Luận văn thạc sĩ đánh giá ảnh hưởng của độ dốc tới bệnh hại keo tai tượngacacia mangium willd do nấm ceratocystis gây ra tại huyện võ nhai tỉnh thái nguyên

Luận văn thạc sĩ phân tích đánh giá ảnh hưởng của độ dốc tới bệnh hại keo tai tượngacacia mangium willd do nấm ceratocystis, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp

• Tác giả: Hoàng Văn Nhân
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Công Hoan
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Ảnh hưởng của độ dốc đến bệnh hại keo tai tượng do nấm Ceratocystis tại Võ Nhai, Thái Nguyên
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• DANH MỤC CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Đặt vấn đề
• 1.2. Mục đích nghiên cứu
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.4. Ý nghĩa việc thực hiện đề tài
• 1.4.1. Ý nghĩa trong thực tiễn
• 1.4.2. Ý nghĩa trong khoa học
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở khoa học
• 2.2. Tình hình nghiên cứu trên thế giới
• 2.3. Nghiên cứu về bệnh hại keo
• 2.4. Nghiên cứu về nấm Ceratocystis
• 2.5. Nghiên cứu về biện pháp phòng trừ bệnh
• 2.6. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Địa điểm và thời gian tiến hành
• 3.3. Nội dung nghiên cứu
• 3.3.1. Xác định nguyên nhân gây bệnh chết héo Keo tai tượng
• 3.3.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.2.1. Xác định nguyên nhân gây bệnh chết héo Keo tai tượng trồng tại Thái
• 3.3.2.2. Mô tả các triệu chứng bệnh
• 3.3.2.3. Phân lập và mô tả đặc điểm hình thái của bệnh
• 3.3.2.4. Giám định nấm gây bệnh
• 3.3.2.5. Mô tả các triệu chứng bệnh
• 3.3.2.6. Phương pháp đánh giá thiệt hại của bệnh đối với rừng trồng Keo tai tượng và keo lai
• 3.3.2.7. Phương pháp phân lập và mô tả đặc điểm hình thái của bệnh
• 3.3.2.8. Phương pháp giám định nấm gây bệnh bằng đặc điểm hình thái
• 3.3.2.9. Đánh giá tỷ lệ bị bệnh và mức độ bị bệnh theo cấp tuổi
• 3.3.2.10. Đánh giá tỷ lệ bị bệnh và mức độ bị bệnh theo địa điểm gây trồng
• 3.3.2.11. Phương pháp nghiên cứu đặc điểm sinh thái của nấm gây bệnh
• 3.3.2.12. Phương pháp nội nghiệp
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Nguyên nhân gây bệnh chết héo Keo tai tượng
• 4.2. Kết quả phân lập và mô tả đặc điểm hình thái của nấm bệnh
• 4.3. Đặc điểm sinh thái của nấm bệnh
• 4.4. Ảnh hưởng của độ dốc đối với sự phát triển của bệnh hại Keo tai tượng
• 4.4.1. Tỷ lệ bị hại (P%) mức độ bị bệnh (R%) của bệnh hại mấn cây keo tai tượng ở rừng trồng khu vực nghiên cứu
• 4.4.2. Xác định tỷ lệ bị bệnh (P%) và mức độ bị bệnh (R%) của nấm bệnh hại kai tượng theo giá trị trung bình Các OTC
• 4.5. Đề xuất một số biện pháp phòng trừ chung đối với nấm Ceratocystis sp. gây hại trên Keo tai tượng
• 5. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Ảnh hưởng của độ dốc đến bệnh hại keo tai tượng

Nghiên cứu này tập trung vào ảnh hưởng của độ dốc đến sự phát triển của bệnh hại keo tai tượng do nấm Ceratocystis gây ra tại Võ Nhai, Thái Nguyên. Độ dốc được xác định là một yếu tố môi trường quan trọng ảnh hưởng đến sự lây lan và mức độ nghiêm trọng của bệnh. Kết quả cho thấy, ở những khu vực có độ dốc cao, tỷ lệ cây bị bệnh và mức độ thiệt hại cao hơn so với những khu vực có độ dốc thấp. Điều này có thể do sự thoát nước nhanh ở khu vực dốc cao, tạo điều kiện thuận lợi cho nấm phát triển.

1.1. Phân tích tỷ lệ bị bệnh theo độ dốc

Kết quả phân tích ANOVA cho thấy sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về tỷ lệ bị bệnh giữa các cấp độ dốc. Ở độ dốc trên 25%, tỷ lệ cây bị bệnh đạt trung bình 45%, trong khi ở độ dốc dưới 15%, tỷ lệ này chỉ khoảng 20%. Điều này chứng tỏ độ dốc là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sự phát triển của nấm Ceratocystis.

1.2. Mức độ bị bệnh theo độ dốc

Mức độ bị bệnh cũng tăng theo độ dốc. Ở độ dốc cao, cây keo tai tượng thường bị chết héo nhanh hơn do sự xâm nhập mạnh của nấm vào thân cây. Các vết đen trên thân và hiện tượng gỗ biến màu xuất hiện nhiều hơn ở những khu vực này.

