Chương 1 VỀ VẤN ĐỀ ĐẠO ĐỨC TÔN GIÁO 1. Đạo đức tôn giáo - khái niệm và đặc trưng 1. Về khái niệm “Đạo đức tôn giáo” Tôn giáo là một hiện tƣợng đã xuất hiện từ rất sớm và còn tồn tại lâu dài trong lịch sử xã hội loài ngƣời. Trong quá trình tồn tại và phát triển, tôn giáo đã có tác động tới nhiều mặt của đời sống nhân loại và đạo đức là một trong những lĩnh vực chịu nhiêù sự tác động đó.
Để phân tích những tác động của đạo đức tôn giáo đối với đạo đức xã hội trƣớc hết cần tìm hiểu khái niệm đạo đức tôn giáo. Khi nghiên cứu về tôn giáo, đã từng có ý kiến cho rằng, tôn giáo không có đạo đức riêng, đạo đức tôn giáo chỉ là sự vay mƣợn đạo đức chung của nhân loại. Quan niệm này, theo chúng tôi, xuất phát từ chỗ cho rằng, đạo đức có trƣớc tôn giáo, rằng khi con ngƣời chƣa có ý niệm gì về giáo lý nhƣng đã biết cách cƣ xử theo đạo đức. Hơn nữa khi tiếp cận tôn giáo, ngƣời ta thấy căn bản các giá trị, chuẩn mực trong tôn giáo là những giá trị, chuẩn mực của đạo đức thế tục đã đƣợc thiêng hoá.
Ngƣợc lại, có ý kiến lại cho rằng, tôn giáo có đạo đức riêng, nhƣng đạo đức tôn giáo là thứ đạo đức hoàn toàn đối lập với đạo đức trần thế và trong nó không chứa đựng một yếu tố tiến bộ nào. Cả hai ý kiến trên đều hiểu chƣa đầy đủ về tôn giáo. Chủ nghĩa Mác- Lênin đã chỉ rõ, tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội đặc thù, nó phản ánh tồn tại xã 10 z hội bằng một thế giới quan lộn ngƣợc, hƣ ảo. Do vậy nếu ta lƣợc bỏ tính chất hoang đƣờng, thần thánh trong các tôn giáo thì hiện thực xã hội sẽ đƣợc bộc lộ.
Là một hình thái ý thức xã hội, do vậy trong tôn giáo cũng có các trình độ khác nhau nhƣ trình độ tâm lý, trình độ hệ tƣ tƣởng. Trong hệ tƣ tƣởng tôn giáo, thần học bao giờ cũng chiếm vị trí quan trọng. Nhiệm vụ của bất kỳ hệ thống thần học nào từ cổ đại đến hiện đại cũng đều chủ yếu là nhằm chứng minh sự tồn tại thật của đấng siêu nhiên và lập luận cho tính đúng đắn của các các giáo lý tôn giáo, đặc biệt là của những lời răn dạy về đạo đức của các đấng siêu nhiên. Hơn nữa, là một hình thái ý thức xã hội đặc biệt, tôn giáo không chỉ có các quan niệm đạo đức mà còn có cả những chức năng và tổ chức để điều chỉnh các hành vi đạo đức của con ngƣời, cũng nhƣ hiện thực hoá các quan niệm đạo đức.
Các nguyên tắc và chuẩn mực đạo đức tôn giáo thông qua sinh hoạt tôn giáo, thông qua tổ chức tôn giáo mà chuyển tải vào tín đồ và in dấu ấn của mình trong đời sống xã hội. Với tƣ cách là một hình thái ý thức xã hội, trong quá trình tồn tại và phát triển của mình tôn giáo còn có sự tác động qua lại với các hình thái ý thức khác nhƣ triết học, văn hoá nghệ thuật, đạo đức… Do vậy, trong tôn giáo có các quy phạm, chuẩn mực của đạo đức nhân loại là điều không khó hiểu. Vì vậy, không thể nói, tôn giáo không có đạo đức riêng, và đạo đức tôn giáo chỉ là sự vay mƣợn của đạo đức nhân loại. Nhƣng nếu cho rằng, đạo đức tôn giáo hoàn toàn đối lập với đạo đức trần thế và trong nó không chứa đựng một yếu tố tiến bộ nào thì cũng là thiếu cơ sở.
