Chương 1 trình bày các lý do dẫn đến chọn đề tài nghiên cứu và các vấn đề cơ bản khác như mục tiêu nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu, kết cấu đề tài nhằm giới thiệu khái quát về nghiên cứu. 7 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU 2. Lý thuyết về dịch vụ công 2. Khái niệm Khái niệm dịch vụ công được sử dụng ở nước ta chưa lâu, nhưng ngày càng quan trọng, đặc biệt đối với tiến trình thúc đẩy công cuộc cải cách hành chính, để nâng cao chất lượng phục vụ trong hệ thống hành chính Nhà nước.
Về mặt ngữ nghĩa, “dịch vụ” là “Công việc phục vụ trực tiếp cho những nhu cầu nhất định của số đông, có tổ chức và được trả công (nói khái quát)” [17]. Trong kinh tế học “dịch vụ” là một loại hàng hoá liên quan đến kiến thức và kỹ năng chuyên nghiệp, khả năng tổ chức và thương mại. Nó là sản phẩm phi vật thể, không sờ mó được. Tuy nhiên, nhiều dịch vụ lại đi kèm với hàng hoá vật thể, chẳng hạn khách sạn cung ứng thức ăn (hàng hoá vật thể) nhưng đồng thời cũng cung ứng dịch vụ dưới dạng nơi ăn, bưng bê, bày dọn bàn v.
Dù một số tiện ích cung ứng hàng hoá vật thể như hệ thống cấp nước máy, vệ sinh môi trường người ta thường vẫn xem tiện ích đó là dịch vụ. Công: “Thuộc về nhà nước, chung cho mọi người; phân biệt với tư” [17]. Thuật ngữ “công” được hiểu là “chung”, “của chung” trong sự đối lập với “tư” - riêng, của riêng. “Công” là thuật ngữ thường dùng như “việc công”, “tài sản công”, “của công”.
Cặp phạm trù “công” – “tư”, luôn đi liền nhau trong sự so sánh, nếu không có công thì cũng không có tư và ngược lại, vì vậy tuy đối lập nhưng lại đi liền nhau và nếu không có mặt này thì cũng không có mặt kia. Hiện nay, có nhiều học giả đưa ra khái niệm hay định nghĩa về thuật ngữ dịch vụ công khác nhau, cụ thể: Khi bàn về dịch vụ công Phạm Quang Lê định nghĩa: “Những hoạt động của các tổ chức nhà nước hoặc của các doanh nghiệp, tổ chức xã hội, tư nhân được Nhà nước uỷ quyền để thực hiện nhiệm vụ do pháp luật quy định, phục vụ trực tiếp những nhu cầu thiết yếu của cộng đồng, công dân; theo nguyên tắc không vụ lợi; đảm bảo sự công bằng và ổn định xã hội” [7].TS Lê Chi Mai [9], Học viện Hành chính quốc gia cho rằng: “Dịch vụ công là hoạt động của các cơ quan nhà nước trong việc thực thi chức năng quản lý hành chính nhà nước và bảo đảm cung ứng các hàng hóa công cộng phục vụ nhu cầu (lợi 8 ích) chung thiết yếu của xã hội”. Theo ông Đỗ Quang Trung [16], Bộ trưởng Bộ Nội vụ thì “Dịch vụ công là những hoạt động phục vụ nhu cầu thiết yếu của nhân dân. Đây là hoạt động không vụ lợi, không vì mục đích kinh doanh và hoạt động theo các tiêu chí, quy định của Nhà nước”.