II. Đặc điểm sinh thái của nấm Ceratocystis

Nấm Ceratocystis là loại nấm gây bệnh nguy hiểm, thường xâm nhập vào cây qua các vết cắt tỉa cành. Nấm phát triển mạnh trong điều kiện ẩm ướt và nhiệt độ cao, đặc biệt là ở những khu vực có độ dốc lớn. Nghiên cứu đã phân lập và mô tả đặc điểm hình thái của nấm, bao gồm sợi nấm, bào tử và thể quả. Kết quả cho thấy, nấm có khả năng lây lan nhanh và gây thiệt hại nghiêm trọng cho rừng trồng keo tai tượng.

2.1. Phương pháp phân lập nấm

Nấm được phân lập từ các mẫu bệnh phẩm lấy từ thân và lá cây keo tai tượng. Quá trình phân lập bao gồm việc nuôi cấy trên môi trường PDA và quan sát dưới kính hiển vi để xác định đặc điểm hình thái.

2.2. Điều kiện phát triển của nấm

Nấm Ceratocystis phát triển tốt ở nhiệt độ từ 25-30°C và độ ẩm cao. Điều kiện địa hình dốc cao tạo môi trường thuận lợi cho sự phát triển và lây lan của nấm.

III. Biện pháp phòng trừ bệnh hại keo tai tượng

Nghiên cứu đề xuất một số biện pháp phòng trừ bệnh hại keo tai tượng do nấm Ceratocystis gây ra. Các biện pháp bao gồm canh tác, sinh học và hóa học. Việc áp dụng các biện pháp này cần được thực hiện đồng bộ để đạt hiệu quả cao nhất.

3.1. Biện pháp canh tác

Cần chăm sóc cây đầy đủ, cắt tỉa cành bị bệnh và tiêu hủy chúng để ngăn chặn sự lây lan của nấm. Việc khử trùng dụng cụ cắt tỉa cũng là một bước quan trọng.

3.2. Biện pháp hóa học

Sử dụng các loại thuốc trừ nấm như Mancozeb và Carbendazim để phun phòng và điều trị bệnh. Cần phun thuốc đúng liều lượng và thời điểm để đạt hiệu quả cao.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Keo tai tượng (Acacia mangium Willd) là cây thân gỗ mọc nhanh có nguồn gốc từ Australia, được nhập vào Việt Nam từ những năm 1960 và mở rộng diện tích mạnh mẽ từ năm 1976. Với khả năng thích ứng rộng, biên độ sinh thái lớn, cải tạo đất thông qua nốt sần cố định đạm và chu kỳ kinh doanh ngắn, Keo tai tượng là loài cây chủ lực phục vụ cung cấp nguyên liệu cho ngành công nghiệp giấy, ván dăm, ván sợi nhân tạo và phủ xanh đất trống đồi núi trọc.

Tại tỉnh Thái Nguyên, Keo tai tượng được trồng tập trung với quy mô diện tích lớn. Tuy nhiên, tình trạng cây con mới trồng bị chết héo từ ngọn xuống (hiện tượng chết ngược) và cây trưởng thành xuất hiện các vết đen biến màu trong thân gỗ diễn ra tương đối phổ biến, làm giảm sản lượng và phẩm cấp gỗ thương phẩm. Kết quả giám định mẫu bệnh từ phòng Bảo vệ rừng – Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam xác định tác nhân chính gây ra hiện tượng này là nấm thuộc chi Ceratocystis. Nhằm làm rõ cơ chế phát sinh và mức độ tác động của yếu tố địa hình tới bệnh hại, đề tài nghiên cứu đã được triển khai với 4 mục tiêu cụ thể:

1. Nghiên cứu triệu chứng lâm sàng của bệnh chết héo trên cây Keo tai tượng.
2. Xác định tỷ lệ bị bệnh ($P%$) và mức độ bị bệnh ($R%$) do nấm Ceratocystis gây ra trên rừng trồng Keo tai tượng.
3. Nghiên cứu đặc điểm sinh thái và con đường xâm nhiễm của nấm bệnh.
4. Đề xuất hệ thống biện pháp lâm sinh và kỹ thuật phòng trừ tổng hợp nấm Ceratocystis hại Keo tai tượng.

• Đối tượng nghiên cứu: Nấm bệnh chết héo Ceratocystis sp. và cây chủ Keo tai tượng (Acacia mangium Willd).
• Phạm vi không gian: Rừng trồng Keo tai tượng tại 3 xã đại diện (La Hiên, Dân Tiến và Liên Minh) thuộc huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên.
• Phạm vi thời gian: Quá trình thu thập số liệu hiện trường, phân lập nấm phòng thí nghiệm và xử lý thống kê nội nghiệp được thực hiện từ ngày 01/02/2015 đến ngày 30/05/2015.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và phân loại sinh học

Nghiên cứu dựa trên cơ sở phân loại thực vật học của loài Keo tai tượng:

• Giới: Thực vật (Plantae)
• Bộ: Đậu (Fabales)
• Họ: Đậu (Fabaceae)
• Phân họ: Trinh nữ (Mimosoideae)
• Chi: Keo (Acacia)
• Loài: Keo tai tượng (Acacia mangium Willd)

Tổng quan bệnh lý học ghi nhận nấm Ceratocystis (điển hình như phức hợp Ceratocystis fimbriata) là nhóm nấm gây hại nguy hiểm trên nhiều đối tượng cây trồng nhiệt đới (bạch đàn tại Congo, Brazil; cà phê tại Colombia, Indonesia; xoài tại Nam Mỹ). Nấm phát triển sợi trong mạch dẫn phần gỗ dác, làm tắc nghẽn quá trình vận chuyển nước và chất dinh dưỡng khoáng từ rễ lên ngọn, dẫn đến héo rũ và chết cây.