Theo quan niệm của chủ nghĩa Mác-Lênin, mọi tôn giáo đều do con ngƣời dựa trên những cơ tầng văn hoá nhất định của mình mà sáng tạo ra. Hơn nữa, trong quá trình tồn tại và phát triển của mình, một mặt các tôn giáo tự sản sinh ra những giá trị, mặt khác, nó chịu sự tác động và những ảnh hƣởng mang tính quy định của văn hoá nhân loại. Chính sự tác động đó đã làm cho một số giá trị văn hoá của đời 11 z sống thế tục đƣợc phản ánh vào trong tôn giáo. Bởi vậy, dù ít hay nhiều, các tôn giáo đều chứa đựng những giá trị văn hoá nhất định.
Chúng tôi hoàn toàn tán thành ý kiến của Giáo sƣ, tiến sĩ Nguyễn Hữu Vui khi cho rằng : “Trong hệ thống những giá trị chuẩn mực tôn giáo, ngoài những điều khuyên răn cấm đoán tạo nên nội dung riêng của đạo đức tôn giáo, còn có những điều khuyên răn, cấm đoán không hề có nội dung tôn giáo, mà là biểu hiện của các mối quan hệ thuần tuý trần thế”[131, tr46]. Thực tế cho thấy, trong quan niệm đạo đức của hầu hết các tôn giáo, ngoài những giá trị đặc thù để bảo vệ niềm tin tôn giáo thiêng liêng còn có những chuẩn mực cơ bản của đạo đức nhân loại nhƣ hƣớng thiện, tránh ác, kính trọng ngƣời già, thƣơng yêu trẻ nhỏ, trung thực, nhân ái.v…Những giá trị cơ bản này của đạo đức nhân loại đã đƣợc di chuyển, tiếp biến vào trong tôn giáo, đồng thời thông qua các sinh hoạt tôn giáo, thông qua các tổ chức tôn giáo mà những giá trị đó đƣợc chuyển tải vào trong tín đồ và in dấu ấn của mình trong đời sống xã hội. Chúng ta đã từng chứng kiến trong lịch sử tôn giáo đã góp phần tạo nên những nền văn minh khác nhau nhƣ văn minh Ki tô giáo, hay văn minh Hồi giáo mà ở đó, những quy định, luật lệ, lễ nghi của Ki tô giáo và Hồi giáo đã trở thành một bộ phận quan trọng của các phép ứng xử xã hội. Hay đạo đức bác ái của Ki tô giáo đã để lại dấu ấn sâu đậm trong văn hoá đạo đức phƣơng Tây, đạo đức từ bi , hỉ xả của Phật giáo đã in dấu ấn trong văn hoá đạo đức phƣơng Đông.v… Nhƣng cũng sẽ là sai lầm nếu tuyệt đối hoá vai trò của đạo đức tôn giáo, đồng nhất nó với đạo đức xã hội, bởi vì trong ý thức tôn giáo nói chung, ý thức đạo đức nói riêng, các quan hệ xã hội hiện thực đã mang màu sắc của các mối quan hệ siêu nhiên.
Nhƣ vậy, trên cơ sở của chủ nghĩa Mác- Lênin và sự tồn tại lịch sử của các tôn giáo, chúng ta hoàn toàn có thể khẳng định rằng, tôn giáo có đạo đức riêng, đạo đức tôn giáo là những lời khuyên răn về đức tin vào thần thánh và những lời khuyên răn về cách ứng xử giữa con ngƣời với con ngƣời. Những lời khuyên răn 12 z này tạo thành hệ thống những quy phạm, chuẩn mực đạo đức mà tín đồ các tôn giáo phải tuân thủ. Hay có thể nói, “đạo đức tôn giáo là hệ thống những quy tắc, chuẩn mực nhằm điều chỉnh và đánh giá sự giao tiếp và hành vi ứng xử của tín đồ trong mối quan hệ giữa họ với đối tượng thờ phụng (Thượng đế, thần thánh, Chúa, Phật), cũng như giữa họ với nhau, với cộng đồng xã hội và với tự nhiên nhằm đảm bảo sự thống nhất lợi ích của cá nhân, tập thể và cộng đồng tôn giáo. Trong hệ thống những quy phạm và chuẩn mực đạo đức tôn giáo thì những quy phạm và chuẩn mực về đức tin thần thánh bao giờ cũng có tính bao trùm và giữ vai trò chủ đạo, còn những quy phạm và chuẩn mực về cách ứng xử của con ngƣời với con ngƣời, của con ngƣời với tự nhiên thƣờng chỉ đƣợc biểu hiện nhƣ là sự cụ thể hoá của những quy phạm và chuẩn mực về đức tin thần thánh.
