Chương 1 TỎNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Giới thiệu cây dưa leo 1.1 Vị trí phần loại của cây dưa leo Giới: Plantae Ngành: Angiospermophyta Bộ: Cucurbitales Họ: Cucurbitaceae Chi: Cucumis Loai: C.sativus Danh phap hai phan Cucumis sativus (N:'uÔn: Robinson và Decker-Walters, 1997) 1.2 Nguồn góc và phân bố Dưa leo (Cucumis sativus L.) hay có tên gọi khác là dưa chuột, tên Tiếng Anh là Cucumber, thuộc họ bầu bí (Cucurbitaceae) (Lê Thị Khanh, 2009), có nguồn gốc ở vùng nhiệt đới ưa âm Châu Phi, Châu Mỹ, Nam Châu Á. Trên thế giới dưa leo các nước dẫn đầu về diện tích gieo trồng và năng suất là: Trung Quốc, Iran (FAO, 2020). Ở Việt Nam, vùng trồng dưa leo tập trung được hình thành ở các tỉnh Hưng Yên, Hà Nam và lan rộng ra các tỉnh khác (FAO, 2020). Hiện nay dưa leo được trồng ở khắp nơi, từ xích đạo đến 63 vĩ độ Bắc.3 Đặc điểm thực vật học Rễ: rễ dua leo thuộc loại rễ chùm, hệ rễ của dua leo có thé ăn sâu đưới tầng đất 1m, rễ nhánh và rễ phụ phát triển theo điều kiện đất đai, tập trung hầu hết ở tầng đất 15 — 20 em.
Khả năng sinh trưởng mạnh, yếu của hệ rễ phụ thuộc vào nhiệt độ, độ am dat và thời gian bao quan hạt giéng. Thân: than dưa leo thuộc loại thân thảo, có nhiều tua cuốn dé bám khi bò, thân chính thường phân nhánh, chiều cao thân phụ thuộc vào điều kiện canh tác và giống. Thân tròn hay có góc cạnh, có lông ít nhiều tùy giống. Thân chính thường phân nhánh; trên thân chính phân cành cấp 01 và cành cấp 02.
Sự phân nhánh của dưa leo còn chịu sự ảnh hưởng của nhiệt độ ban đêm. Trong kỹ thuật tỉa cành, lưu giữ thân chính và số cành cấp 01 tùy theo điều kiện cụ thể. Căn cứ chiều cao cây dưa leo chia làm 3 nhóm: Nhóm than lùn: 0,6 - 1 m Nhóm thân trung bình: 1 - 1,5 m Nhóm thân cao: 1,5 - 3 m, có loại thân cao 4 - 5 m. Lá: lá đơn, to, mọc cách trên thân, dạng lá tam giác với cuống lá đài 5 — 15 em, rìa lá nguyên hay có răng cưa, gồm có lá mầm và lá thật.
Lá mầm (nhú ra đầu tiên) có hình trứng tròn đài làm nhiệm vụ quang hợp tạo vật chất nuôi cây và lá mới. Lá thật là những lá đơn to mọc cách trên thân, dang lá hơi tam giác (hình chân vit 5 cạnh) 2 mặt phiến lá đều có lông, với cuống lá đài 5 - 15 cm; rìa nguyên hay có răng cưa. Lá trên cùng cây cũng có kích thước và hình dang thay đổi. Mau sắc lá thay đổi tùy theo giống (Trần Thị Ba, 2013).
Hoa: đơn tính cùng cây hay khác cây. Hoa có màu vàng đường kính từ 2 - 3 cm. Tính đực cái của hoa dua leo biểu hiện rất phong phú. Hoa đực mọc thành chùm ở nách lá, hoa cái mọc đơn nhưng ở vị trí cao hơn, hoa cái có cuéng ngắn và mập hơn hoa đực (Trần Thị Ba, 2013).
Quả và hạt: lúc còn non có gai xù xì, dưa leo thuộc loại quả thịt, thuôn dài, quả từ khi hình thành đến khi thu hoạch có màu xanh đậm, xanh nhạt, khi chín vỏ quả thường nhan hoặc có gai, màu xanh khi chín thương phâm phù hợp với thị hiếu người tiêu dùng dưa leo. Qua tăng trưởng rất nhanh tùy theo giống, có thé thu quả từ 8 — 10 ngày sau khi hoa nở. Hạt mau trắng ngà, kích thước thay đổi tùy theo sự vận chuyền các chất đinh dưỡng của cây vào hạt, số hạt trong quả đao động 200 - 300 hạt.4 Điều kiện ngoại cảnh Điều kiện nhiệt độ: dưa leo thuộc nhóm ưa nhiệt, dưa leo yêu cầu nhiệt độ nảy mam của hat phải cao hon 12°C. Nhiệt độ thích hợp cho tăng trưởng là 30°C và nhiệt độ ban đêm là 18°C — 21°C.