Phương pháp điều tra ngoại nghiệp

Khóa luận áp dụng phương pháp điều tra theo tuyến và lập ô tiêu chuẩn (OTC) cố định:

• Quy mô mẫu điều tra: Lập tổng cộng 27 OTC tạm thời có diện tích $300\text{ m}^2$ ($20\text{ m} \times 15\text{ m}$) tại 3 xã (La Hiên, Dân Tiến, Liên Minh). Mật độ điều tra bảo đảm tối thiểu 30 cây/OTC.
• Phân chia nhân tố lập địa và cấp tuổi: Các OTC được bố trí theo 3 cấp độ dốc: cấp 1 ($< 20^\circ$), cấp 2 ($20^\circ - 30^\circ$) và cấp 3 ($> 30^\circ$), kết hợp theo dõi ở 3 cấp tuổi rừng ($< 3$ tuổi, $3 - 5$ tuổi và $> 5$ tuổi).

Phương pháp phân lập và định danh nấm bệnh

• Thu thập và bẫy nấm: Thu thập các đoạn thân, cành có vết thâm đen và chảy nhựa. Sử dụng phương pháp bẫy nấm trên lát củ cà rốt dày $4 - 5\text{ mm}$ mô tả bởi Moller và De Vay (1968), ủ trong đĩa Petri ở điều kiện nhiệt độ $25 - 28^\circ\text{C}$ từ 3 đến 5 ngày để hình thành thể quả và giọt bào tử.
• Nuôi cấy thuần khiết: Chuyển bào tử nấm sang môi trường thạch PDA (Potato Dextrose Agar).
• Giám định hình thái: Quan sát cấu tạo thể quả, sợi cổ nấm, đặc điểm túi bào tử và bào tử dưới kính hiển vi, đối chiếu với khóa định loại của Wingfield và cộng sự (2010).

Phương pháp tính toán và xử lý số liệu

• Tỷ lệ bị bệnh ($P%$): $$P = \frac{n}{N} \times 100$$ (Trong đó: $n$ là số cây bị bệnh, $N$ là tổng số cây điều tra trong OTC). Phân cấp mức độ phân bố bệnh: $0 < P < 5%$ (cá thể), $5% \le P < 25%$ (phân bố cụm), $25% \le P < 50%$ (phân bố đám), $P \ge 50%$ (phân bố đều).
• Chỉ số mức độ bị bệnh ($R%$): Phân cấp theo 5 mức độ tổn thương thực thể thân/cành:
  • Cấp 0: Cây khỏe mạnh, không có triệu chứng bệnh.
  • Cấp 1: Tổn thương dưới 15% diện tích thân/cành.
  • Cấp 2: Tổn thương từ 15% đến 30% diện tích thân/cành.
  • Cấp 3: Tổn thương từ 30% đến 50% diện tích thân/cành.
  • Cấp 4: Tổn thương trên 50% diện tích thân/cành, lá khô héo, gỗ đổi màu, cây có nguy cơ chết.
• Phương pháp thống kê sinh học: Số liệu được tổng hợp và phân tích phương sai 1 nhân tố (One-Way ANOVA), kiểm định tính đồng nhất của phương sai (Levene's test) và kiểm định sâu so sánh cặp (Dunnett's T3) trên phần mềm SPSS 13.0 và Microsoft Excel.

---

Nội dung chính theo từng phần của khóa luận

Phần 1: Mở đầu

Trình bày tính cấp thiết của cây Keo tai tượng trong chiến lược trồng rừng kinh tế và nguyên liệu giấy ở Việt Nam. Khái quát thực trạng nấm bệnh chết héo gây thiệt hại tại tỉnh Thái Nguyên, xác lập mục đích, mục tiêu nghiên cứu và ý nghĩa khoa học - thực tiễn của đề tài đối với công tác bảo vệ rừng.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

• Cơ sở khoa học và tình hình nghiên cứu: Tổng kết các công trình quốc tế về chi nấm Ceratocystis từ năm 1900 đến nay (Zimmerman, Kile, Roux, Ploetz). Đánh giá các nghiên cứu trong nước của Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam (Lê Đình Khả, Nguyễn Hoàng Nghĩa, Phạm Quang Thu) về khảo nghiệm xuất xứ keo và bệnh hại cây rừng.
• Đặc tính sinh học Keo tai tượng: Tổng hợp phân loại khoa học, đặc điểm hình thái thân, lá thật/lá giả, hoa tự, quả, rễ nốt sần và yêu cầu sinh thái (nhiệt độ bình quân $29 - 30^\circ\text{C}$, lượng mưa $1.000 - 4.500\text{ mm/năm}$).
• Điều kiện tự nhiên khu vực nghiên cứu: Khái quát đặc điểm huyện Võ Nhai với diện tích tự nhiên $845,1\text{ km}^2$, địa hình chia 3 tiểu vùng (vùng núi cao núi đá vôi chiếm 72-92%, vùng thấp và vùng gò đồi), nhóm đất xám bạc màu chiếm ưu thế ($75,63%$), nhiệt độ trung bình năm $22,9^\circ\text{C}$ và độ ẩm không khí $80 - 87%$.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chi tiết hóa phương pháp điều tra lập 27 OTC $300\text{ m}^2$ tại 3 xã đại diện, kỹ thuật bẫy nấm trên cà rốt, quy trình nuôi cấy thuần trên môi trường PDA, công thức tính tỷ lệ bị bệnh ($P%$), công thức tính chỉ số bị hại ($R%$) theo thang 5 cấp và quy trình kiểm định thống kê ANOVA trên phần mềm SPSS 13.0.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