Như vậy, qua phần trình bày trên ta có nhận xét rằng: Mặc dù, nội dung cụ thể trong các khái niệm về dịch vụ công khác nhau nhưng tất cả đều khẳng định, dịch vụ công là loại dịch vụ gắn liền với chức năng quản lý nhà nước nhằm đáp ứng yêu cầu của người dân. Tuỳ theo điều kiện hoàn cảnh cụ thể, các khái niệm này có thể khác nhau nhưng có tác dụng hỗ trợ, bổ sung cho nhau. Theo tác giả, có thể hiểu một cách khái quát: dịch vụ công là những dịch vụ do Nhà nước chịu trách nhiệm, phục vụ các nhu cầu cơ bản, thiết yếu chung của người dân không vì mục tiêu lợi nhuận. Vai trò của dịch vụ công Trong đời sống xã hội đều có những vấn đề chung như bảo đảm an ninh trật tự trị an, giáo dục, y tế, dân số, môi trường, tài nguyên, an sinh xã hội… Để giải quyết tốt các vấn đề này, đảm bảo sự phát triển hài hòa của các tầng lớp trong xã hội cần có sự góp sức của cả nhà nước, cộng đồng và các tổ chức xã hội thông qua việc cung ứng các dịch vụ công.
Từ đó dịch vụ công có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của cộng đồng xã hội. Dịch vụ công đáp ứng những nhu cầu chung của xã hội thể hiện các lĩnh vực cơ bản sau: Duy trì trật tự công cộng và an toàn xã hội như quốc phòng, an ninh, ngoại giao; Bảo vệ trật tự kinh tế, trật tự mua bán trên thị trường thông qua việc xây dựng và thực thi thể chế kinh tế thị trường; Cung cấp các tiện ích công cộng cho toàn thể thành viên trong xã hội như bảo vệ sức khỏe, giáo dục đào tạo, giao thông công cộng, thông tin, thư viện công cộng.; Quản lý tài nguyên và tài sản công cộng như: quản lý tài sản nhà nước, bảo vệ môi trường, tài nguyên thiên nhiên; Bảo vệ quyền công dân, quyền con người. Phân loại dịch vụ công Xuất phát từ cơ sở nhận thức như trên, căn cứ vào điều kiện thực tế của Việt Nam, chúng ta có thể tạm chia dịch vụ công ở nước ta hiện nay thành các loại sau: Dịch vụ hành chính công: Đây là loại dịch vụ gắn liền với chức năng quản lý Nhà nước nhằm đáp ứng yêu cầu của người dân. Do vậy, cho đến nay, đối tượng cung ứng duy nhất các dịch vụ công này là cơ quan công quyền hay các cơ quan do nhà nước thành lập được ủy quyền thực hiện cung ứng dịch vụ hành chính công.
Đây là một phần trong chức năng quản lý của nhà nước. Để thực hiện chức năng này, Nhà nước phải tiến hành những hoạt động phục vụ trực tiếp như cấp giấy phép, giấy chứng nhận, đăng ký, công chứng, thị thực, hộ tịch,…Người dân được hưởng những dịch vụ này không theo quan hệ cung cầu, ngang giá trên thị trường, mà thông qua việc đóng lệ phí hoặc phí cho các cơ quan hành chính nhà nước. Phần lệ phí này mang tính chất hỗ trợ cho ngân sách nhà nước. Dịch vụ sự nghiệp công: Bao gồm các hoạt động cung cấp phúc lợi xã hội thiết yếu cho người dân như giáo dục, văn hóa, khoa học, chăm sóc sức khỏe, thể dục thể thao, bảo hiểm, an sinh xã hội,…Xu hướng chung hiện nay trên thế giới là Nhà nước chỉ thực hiện những dịch vụ công nào mà xã hội không thể làm được hoặc không muốn làm, nên nhà nước đã chuyển giao một phần việc cung ứng loại dịch vụ công này cho khu vực tư nhân và các tổ chức xã hội.
