Chương 1 TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Sơ lược về cây chôm chôm 1.1 Nguồn gốc và phân bố Cây chôm chôm (Nephelium lappaceum L.) là loại cây trồng phố biến ở các nước Đông Nam Á có nguồn gốc từ Sumatra (Indonesia) và Malaysia. Đến nay, cây chôm chôm đã có mặt ở nhiều khu vực có khí hậu nhiệt đới của châu Á (Lê Thanh Phong và ctv, 1998). O Việt Nam, chôm chôm là loại trái cây đặc sản nôi tiêng ở Nam Bộ. Trái cây có phần thịt quả ăn được giống với nhãn, vải và có giá trị kinh tế cao.2 Đặc điểm thực vật học Chôm chôm là cây thân gỗ, đường kính gốc có thé tới 60 cm và cao tới 25 m.
Cây ghép thì nhỏ hon chi cao từ 8 — 15 m. Tan ram, rộng và phân cảnh mạnh. Lá chôm chôm xanh quanh năm, lá kép lông chim mọc gần như đối nhau, dài 10 — 30 cm, lá chét hình elip dài, đầu lá nhọn, dài khoảng 8-10 cm, rộng khoảng 4—6cm. Phát hoa thường mọc ở đầu cành, dài 15 — 30 cm, gồm nhiều hoa, số hoa có thé lên tới 2000 — 3000 hoa.
Hoa chôm chôm nhỏ rộng 3 — 5 mm. Phân tính mạnh gồm hoa đực và hoa lưỡng tính, hoa lưỡng tính bao gồm hoa lưỡng tính đực trội và hoa lưỡng tính cái trội. Dù nhiều hoa nhưng tỷ lệ thụ phấn thấp thường một chùm chỉ có 20 — 30 quả. Chom chôm moc từ hạt thường 5 — 6 năm mới ra hoa còn chôm chôm ghép chi khoảng 3 năm là ra hoa (Nguyễn Văn Kế, 2014).
Quả chôm chôm có dang tròn hoặc hình bầu dục dai từ 4 — 6 cm, vỏ từ xanh tới chín chuyên từ màu xanh lục sang vàng và từ vàng sang đỏ. Ngoài vỏ có nhiều lông (râu) mềm. Phần ăn được là phần bao quanh hạt có mau trăng đục, vị chua ngọt. Hạt dẹp, đơn độc, dai 2 — 3 cm.
Tùy theo giống mà quả chôm chôm có hình dạng quả, vỏ mỏng hoặc giày, vi thịt quả chua ngọt khác nhau.3 Thành phần dinh dưỡng Trong 100 g thịt quả chôm chôm có các thành phần dinh dưỡng như: Bảng 1.1 Thành phần dinh dưỡng trong 100 g thịt quả chôm chôm. Thành phần Giá trị Thành phần Giá trị Nước 82,1 g Niacin 0,5 mg Protein 0,9 g Canxi 15,0 mg Chất béo 0,3 g Sắt 2,5 mg Tro 0,3 g Thiamin 0,01 mg Glucose 2,8 2 Riboflavin 0,07 mg Soi 2,8 ¢g Kali 140,0 mg Sucrose 9,9¢ Luu huynh 2,0 mg Acid citric 0,31 g Magie 10,0 mg Acid Malic 0,05 g Vitamin C 70,0 mg (Nguôn Tee, 1982 va Wills, Lim, Greenfield, 1986) 1.4 Yéu cau sinh thai Là cây nhiệt đới nên chôm chôm thích hợp trồng ở những vùng khí hậu nóng am, nhiệt độ phù hợp khoảng 22 — 30°C. Nhiệt độ dưới 22°C cây khó ra hoa. Lượng mưa cần nhiều khoảng 2000 — 3000 mm/ năm, nhưng không được dé úng.
Mưa trước khi ra hoa cây sẽ ra nhiều lá còn khô hạn nhiều cây sẽ ra hoa. Khô hạn trước một tháng và có đủ đinh dưỡng cây sẽ ra hoa. Nếu mưa nhiều lúc quả sắp chín sẽ bị nut. Chôm chôm là cây không bị ảnh hưởng của quang chu kì.