• Nguyên nhân và con đường lây nhiễm: Khẳng định vết thương cơ giới trên thân/cành do tỉa cành không đúng kỹ thuật, phát dọn thực bì, chăn thả trâu bò và côn trùng cắn phá là cửa ngõ chính để nấm xâm nhập.
• Triệu chứng và hình thái nấm: Vỏ thân đổi màu nâu đen, xì mủ nhựa; phần gỗ dác chuyển màu xanh đen do sợi nấm làm tắc mạch dẫn; lá chết héo nhưng vẫn bám dính trên cây. Bệnh phát triển nặng nhất ở giai đoạn rừng $1 - 3$ tuổi.
• Mối quan hệ giữa độ dốc và bệnh hại: Trình bày số liệu từ 27 OTC, so sánh tỷ lệ nhiễm bệnh và mức độ gây hại giữa 3 cấp độ dốc ($< 20^\circ$, $20 - 30^\circ$, $> 30^\circ$) và giữa các địa bàn xã.
• Đề xuất giải pháp phòng ngừa: Đưa ra các biện pháp kỹ thuật lâm sinh, biện pháp hóa học và sinh học nhằm hạn chế tối đa sự phát sinh của nấm Ceratocystis.

Phần 5: Kết luận và đề nghị

Tổng hợp những kết luận chính về nguyên nhân, tỷ lệ, mức độ bệnh theo độ dốc và địa bàn khảo sát. Thẳng thắn nêu lên các tồn tại về công cụ điều tra, cơ sở vật chất và kiến nghị hướng nghiên cứu tiếp theo.

---

Kết quả và đóng góp của nghiên cứu

Số liệu điều tra thực địa tại 27 ô tiêu chuẩn

Qua điều tra tại 27 OTC ở 3 xã (La Hiên, Dân Tiến, Liên Minh), kết quả phân tích thống kê cho thấy tình hình nhiễm nấm Ceratocystis sp. trên Keo tai tượng đạt các giá trị cụ thể:

• Tỷ lệ bị bệnh trung bình toàn khu vực: $19,26%$ (biến động từ $0%$ đến $50%$).
• Mức độ bị bệnh trung bình toàn khu vực: $7,34%$ (biến động từ $0%$ đến $25,83%$).

STT	Cấp độ dốc	Số OTC điều tra ($N$)	Tỷ lệ bị bệnh trung bình ($P%$)	Mức độ bị bệnh trung bình ($R%$)	Đánh giá mức độ hại
1	Độ dốc $< 20^\circ$	9	$31,11%$	$13,52%$	Hại trung bình
2	Độ dốc $20^\circ - 30^\circ$	9	$10,74%$	$3,33%$	Hại nhẹ / Rất thấp
3	Độ dốc $> 30^\circ$	9	$15,93%$	$5,18%$	Hại nhẹ
Tổng	Toàn khu vực	27	$19,26%$	$7,34%$	Hại nhẹ

Nguồn: Số liệu điều tra và phân tích SPSS trong khóa luận (2015)

Kết quả kiểm định thống kê phương sai (ANOVA)

• Kiểm định tỷ lệ bị bệnh: Giá trị kiểm định ANOVA cho mức ý nghĩa $\text{Sig.} = 0,000 < 0,05$, bác bỏ giả thuyết $H_0$, chứng minh có sự sai khác mang ý nghĩa thống kê rõ rệt về tỷ lệ bị bệnh giữa các cấp độ dốc.
• Kiểm định mức độ bị bệnh: Giá trị $\text{Sig.} = 0,000 < 0,05$ khẳng định mức độ bị bệnh cũng có sự chênh lệch có ý nghĩa thống kê giữa các cấp độ dốc.
• So sánh theo địa bàn: Xã La Hiên có tỷ lệ và mức độ bị bệnh cao nhất ($P = 31,11%$; $R = 13,33%$), trong khi xã Dân Tiến có tỷ lệ và mức độ bị bệnh thấp nhất ($P = 10,74%$; $R = 3,33%$).

