; “Tìm hiểu luật tục của các tộc người Việt Nam" [64];. Đây là những công trình nghiên cứu công phu về phong tục, tập quán của nhiều dân tộc anh em cùng sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam. Các công trình này cho thấy sự bền vững và tính ảnh hưởng sâu sắc của loại quy phạm tập quán trong đời sống cộng đồng cư dân Việt, đặc biệt là cư dân nông thôn. Với công trình Cơ sở văn hóa Việt Nam [61], PGS Viện sĩ Trần Ngọc Thêm dành một phần trong Chương IV cho những nghiên cứu về phong tục.

Theo tác giả, phong tục là những thói quen ăn sâu vào đời sống xã hội từ lâu đời, được đại đa số mọi người thừa nhận và làm theo (phong: gió; tục: thói quen; phong tục: thói quen lan rộng). Tác giả giới thiệu nhiều phong tục của Việt Nam liên quan đến hôn nhân, tang ma, lễ Tết và lễ hội. Cùng chủ đề trên có cuốn Tìm hiểu tín ngưỡng, tôn giáo, phong tục, tập quán và lễ hội tôn giáo Việt Nam của tác giả Thu Huyền [29]. 13 Bên cạnh các công trình nghiên cứu về tập quán mang đậm màu sắc văn hóa, còn phải kể đến hàng loạt các công trình tập hợp tập quán và những công trình này có thể hiểu là sự tập hợp hóa, văn bản hóa tập quán, làm cơ sở cho luận án đề xuất giải pháp tiếp tục văn bản hóa tập quán qua đó ban hành kèm theo các văn bản quy phạm pháp luật tạo cơ sở pháp lý cho việc thừa nhận, kìm hãm hoặc loại bỏ tập quán.

Các công trình loại này rất phong phú, có thể liệt kê một số công trình tiêu biểu như: Về tập quán quốc tế có cuốn Bộ tập quán quốc tế về L/C, các văn bản hiệu lực mới nhất, bản song ngữ Anh - Việt, do GS, NGUT Đinh Xuân Trình dịch và giới thiệu trong khuôn khổ hoạt động nghiên cứu của Phòng Thương mại Quốc tế [47]. Cuốn sách là tài liệu tham khảo tốt cho các tổ chức ngân hàng, các doanh nghiệp có liên quan đến thanh toán quốc tế, cũng như những người học tập, nghiên cứu về tập quán quốc tế cập nhật và hiểu chính xác những văn bản mới nhất của bộ tập quán quốc tế về phương thức thanh toán bằng thư tín dụng (L/C). Sách gồm 4 phần: Phần 1 trình bày về UCP 600 - 2007 ICC - Các quy tắc và thực hành thống nhất về thư tín dụng điều chỉnh tất cả các mối quan hệ của các bên tham gia nghiệp vụ thanh toán L/C, trách nhiệm và nghĩa vụ bên tham gia trong nghiệp vụ thanh toán L/C; Qui định cách thức lập và kiểm tra chứng từ xuất trình theo L/C. Văn bản có hiệu lực từ ngày 01/7/2007; Phần 2 trình bày về ISBP - 681 2007 ICC - Tập quán ngân hàng tiên chuẩn quốc tế để kiểm tra chứng từ theo thư tín dụng - phiên bản số 681, do ICC ban hành năm 2007.

Nội dung này cụ thể hóa UCP 600, giải thích rõ ràng cách thực hiện UCP đối với những người làm thực tế liên quan đến tín dụng chứng từ; Phần 3 của cuốn sách trình bày nội dung eUCP 1.1 - Bản phụ trương của UCP 600 về việc xuất trình chứng từ điện tử - Bản diễn giải số 1.1 năm 2007 và phần thứ tư là nội dung URR 725 2008 ICC - Quy tắc thống nhất về hoàn trả tiền giữa các ngân hàng theo thư tín dụng. Quy tắc này có hiệu lực từ 01/10/2008, thay thế văn bản URR 255 1995. Cùng với các công trình trên, để có cái nhìn toàn diện hơn về tập quán và luật tục của các nước khác trên thế giới, chúng tôi đã tham khảo tác phẩm "Một số Luật tục và luật cổ ở Đông Nam Á" của Viện Đông Nam Á [86]. Đây là công trình giới thiệu về sự phong phú, đa dạng của luật tục các nước trong khu vực Đông Nam Á, giúp chúng ta hiểu hơn về nền văn hóa của các nước láng giềng, trong khu vực.

Những luật tục và luật cổ của My-an-ma như luật tục Chin, luật tục Ka-chin, Luật Lào, Luật Luông Pha- 14 băng của Lào, Luật hôn nhân và thừa kế của người Gia-va và Hồi giáo được trình bày tương đối chi tiết. Về tập quán trong nước, có thể đánh giá khái lược như sau: Trước khi Việt Nam bị thực dân Pháp xâm lược thì các triều đại phong kiến đã chú trọng sưu tầm luật tục, thậm chí còn thể hiện dưới dạng sách dạy học. Minh chứng là cuốn An Nam phong tục sách (Tiểu học Bản quốc phong tục sách) của tác giả Đoàn Triển (1854 - 1919) và sau này được Nguyễn Tú Lan dịch từ tiếng Hán [80] - một tác phẩm văn xuôi viết bằng chữ Hán được viết theo phương pháp sách giáo khoa để dạy cho học sinh bậc tiểu học về những phong tục tập quán truyền thống cơ bản nhất của người Việt Nam. Nội dung là những phong tục tập quán tốt đẹp và rất gần gũi với đời sống văn hoá của nhân dân ta.

Các phong tục tập quán được tác giả mô tả đơn giản và dễ hiểu, là tài liệu lịch sử, văn hóa có giá trị tham khảo tốt. Trong thời kỳ thuộc Pháp, sau sự ra đời của cuốn Luật tục Êđê của L.Sabatier năm 1927, người Pháp tiếp tục công bố thêm nhiều công trình sưu tầm, nghiên cứu luật tục khác của người Gia Rai, Xơ Đăng, Mạ, Xtiêng với mục đích để cai trị… Công việc này bị gián đoạn ở niềm Nam từ sau chiến thắng Điện Biên Phủ. Riêng miền Bắc, các nhà nghiên cứu tiếp tục tập hợp quy định mang tính phong tục, tập quán của vùng, miền. Tuy vậy, xét thời kỳ lịch sử dài do những biến động của chiến tranh, việc nghiên cứu thực sự chưa phát huy hết tiềm năng, khảo sát hết khả năng.

Từ sau năm 1999 đến nay, hàng loạt các tài liệu tập hợp luật tục, hương ước được ra đời. Một số công trình khảo sát chuyên biệt về luật tục, hương ước của các vùng, miền; một số công trình khảo sát mang tính tổng hợp.