Nhiệt độ thích hợp cho quá trình ra lá 20°C, nhiệt độ dưới 15°C kéo dài cây sinh trưởng rất khó khăn, đốt ngắn, hoa nhỏ, hoa đực màu nhạt. Dưa leo có phản ứng với độ dài ngày khác nhau tùy theo giống, thông thường ngày ngắn kích thích cây ra lá và trái. Nhiệt độ ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian ra hoa của cây. Nhiệt độ càng thấp thời gian ra hoa càng kéo dài (Phạm Hồng Cúc và ctv, 2001).
Điều kiện ánh sáng: dưa leo thuộc nhóm cây ưa sáng ngắn ngày, cây sinh trưởng và phát dục thích hợp ở độ dài chiếu sáng 10 — 12 giờ/ngày. Cường độ ánh sáng thích hợp nằm trong khoảng 15.000 lux giúp cây tăng hiệu quả quang hợp, tăng năng suất, chất lượng và rút ngắn thời gian lớn của quả. Nắng nhiều có tác dụng tốt đến khả năng quang hợp, làm gia tăng năng suất chất lượng quả. Phản ứng của dưa leo với ánh sáng tùy thuộc vào giống và thời vụ gieo trồng.
Ánh sáng thiếu và yếu cây sinh trưởng phát triển kém, ra hoa cái muộn, màu sắc hoa cái nhạt, vàng úa, hoa cái dé bị rụng, năng suất thấp, chất lượng quả giảm, hương vị kém (Tạ Thu Cúc, 2005). Điều kiện nước: dưa leo chứa đến 96% nước nên yêu cầu về âm độ của dưa leo rất cao, độ âm đất cho dưa leo ở giai đoạn sinh trưởng và phát triển là 85 — 95%, độ âm không khí 90 — 95%. Dưa leo là cây chịu hạn chịu úng kém, thiếu nước cây không những sinh trưởng, phát triển kém mà còn tích lũy chất cucurbitacin gây đắng cho quả. Thời kỳ ra hoa tạo quả cần lượng nước cao nhất.
Tuy nhiên, âm độ không khí cao giúp cho bệnh sương mai phát triển mạnh (Mai Thị Phương Anh và ctv, 1996). Đất và dinh dưỡng: dưa leo thích hợp với các loại đất có thành phần cơ giới nhẹ như đất cát pha, đất thịt nhẹ, giàu hữu cơ, đất tơi xốp và thoát nước tốt, độ pH thích hợp là 6,5 - 7,5. Dưa leo yêu cầu độ phì trong đất rất cao. Dinh dưỡng khoáng không đủ sẽ ảnh hưởng không tốt đến sinh trưởng, phát triển của cây (Tạ Thu Cúc, 2005).2 Các thời kỳ sinh trưởng chủ yếu của cây dưa leo Theo Phạm Hồng Cúc và ctv (2001), các thời kỳ sinh trưởng chủ yếu của cây dưa leo: 1.1 Thời kỳ nảy mầm (từ khi mọc đến 2 lá mầm) Hạt dưa leo tương đối lớn, chứa nhiều dinh dưỡng nên mọc mầm khá mạnh.
Yếu tố quan trong trong thời kì này là nhiệt độ. Dưa leo có thé nay mam ở 15 — 30°C, nhiệt độ thích hợp 25 — 30°C. Nhiệt độ dưới 10°C hạt không mọc. Sau khi gieo nếu gặp nhiệt độ thấp hoặc quá cao trong thời gian dài hat dé bị thối.2 Thời kỳ cây con (từ khi cây có 2 lá mầm đến 4 — 5 lá thật) Là thời kì từ khi xuất hiện 2 lá mầm đến khi xuất hiện 4 — 5 lá thật.