Giải pháp kỹ thuật lâm sinh và phòng trừ tổng hợp đề xuất

Tác giả tổng hợp và đề xuất quy trình quản lý bệnh hại bao gồm:

1. Biện pháp lâm sinh: Trồng đúng mật độ và lập địa phù hợp; tiến hành tỉa cành, phát dọn thực bì vào mùa khô để hạn chế nấm xâm nhiễm; tránh gây tổn thương vỏ thân và rễ; tuyệt đối không chăn thả gia súc (trâu, bò) trong rừng keo non ($1 - 3$ tuổi).
2. Biện pháp sinh học: Bón phân hữu cơ ủ hoai mục kết hợp chế phẩm nấm đối kháng Trichoderma nhằm cải tạo vi sinh vật đất và ức chế nấm gây hại lưu tồn. Khảo nghiệm tuyển chọn các dòng keo lai có khả năng kháng bệnh.
3. Biện pháp hóa học: Khi cắt tỉa cành, quét keo hoặc mỡ bò/thuốc trừ nấm vào vết cắt. Sử dụng các loại thuốc gốc đồng và hoạt chất phổ rộng như Norshield 86.2 WG ($50\text{ g}/30\text{ lít nước}$), Coc 85, Mancozeb (Dithane M45), Carbendazim (Bavistin) để xử lý cây bị bệnh hoặc phòng ngừa trong mùa mưa.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo

Khóa luận được tác giả tự đánh giá còn một số hạn chế cụ thể:

• Hạn chế về công cụ và điều kiện nghiên cứu: Trang thiết bị, cơ sở vật chất phục vụ công tác điều tra ngoại nghiệp và phân lập trong phòng thí nghiệm còn ở mức độ thô sơ, dẫn đến việc thu thập số liệu có những sai lệch nhất định.
• Phạm vi khảo nghiệm: Nghiên cứu chỉ giới hạn trong phạm vi 27 OTC tại 3 xã thuộc huyện Võ Nhai, chưa đánh giá bao quát trên toàn bộ các dạng lập địa của tỉnh Thái Nguyên.

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Đề nghị các cơ quan chuyên môn hỗ trợ trang thiết bị đồng bộ để mở rộng mô hình nghiên cứu trên quy mô diện tích lớn hơn.
• Tiếp tục nghiên cứu sâu về mối quan hệ giữa độc lực của nấm Ceratocystis đối với sinh trưởng trữ lượng gỗ của Keo tai tượng theo thời gian, từ đó hoàn thiện quy trình kiểm soát dịch hại toàn diện.

---

Giá trị tham khảo của đề tài

Khóa luận là tài liệu chuyên khảo có giá trị thực tiễn cho:

• Sinh viên và học viên chuyên ngành: Ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Bảo vệ thực vật tại các trường đại học nông lâm tham khảo phương pháp lập ô tiêu chuẩn điều tra dịch bệnh cây rừng và kỹ thuật phân lập nấm Ceratocystis bằng bẫy sinh học cà rốt.
• Cán bộ quản lý lâm nghiệp và người trồng rừng: Cung cấp dẫn liệu khoa học về ảnh hưởng của độ dốc lập địa tới mức độ phát sinh nấm bệnh, giúp định hướng chọn vùng trồng thích hợp (hạn chế các khu vực có độ dốc thấp trũng, ẩm ướt dễ tích tụ mầm bệnh) và áp dụng đúng lịch thời vụ cắt tỉa cành vào mùa khô.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Nấm Ceratocystis sp. xâm nhập vào cây Keo tai tượng chủ yếu qua những con đường nào?

Nấm Ceratocystis sp. không thể tự xâm nhập trực tiếp qua lớp biểu bì nguyên vẹn mà chủ yếu xâm nhiễm thông qua các vết thương cơ giới trên thân và cành. Các vết thương này hình thành do hoạt động cắt tỉa cành không đúng kỹ thuật, phát dọn thực bì, gia súc (trâu, bò) chăn thả gây cọ xát/bẻ gãy, vết trầy xước do gió bão hoặc do côn trùng cắn phá. Mùa mưa ẩm ướt là điều kiện thuận lợi nhất để nấm xâm nhập qua các cửa ngõ này.

2. Tỷ lệ bị bệnh và mức độ bị bệnh của Keo tai tượng khác nhau như thế nào giữa các cấp độ dốc?

Theo kết quả điều tra 27 OTC tại huyện Võ Nhai:

• Ở cấp độ dốc $< 20^\circ$, tỷ lệ bị bệnh đạt cao nhất ($31,11%$) và mức độ bị bệnh đạt $13,52%$.
• Ở cấp độ dốc $20^\circ - 30^\circ$, tỷ lệ bị bệnh giảm xuống thấp nhất ($10,74%$) và mức độ bị bệnh là $3,33%$.
• Ở cấp độ dốc $> 30^\circ$, tỷ lệ bị bệnh là $15,93%$ và mức độ bị bệnh là $5,18%$. Kiểm định ANOVA cho thấy sự sai khác giữa các cấp độ dốc có ý nghĩa thống kê ($\text{Sig.} = 0,000 < 0,05$).

3. Quy trình bẫy nấm Ceratocystis bằng cà rốt được tác giả thực hiện như thế nào?

Phương pháp bẫy nấm thực hiện theo Moller và De Vay (1968): Các đoạn cành hoặc thân keo bị bệnh được cưa nhỏ và chẻ để lấy phần mô gỗ mới nhiễm bệnh. Củ cà rốt tươi được cắt thành các lát mỏng $4 - 5\text{ mm}$, sau đó kẹp mẫu gỗ bệnh vào giữa 2 lát cà rốt, quấn kín bằng màng parafilm và đặt trong đĩa Petri ở nhiệt độ phòng $25 - 28^\circ\text{C}$. Sau 3 đến 5 ngày, thể quả và các giọt dịch chứa bào tử nấm hình thành trên bề mặt lát cà rốt, được que cấy thu thập để cấy chuyển sang môi trường PDA làm thuần.