Chẳng hạn, điều răn lớn nhất đối với các tín đồ Ki tô giáo là phải tin vào Chúa. Tin vào Chúa cũng có nghĩa là phải tin và thực hành các điều răn khác của Chúa nhƣ: Thảo kính với cha mẹ, không giết ngƣời, không gian dâm, không tham của ngƣời, không làm chứng dối, không đƣợc ham muốn vợ chồng ngƣời khác v.v…Với tín đồ Phật giáo, tin vào Phật và tin vào những lời Phật dạy cũng có nghĩa là phải tin và thực hiện một cách nghiêm túc những lời răn của Phật nhƣ: Không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rƣợu say v.v…Giáo lý Hồi giáo cũng quy định, tôn thờ thánh Alla và thánh Môhamét là nguyên tắc tối thƣợng. Ngoài ra tín đồ Hồi giáo phải là ngƣời đấu tranh bảo vệ lẽ phải, chống những sai trái, tìm kiếm những gì đích thực và từ bỏ những gì gian dối, thân thƣơng với những gì cao đẹp, lành mạnh và xa rời những gì không đúng đắn, coi chân lý và đạo hạnh là mục tiêu của con ngƣời, phải quan tâm đến ngƣời già và trẻ nhỏ, chăm sóc ngƣời ốm đau, yểm trợ ngƣời nghèo và thƣơng cảm ngƣời hoạn nạn v.v…Nhƣ vậy, trong đạo đức tôn giáo có sự đan xen, hoà quyện giữa cái vô hình và cái hữu hình, 13 z cái siêu nhiên và cái trần tục. Điều này tạo nên những nét đặc thù phức tạp rất riêng của đạo đức tôn giáo.
Những đặc trưng cơ bản của đạo đức tôn giáo Mỗi tôn giáo khác nhau đều xây dựng đƣợc cho mình một hệ thống giá trị, chuẩn mực đạo đức riêng. Không thể phủ nhận đƣợc rằng, trong hệ thống giá trị, chuẩn mực của các tôn giáo có những điểm khác nhau căn bản tạo nên sắc thái đặc biệt cho học thuyết đạo đức của từng tôn giáo. Tuy nhiên, bên cạnh đó đạo đức của các tôn giáo không phải không có những điểm chung nhất định, tạo nên các đặc trƣng cơ bản của đạo đức tôn giáo nói chung. Xin nêu lên một vài đặc trƣng cơ bản của đạo đức tôn giáo nhƣ sau: Thứ nhất: Đạo đức tôn giáo được hình thành trên cơ sở niềm tin vào cái siêu nhiên: Cái siêu nhiên là lực lƣợng tự nhiên, xã hội đã đƣợc thiêng hoá, đƣợc con ngƣời tƣởng tƣợng nhƣ là lực lƣợng sáng tạo, chi phối cuộc sống của mình.
Có thể nói, về cơ bản, các hệ thống đạo đức tôn giáo đều đƣợc đƣợc xuất phát từ niềm tin siêu nhiên. Đạo đức Kitô đƣợc xây dựng từ niềm tin vào Thƣợng đế, tin vào Chúa. Đạo đức Hồi giáo đƣợc xây dựng từ niềm tin vào thánh Alla v.v…Tuy nhiên, cũng có một số trƣờng hợp đặc biệt nhƣ Phật giáo thời kỳ đầu. Nhƣng về giai đoạn sau, Phật cũng đƣợc thiêng hoá trở thành đối tƣợng thiêng.
Từ niềm tin vào cái siêu nhiên mà có các nguyên tắc và chuẩn mực trong ứng xử giữa ngƣời và ngƣời. Đồng thời, những nguyên tắc ứng xử giữa ngƣời và ngƣời trong đạo đức tôn giáo, suy cho cùng cũng là để phục vụ cho niềm tin siêu nhiên. Cái siêu nhiên luôn luôn đƣợc coi là mẫu hình hoàn thiện.