Ánh sáng ảnh hưởng tới màu sắc của quả, quả trong tán sẽ có màu sậm hơn quả ngoài tán. Gió nóng và mạnh dé làm chôm chôm cháy lá, râu quả dê bị héo làm kém mau Đất trồng chôm chôm có pH từ 5 — 6,5, thoát nước tốt và không bị nhiễm mặn. Phù hợp với nhiều loại đất như đất đỏ bazan, đất phù sa ven sông, .5 Tình hình sản xuất Ngoài nước: chôm chôm là cây chủ lực thứ ba của Thái Lan sau sầu riêng và măng cụt. Năm 2010 diện tích trồng vào khoảng 99.000 ha và sản lượng khoảng 400.
Trong nước: chôm chôm được trồng nhiều ở các tỉnh vùng Nam bộ. Sản lượng chôm chôm năm 2008 ở Việt Nam khoảng 358. Đồng Nai là tỉnh có diện tích và sản lượng chôm chôm lớn nhất cả nước. Năm 2021 sản lượng chôm chôm ở Đồng Nai đạt trên 160.6 Sâu bệnh hại Sâu hại: Rệp sáp phan (Planococcus lilacinus) Rệp sáp gây hại trong suốt giai đoạn phát triển của qua từ khi còn nhỏ cho đến lúc quả chín.
Chúng chích hút trên cuống quả và quả. Quả non bị rệp tấn công nhiều sẽ không phát triển và rụng. Trong quá trình sống, rệp bài tiết ra mật ngọt tạo môi trường thích hợp cho nam bồ hóng phát triển làm qua bị den và làm giảm phẩm chất quả. Biện pháp phòng chống: giữ vườn luôn thông thoáng, tỉa bớt cành lá rậm rạp, dọn sạch cỏ, giảm nơi trú ngụ của kiến, Có thể sử dụng một trong các thuốc có chứa hoạt chất như: Clothianidin, Spirotetramat, Emamectin benzoate.
Sau duc qua (Conogethes punctiferalis Guenée) Sâu có thé gây hai từ khi quả còn non cho đến khi quả chin, nhưng nặng nhất thường là khi quả bắt đầu có thịt quả. Sâu thường nha tơ kết đính vài quả lại với nhau rồi cắn phá bên trong qua, chúng ăn rỗng cả phan hạt của quả non, làm qua bị biến dang, khô và rụng. Quả chín thì làm hỏng quả, ăn không ngon. Biện pháp phòng chống: giữ vườn thông thoáng, thu gom những quả đã bị sâu hại đem chôn hoặc tiêu hủy.
Có thể sử dụng thuốc có hoạt chất như: Abamectin, Abamectin + Bacillus thuringiensis var. kurstaki, Emamectin benzoate, Spinetoram. Bénh hai: Bénh phan trang (Oidium sp.) Nam chủ yếu gây hai trên hoa, quả non va lá non. Trên lá non: trên bê mặt lá bị bao phủ một lớp nam màu trang xám, nam phát triên trên cả hai mặt lá, làm cho lá bị xoăn, còi cọc và cuôi cùng là chêt khô.
Trên hoa: tương tự như trên lá, cả phát hoa bị bao phủ bởi một lớp nắm màu trắng xám, làm cho hoa bị khô, đen và rụng di. Trên quả non: nâm tân công và bao phủ một lớp trên quả làm quả bị khô đen có thê rung đi hoặc treo trên cây. Nêu nam tân công vao giai đoạn quả lớn sẽ làm cho râu quả bị ngăn, đôi màu den, gây hiện tượng râu kẽm trên quả chôm chôm, quả bị nhiễm bệnh sẽ kém phát trién. Biện pháp phòng chống: don sạch vườn sau khi thu hoạch, cắt tia các cành già, càng mang bệnh, giữ vườn luôn thông thoáng.
Mùa nắng có thể phun ngừa bằng các hoạt chất Sulfur (lưu huỳnh). Mùa mưa phun trước khi hoa nở. Dùng thuốc có chứa các hoạt chất Propiconazole nồng độ theo khuyến cáo. Bệnh thối quả (Do nam Botryodiplodia sp.) Bệnh xuất hiện chủ yếu khi quả sắp thu hoạch, đồng thời gặp những đợt mưa kéo dài.
Vết bệnh ban đầu là những đốm nâu đen, về sau vết bệnh lớn dan và ăn sâu vào bên trong thịt quả, thịt qua bị thối nhữn và có mùi hôi chua khó chịu. Quả thối còn treo trên cây hoặc rụng xuống đất. Biện pháp phòng chống: vệ sinh vườn thông thoáng, thu gom quả bị bệnh đem tiêu hủy. Khi quả chuẩn bị chín, nếu gặp mưa nhiều nên phun phòng bệnh bằng các thuốc có hoạt chất: Mancozeb, Metalaxyl, Azoxystrobin.2 Sơ lược về giống chôm chôm Rongrien Chôm chôm Rongrien có nguồn gốc từ Malaysia được trồng phổ biến ở Thái Lan và được Việt Nam nhập nội trồng từ năm 1996.