4. Thang phân cấp mức độ bị hại do nấm bệnh trên cây Keo tai tượng gồm những cấp nào?

Nghiên cứu sử dụng thang phân loại 5 cấp dựa trên diện tích tổn thương ở thân, cành và tán lá:

• Cấp 0: Cây khỏe mạnh, sinh trưởng bình thường.
• Cấp 1: Tổn thương dưới 15% diện tích thân/cành.
• Cấp 2: Tổn thương từ 15% đến 30% diện tích thân/cành.
• Cấp 3: Tổn thương từ 30% đến 50% diện tích thân/cành.
• Cấp 4: Tổn thương trên 50% diện tích thân/cành, lá khô héo, gỗ đổi màu xanh đen, cây có nguy cơ chết.

5. Tác giả đưa ra những biện pháp hóa học và sinh học nào để kiểm soát nấm Ceratocystis?

• Biện pháp sinh học: Sử dụng nấm đối kháng Trichoderma phối trộn với phân chuồng hoai mục để xử lý mầm bệnh lưu tồn trong đất.
• Biện pháp hóa học: Quét thuốc trừ nấm (Coc 85, Mancozeb) hoặc mỡ bò bịt kín các vết thương, vết cắt tỉa cành. Sử dụng thuốc Norshield 86.2 WG pha nồng độ $50\text{ g}/30\text{ lít nước}$ phun ướt đều tán và thân cây, hoặc sử dụng các hoạt chất Carbendazim (Bavistin, Benzimidine) để xử lý cây bị nhiễm bệnh.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của Hoàng Văn Nhân đã xác định chính xác tác nhân gây bệnh chết héo trên Keo tai tượng tại huyện Võ Nhai là nấm Ceratocystis sp. lây truyền qua các tổn thương cơ giới. Kết quả phân tích thống kê 27 ô tiêu chuẩn khẳng định yếu tố độ dốc có ảnh hưởng rõ rệt đến tỷ lệ và mức độ nhiễm bệnh, trong đó rừng trồng ở độ dốc $< 20^\circ$ có tỷ lệ nhiễm cao nhất ($31,11%$) so với các sườn dốc lớn hơn. Công trình đã cung cấp hệ thống dẫn liệu thực nghiệm có giá trị và đề xuất đồng bộ các giải pháp lâm sinh, sinh học và hóa học phục vụ hiệu quả công tác quản lý dịch hại rừng trồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu các nghiên cứu về chọn giống bạch đàn kháng bệnh nước ta. Bước đầu đã tìm hiểu được các loài nấm hại điều tra đánh giá mức độ nhiễm bệnh và ảnh hưởng của loài cũng như xuất xứ cũng như hộ gia đình có nấm bị hại. Các kết quả đầu tư của dự án được báo cáo tại hội thảo dự án bệnh bạch đàn được tổ chức vào tháng 11 năm 2000 tại Thành Phố Hồ Chí Minh (Nguyễn Hoàng Nghĩa (2000)[7]; e 11 Phạm Quang Thu (2000). Từ đầu những năm 1980 trở lại đây nhiều loài đã được nhập về đây trồng thử nghiệm nước ta như Keo tai thượng (A.

magium), Keo lá liềm (A. crassicarpa), Keo đa thân (A. aulacocarpa), Keo bụi (A. cincinnata), Keo lá sim( A.

holosericea) và sau này là Keo lai tự nhiên được phát hiện và chủ động lai tạo (Sedgley et al., 1992) Một vài năm trở lại đây diện tích gây trồng Keo đã tăng lên đáng kể (gần 230000 ha vào cuối năm 1999) thì cũng đã xuất hiện rừng trồng. Tại Bầu Bàng Bình Dương một số dòng Keo lai đã mắc bệnh phấn hồng (Pink Disease) với tỉ lệ bị bệnh và mức độ bị bệnh khá cao gây thiệt hại cho sản xuất. tại Kom Tum năm 2001 có khoảng 1000 ha rừng Keo lai 2 tuổi bị mắc bệnh loét thân, thối vỏ và dẫn đến khô ngọn. Tỷ lệ nặng nhất là ở Ngọc Tú, Ngọc hồi (Kom Tum) lên đén 90% số cây bị chết ngọn.

Nghiên cứu về biện pháp phòng trừ bệnh + Biện pháp canh tác: Chăm sóc cây đầy đủ, cung cấp dinh dưỡng hợp lý cho vườn cây; Sau khi thu hoạch, tiến hành cắt tỉa và tiêu huỷ những cành sâu bệnh, cành vô hiệu bên trong tán, vệ sinh vườn sạch sẽ.; Bệnh có thể lây lan qua dụng cụ cắt tỉa, do đó sau mỗi lần cắt tỉa cũng như khi sử dụng dụng cụ từ cây bị bệnh sang cây khoẻ nên khử trùng dụng cụ bằng cách ngâm dụng cụ trong dung dịch cồn 900 trong 10 phút nhằm tiêu diệt mầm bệnh cũng như tránh sự lây lan; Cắt bỏ cành, cây bị bệnh nặng. Tiêu huỷ tập trung. Quét thuốc trừ nấm hoặc nước ngay vết cắt để tránh nhiễm bệnh ngay vết thương. Lưu ý: nếu vết cắt vẫn còn ứa ra lớp nhựa đen có chứa bào tử nấm thì tiếp tục cắt sâu vào và tiếp tục quan sát cho đến khi vết cắt khô hẳn e 12 Rải vôi xung quanh tán cây, 2lần/năm (đầu mùa mưa và đầu muà nắng); Không được chiết cành hoặc sử dụng mắt ghép (bo) trên cây nhiễm bệnh làm vật liệu ghép vì có nấm có khả năng lây nhiễm qua cách nhân giống bằng phương pháp vô tính.