Dịch vụ công ích: Là các hoạt động cung cấp các hàng hóa, dịch vụ cơ bản, thiết yếu cho người dân và cộng đồng như: vệ sinh môi trường, xử lý rác thải, cấp nước sạch, vận tải công cộng đô thị, phòng chống thiên tai… chủ yếu do các doanh nghiệp Nhà nước thực hiện. Có một số hoạt động ở địa bàn cơ sở do khu vực tư nhân đứng ra đảm nhiệm như vệ sinh môi trường, thu gom vận chuyển rác thải ở một số đô thị nhỏ, cung ứng nước sạch ở một số vùng nông thôn… Như vậy, từ sự phân tích chi tiết các loại hình dịch vụ công nói trên thì lĩnh vực nghiên cứu của đề tài thuộc loại hình thứ 1: dịch vụ hành chính công, liên quan đến hoạt động thực thi pháp luật của các cơ quan nhà nước cụ thể là hoạt động của KBNN. So sánh dịch vụ công tại KBNN và các dịch vụ công khác 2. Những điểm giống nhau giữa các loại hình dịch vụ công Các điểm giống nhau là loại hàng hoá đặc biệt, các hoạt động trên cơ sở pháp luật, không vụ lợi, không nhằm mục đích lợi nhuận; phục vụ nhu cầu lợi ích thiết yếu chung của công dân, cộng đồng dân cư, của toàn xã hội, bảo đảm sự công bằng và ổn định xã hội.
Dịch vụ công là hàng hóa đặc biệt do nhà nước cung ứng hoặc ủy nhiệm cho tổ chức, cá nhân thực hiện, đáp ứng nhu cầu toàn xã hội, bất kể các sản phẩm được tạo ra có hình thái hiện vật hay phi hiện vật. Loại hàng hóa này mang lại lợi ích không chỉ cho những người mua nó, mà cho cả những người không phải trả tiền cho hàng hóa này; Các dịch vụ này hoạt động trên cơ sở pháp luật, do nhà nước trực tiếp tổ chức thực hiện hoặc ủy quyền cho các tổ chức xã hội hoặc tư nhân thực hiện nhưng nhà nước vẫn chịu trách nhiệm. Dịch vụ công không nhằm mục tiêu lợi nhuận. Việc trao đổi dịch vụ công không thông qua quan hệ thị trường đầy đủ.
Thông thường, người sử dụng dịch vụ công không trực tiếp trả tiền, hay đúng hơn là đã trả tiền dưới hình thức đóng vào ngân sách nhà nước. Cũng có những dịch vụ công mà người sử dụng vẫn phải trả một phần hoặc toàn bộ kinh phí song nhà nước vẫn có trách nhiệm đảm bảo cung ứng các dịch vụ này; Dịch vụ công có tính xã hội, với mục tiêu chính là phục vụ lợi ích cộng đồng đáp ứng nhu cầu của tất cả công dân, không phân biệt giai cấp, địa vị xã hội và bảo đảm công bằng và ổn định xã hội, mang tính quần chúng rộng rãi. Mọi người đều có quyền ngang nhau trong việc tiếp cận các dịch vụ công với tư cách là đối tượng phục vụ của nhà nước. Từ đó có thể thấy tính kinh tế, lợi nhuận không phải là điều kiện tiên quyết chi phối hoạt động dịch vụ công.
Những điểm khác biệt của dịch vụ công tại KBNN so với các dịch vụ khác Có 3 điểm khác biệt của dịch vụ công tại KBNN so với các dịch vụ công khác là: dịch vụ tại KBNN được cung cấp và hỗ trợ miễn phí, mang tính bắt buộc và đối tượng sử dụng dịch vụ công tại KBNN cũng hạn chế, cụ thể như sau: Dịch 11 vụ tại KBNN được cung cấp và hỗ trợ miễn phí: Khác với một số dịch vụ công khác như khám chữa bệnh, sao y, công chứng…. Dịch vụ công tại KBNN cũng là loại dịch vụ công do cơ quan KBNN cung cấp, đơn vị, cá nhân giao dịch không phải trả tiền khi sử dụng các dịch vụ này; Dịch vụ tại KBNN mang tính bắt buộc: Dịch vụ công ngành KBNN cũng như các loại hàng hoá công khác, không có tính cạnh tranh, không có tính loại trừ. Tuy nhiên đây là một loại dịch vụ mang tính chấp hành do đó khách hàng hoặc đơn vị đến giao dịch bắt buộc phải sử dụng các dịch vụ này.