Là giống có triển vọng thay thé giống chôm chôm Java đang được trồng ở Việt Nam (Đào Thị Bé Bảy và ctv, 2005). Do giống có đặc điểm sinh trưởng tốt, phù hợp với điều kiện miền Nam và dễ ra hoa đậu quả. Cây thường ra hoa tự nhiên vào tháng 12 tới tháng 3 dương lịch năm sau. Quả chôm chôm Rongrien khi chín có màu đỏ, lông màu xanh nặng khoảng 40 — 50 g, vỏ mỏng, dé bóc, thịt quả có vị ngọt, dé tách khỏi hạt hơn giống chôm chôm Java nên có giá trị kinh tế cao.3 Tổng quan về sự ra hoa cây chôm chôm 1.1 Sự ra hoa cây chôm chôm Cây chôm chôm không yêu cầu nhiệt độ thấp đề ra hoa như vải hoặc nhãn mà chỉ cần khô han là cây có thé ra hoa.
Khô hạn làm cây cảm ứng, sinh ra các hoocmon giúp cây ra hoa và sinh sản. Cây chôm chôm cần có thời gian khô hạn ít nhất một tháng dé hình thành mầm hoa (Vũ Công Hậu, 1996). Theo Trần Văn Hâu (2005) nguyên tắc cho chôm chôm ra hoa trái vụ là tạo ra khô hạn dé giảm sinh trưởng và tăng tỷ lệ C/N.2 Xử lý ra hoa sớm cây chôm chôm Tạo chổi mới: tia bỏ những cành vượt, già, cành vô hiệu sau khi thu hoạch. Một tuần sau khi tia thì bón phân có hàm lượng đạm thấp và lân cao như NPK (18 — 12 — 8) hoặc NPK (20 — 20 — 15), tưới nước 3 — 4 ngày dé phân tan.
Sau khi cây ra được hai coi đọt thì ngừng tưới nước. Tạo mầm hoa: thực hiện đậy nylon trên líp, cắt nước dé đây nhanh quá trình tạo khô hạn. Sử dụng phân bón lá MKP (0 — 52 — 34) phun qua lá giúp cây sớm thành thục. Thời gian tạo khô hạn từ 30 — 60 ngày tùy theo thời tiết.
Kích thích ra hoa: khi bộ lá có triệu chứng héo thì tiến hành tưới nhiều nước bảy ngày một lần và phun phân bón lá MKP (0 - 52 - 34). Khi phát hoa dai khoảng 10 — 15 em thì gỡ nylon, tưới nước không quá nhiều, đến khi hoa nở thì giảm lượng nước tưới.3 Một số nghiên cứu về xử lý ra hoa cây chôm chôm Điều tra kỹ thuật xử lý ra hoa chôm chôm tại huyện Chợ Lách (Bến Tre) và huyện Long Hồ (Vinh Long) cho thay thời gian xử lý khô hạn kích thích ra hoa kéo dai từ 45 — 60 ngày va thời gian khô hạn tỉ lệ thuận với tỉ lệ ra hoa (Tran Van Hau va ctv, 2006). Nghiên cứu hiệu qua của một số hóa chất lên sự ra hoa chém chôm Rongrien, Muchjajib (1988) cho biết sự phát triển của mầm hoa giống nhau giữa cây có và không xử lý hóa chất nhưng việc phun các chất như PBZ và ethephon sẽ kích thích và hình thành mam hoa sớm hơn từ 5 — 15 ngày. Theo Trần Văn Hâu và Nguyễn Việt Khởi (2007) Phun PBZ qua lá ở nồng độ 500 — 750 ppm vào tháng đầu tháng 6 có thé kích thích chôm chôm ra hoa mùa nghịch khi có tiêu hạn trong khi phun PBZ vào tháng 7, 9 và tháng 11 chôm chôm ra hoa vào đầu mùa khô, sớm hơn chính vụ khoảng 30 ngày.
Phun PBZ giúp mầm hoa phát triển sớm từ 1 — 2 tuần, làm tăng tỉ lệ ra hoa từ 30% — 240% và tăng năng suất từ 20% — 75% nhưng không ảnh hưởng đến TSS và pH thịt quả.