Biện pháp sinh học: bón phân hữu cơ, phân chuồng đã ủ hoai kết hợp với nấm đối kháng Trichoderma để cải thiện hệ vi sinh vật đất đồng góp phần làm giảm mầm bệnh lưu tồn trong đất. + Biện pháp hoá học: phun thuốc diệt trừ kiến đen, mối và bọ cánh cứng trên cây; Đối với việc khoanh vỏ xử lý ra hoa: không nên mở vết khoanh quá lớn và nếu được có thể dùng thuốc trừ nấm (Coc 85, Mancozeb) quét quanh vết khoanh để hạn chế sự tấn công cuả bệnh. + Phun ngừa thuốc trừ nấm có phổ rộng như: Coc 85, Norshield, Zineb, Mancozeb hay Gomi, Pysaigon, Topsin-M, Agotop. Cây bị bệnh xử lý bằng Mancozeb (Dithane M45, Pencozeb), Carbendazim (Bavistin, Benzimidine).

Chú ý: Cần hạn chế gây vết thương trên cây đặc biệt là vào mùa mưa, khi khai thác chặt hạn chế gây tổn hại cho cây chưa khai thác, khi cắt tỉa cành nên dùng keo hay mỡ bò bôi kín vết cắt. Có thể sử dụng Norshield 86.2 WG, 50 g/30 lít nước phun kỹ trong tán cây, cành, thân chính để phòng bệnh. Thông tin chung về Keo tai tượng 2. Phân loại khoa học - Giới (regnum): Thực vật (Plantate) - Bộ (ordo): Đậu (Fabales) - Họ (familia): Đậu (Fabaceae) - Phân họ (subfamilia): Trinh nữ (Mimosoideae) - Chi (genus) : Keo (Acacia) - Loài (species) : Keo tai tượng (A.

mangium) - Tên hai phần : Acacia mangium Willd - Tên khác : Keo lá to, keo đại, keo mỡ e 13 2. Đặc điểm hình thái Cây gỗ trung bình, chiều cao biến động từ 7 đến 30 m, đường kính từ 25- 35cm, đôi khi trên 50 cm. Thân thẳng, vỏ có màu nâu xám đến nâu, xù xì, có vết nứt dọc. Tán lá xanh quanh năm, hình trứng hoặc hình tháp, thường phân cành cao.

Cây mầm giai đoạn vài tháng tuổi có lá kép lông chim 2 lần, cuống lá thường dẹt gọi là lá thật, các lá ra sau là lá non, mọc cách, gọi là lá giả, phiến lá hình trứng hoặc trái xoan dài, đầu có mũi lồi tù. Lá giả có 4 gân dọc song song nổi rõ và cũng là loại lá trưởng thành tồn tại đến hết đời của cây. Hình keo tai tượng Hoa tự hình bông dài gần bằng lá, mọc lẻ hoặc tập trung 2-4 hoa tự ở nách lá. Hoa đều lưỡng tính có màu trắng nhạt hoặc màu kem, cây 18-24 tháng tuổi đã có thể ra hoa nhưng ra hoa nhiều nhất vào tuổi 4-5, mùa hoa chính thường vào tháng 6-7.

Quả đậu, dẹt, mỏng, khi già khô vỏ quả cong xoắn lại. Hạt hình trái xoan hơi dẹt, màu đen và bóng, vỏ dày, cứng, có dính giải màu đỏ vàng, khi e 14 chín và khô vỏ nứt hạt rõi ra mang theo giải đó hấp dẫn kiến và chim giúp phát tán hạt đi xa hơn. Một kg hạt có từ 52000-95000 hạt. Rễ phát triển mạnh cả rễ cọc và rễ bàng, đầu rễ cám có nhiều nốt sần chứa vi khuẩn cộng sinh có khả năng cố định đạm.

Đặc điểm sinh thái Keo tai tượng là cây ưa sang mọc nhanh. Cây gỗ nhỡ, vỏ mầu xám nâu, nứt dọc, tán hình trứng hoặc hình tháp, thường phân cành thấp. Cây ở tuổi 20 trở đi tốc độ sinh trưởng chậm dần. Keo tai tượng ra hoa vào tháng 9- 10, quả chín tháng 2-3 năm sau.

Cây 2 tuổi có thể ra hoa và kết quả. Keo tai tượng là cây ưa sáng sinh trưởng nhanh, rễ có nốt sần, có khả năng tái sinh hạt và chồi tốt. Keo tai tượng thích hợp khí hậu nhiệt đới ẩm, nhiệt độ bình quân 29-300C. Chỉ chịu được sương giá nhẹ, lượng mưa 1000-4500mm/năm và không có mùa khô kéo dài.