Thời kì này bộ phận trên mặt đất sinh trưởng chậm. Thân sinh trưởng rất chậm, lá nhỏ, lóng thân nhỏ và ngắn, thân ở trạng thái đứng thăng chưa phân cành. Cần vun xới, bón thúc, tưới giữ âm dé kích thích rễ phát triển và thúc đây sinh trưởng thân lá, phòng trừ sâu bệnh.3 Thời kỳ ra hoa (từ khi cây có 4 — 5 lá thật đến khi có hoa cái đầu tiên) Sau khi cây có 4 - 5 lá thật, cây sinh trưởng rất nhanh, số lá, diện tích lá, chiều dài, đường kính thân tăng vượt trội so với thời kỳ cây con, tua cuốn và nhánh được hình thành liên tục. Thân chuyên từ trạng thái đứng thang sang bò, hoa đực ra nhiều và có hoa cái đầu tiên.
Ở thời kì này thường xảy ra tình trạng mắt cân đối giữa sinh trưởng và phát triển đến thân lá nhiều, hoa qua ít nếu chăm bón không đúng kĩ thuật. Vì vậy cần chú ý cân đối đinh dưỡng, điều tiết nước, tỉa nhánh, vun xới dé cho năng suất cao.4 Thời kỳ ra quả (từ khi có hoa cái thứ nhất đến hình thành quả tập trung) Thời kỳ này cây sinh trưởng và phát triển rất mạnh, khối lượng thân, lá, quả trên mặt đất và khối lượng dưới mặt đất đạt tối đa. Quả được hình thành một cách liên tục, quả tăng nhanh về kích thước và khối lượng, quả phát triển cân đối, mẫu mã đẹp. Năng suất và chất lượng quả đạt tốt nhất, phần trăm số quả thương phẩm cao.
Đây là thời ki cây yêu cầu nhiều nước và dinh dưỡng, vì vậy cần bón thúc hợp lý, thu hoạch quả đúng độ chín thương phẩm nhằm tăng sản lượng.5 Thời kỳ già cỗi (từ sau trái rộ đến tàn) Ở thời kì này sinh trưởng của thân lá giảm nhanh chóng, hoa trái ít, trái ít đậu, hình dạng quả không bình thường, phẩm chất kém trái nhỏ, quả phát triển không cân đối, thường là di hình, năng suất va chất lượng quả giảm rõ rệt. Cần chú ý chăm sóc dé kéo dai sự làm việc của lá làm tăng năng suât của lứa cudi vụ, giảm tỉ lệ đèo.3 Sau bệnh hại trên cây dưa leo Theo Phạm Văn Biên và ctv (2003), cây dưa leo thường xuất hiện một số loại sâu, bệnh hại: 1.1 Sau hại Bọ trĩ (Thrips palmi): Bọ trĩ còn là bù lach, bọ tri gây hại nặng từ giai đoạn cây con đến ra hoa, đậu trái, làm cây chun dot. Bọ trĩ có kích thước nhỏ, dài khoảng 1 — 2 mm có màu đen. Bọ trĩ thường xuất hiện sống tập trung ở đọt hoặc mặt dưới lá non.
Bọ trĩ thường chích hút dịch ở lá, ngọn, thân non lam lá bi xoăn, cứng và giòn. Bọ trĩ hoạt động cả ban ngày và ban đêm, phát triển nhanh trong điều kiện nóng và khô, có sức kháng thuốc cao và mau quen thuốc. Cây bị bọ trĩ gây hại có hiện tượng không vươn lóng, quả không phát triển, hình dạng xấu. Bọ phan (Bemisia tabaci): Bo phan có kích thước nhỏ, dài khoảng 0,8 — 1,5 mm.
Bọ phan hút nhựa cây làm cho cây có thể bị héo, ngã vàng và chết. Bo phan tiết ra dich ngọt và môi trường cho nắm muội đen phát triển. Bo phan còn là môi giới truyền bệnh khảm dưa (virus) hiện chưa có phương pháp khắc phục. Nhén đỏ (7etranyehus urticae): Nhén đỏ gây hại chủ yếu ở phan lá gần ngọn của cây và có xu hướng di chuyền lên những lá phía trên.
Lá bị nhện gây hại bị mat diép lục, nhện nằm ở mặt dưới của lá và phát triển mật độ nhanh khi nhiệt độ lên cao, thời tiết khô. Rép muội (Aphis gossypii): Rép muội hay còn gọi là ray mềm. Rệp muội rat nhỏ, dai khoảng 1 mm, hình quả lê, trần trụi và mềm. Mau sắc thay đồi từ vàng nhạt đến xanh thẫm hoặc xanh đen tùy theo mùa.
Rệp chích hút nhựa làm cho dây dua chin dot, sinh trưởng kém, lá vàng, mật độ rệp cao có thé làm khô lá.