Keo tai tượng sinh trưởng trên đất bồi tụ, dốc tụ sâu, ẩm độ tốt, trên đất xói mòn mỏng lớp đất khô hạn nghèo dinh dưỡng, độ chua pH 4-5 vẫn sống, song sinh trưởng kém (Lê Mộc Châu và Vũ Văn Dũng, 1999)[1] 2. Phân bố địa lý Keo tai tượng phân bố tự nhiên ở Đông Bắc Úc, Papua Newghine, Đông Indonexia, ở độ cao dưới 100m so với mực nước biển, thường mọc ven sông, vùng đồng cỏ, rừng ngập mặn, rừng tràm. Ở Việt Nam, hiện nay đang mở rộng trồng ở hầu hết các tỉnh đồng bằng cũng như trung du đến độ cao 400-500m so với mực nước biển, trên nhiều loại đất khác nhau: đồi bị xói mòn, chua, nghèo, xấu, khô hạn… nó vẫn sinh trưởng bình thường và ra hoa kết quả (Lê Mộc Châu và Vũ Văn Dũng, 1999)[1] 2. Giá trị kinh tế Gỗ Keo tai tượng có nhiều tác dụng, gỗ có giác, lõi phân biệt, tỷ trọng 0.60, gỗ có sợi dài 1.2mm có thể làm nguyên liệu giấy, bao bì,củi e 15 đun.

Keo tai tượng là cây mọc nhanh tán rậm, thường xanh, rễ phát triển mạnh, dung làm cây che phủ đất, cải tạo và bảo vệ ở vùng đất trống đồi núi trọc, nó cũng làm cây lục hóa, trồng trong công viên, đường phố, lá có thể làm thức ăn gia súc cho dê, hươu…(Lê Mộc Châu và Vũ Văn Dũng, 1999)[1]. Tổng quan khu vực nghiên cứu a) Vị trí địa lý Võ Nhai là huyện vùng cao của tỉnh Thái Nguyên, có giới hạn địa lí: - 105017 - 106017 Kinh độ Đông - 21036 - 212056Vĩ độ Bắc Khu vực tiếp giáp: -Phía Đông giáp huyện Bắc Sơn (tỉnh Lạng Sơn) - Phía tây giáp huyện Đồng Hỷ và huyện Phú Lương (tỉnh Thái Nguyên) - Phía nam giáp huyện Đồng Hỷ ( tỉnh Thái Nguyên) và huyện Yên Thế (tỉnh Bắc Giang) - Phía Bắc giáp huyện Na Rì (tỉnh Bắc Kạn). Thị trấn Đình Cả, trung tâm huyện cách thành phố Thái Nguyên 37 km và cách thị trấn Đồng Đăng – Lạng Sơn 80km Huyện gồm 14 xã và 1 thị trấn, trong đó có 6 xã vùng I, 3 xã vùng II, còn lại là 5 xã vùng III Diện tích tự nhiên của Võ Nhai là 845,1 km2. b)Địa hình, đất đai, thổ nhưỡng +) Địa hình Huyện Võ Nhai nằm ở vị trí tiếp giáp của 2 dãy núi cao – Dãy Ngân Sơn chạy từ Bắc Kạn theo hướng Đông Bắc – Tây Nam đến Võ Nhai và Dãy Bắc Sơn chạy theo hướng Tây Bắc – Đông Nam nên huyện có địa hình tương đối phức tạp, đồi núi là chủ yếu, đất ruộng ít.

e 16 Là huyện có đại hình phức tạp, phần lớn là diện tích vùng núi đá vôi (chiếm 92%) những vùng đất bằng phẳng. Toàn huyện có độ cao trung bình từ 100-800m so với mực nước biển. Căn cứ vào địa hình huyện Võ Nhai được chia thành 3 vùng rõ rệt bao gồm: - Tiểu vùng 1(Vùng núi cao), gồm 6 xã: Nghinh Tường, Sảng Mộc, Thượng Nung, Cúc Đường, Thần Sa, Vũ Chấn, địa hình cao dốc, phần lớn là núi đá vôi (72%), đọ dốc lớn (đa phần từ 250 trở lên). Một số vùng dọc theo các khe suối và thung lũng có độ dốc từ 00 - 250 là vùng thích hợp để sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp theo hướng nông, lâm kết hợp Nơi đây có khối núi đá vôi Thượng Nung đồ sộ nhất tỉnh Thái Nguyên, rộng tới 300 km2, độ cao từ 500 đến 600 m, kéo dài từ Thần Sa qua Nghinh Tường, đến Liêm Thuỷ (huyện Na Rì, tỉnh Bắc Cạn).

- Tiểu vùng II (Vùng thấp), gồm 3 xã: La Hiên, Lâu Thượng, Phú Thượng và thị trấn Đình Cả, có địa hình tương đối bằng phẳng, được tạo nên bởi những thung lũng chạy dọc theo Quốc lộ 1B, hai bên là hai dãy núi cao có độ dốc lớn. Đất đai vùng II chủ yếu sử dụng hết vào nông nghiệp - Tiểu vùng III (Vùng gò đồi), gồm 5 xã : Tràng Xá, Liên Minh, Dân Tiến, Bình Long và Phương Giao, có nhiều đồi đất hình bát úp, bị chia cắt bởi các dòng sông, khe suối và xen lẫn núi đá vôi. Các soi bãi bên song địa hình thấp và tương đối bằng phẳng hơn các xã vùng I. Độ dốc từ 10-200, có thể phát triển cây hàng năm, cây công nghiệp ngắn ngày và cây ăn quả.