Nghiên Cứu Ảnh Hưởng Của Chu Kỳ Kinh Tế Đến Hoạt Động Vận Chuyển Hàng Hóa Bằng Đường Biển Ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích ảnh hưởng chu kỳ kinh tế đến vận chuyển hàng hóa đường biển tại Việt Nam, cung cấp góc nhìn chuyên sâu.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thúy Hồng
• Người hướng dẫn: PGS.TS Dương Văn Bạo
• Trường học: Trường Đại học Hàng Hải Việt Nam
• Chuyên ngành: Tổ chức và quản lý vận tải
• Đề tài: Nghiên cứu ảnh hưởng của chu kỳ kinh tế đến hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển ở Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hải Phòng

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH VẼ
• MỞ ĐẦU
• TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHU KỲ KINH TẾ VÀ HOẠT ĐỘNG VẬN CHUYỂN ĐƯỜNG BIỂN
• 1.1. Chu kỳ kinh tế và mối quan hệ với các hoạt động kinh tế quốc dân
• 1.2. Khái niệm chu kỳ kinh tế, hoạt động kinh tế và ngành kinh tế
• 1.3. Các nhân tố tạo thành chu kỳ kinh tế
• 1.4. Một số lý thuyết quan trọng về chu kỳ kinh doanh
• 1.5. Ý nghĩa của việc xác định chu kỳ kinh tế
• 1.6. Mối quan hệ giữa các hoạt động kinh tế và các ngành kinh tế với chu kỳ kinh tế
• 1.7. Hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển
• 1.7.1. Khái niệm hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển và chu kỳ VTB
• 1.7.2. Tầm quan trọng của hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển đối với nền kinh tế quốc dân
• 1.7.3. Lợi thế qui mô và lợi thế cạnh tranh của vận tải hàng hóa bằng đường biển
• 1.7.4. Các nhân tố tác động đến hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển
• 1.7.5. Một số chỉ tiêu cơ bản phản ánh kết quả hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển
• 1.7.6. Mối quan hệ giữa chu kỳ kinh tế và hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển
• 1.7.7. Nguyên nhân hình thành chu kỳ vận tải biển
• 1.7.8. Độ lệch pha giữa chu kỳ kinh tế và chu kỳ vận tải biển
• 1.7.9. Độ dài bước sóng của chu kỳ kinh tế và chu kỳ vận tải biển
• 1.8. Mô hình định lượng ảnh hưởng của chu kỳ kinh tế và hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển
• 1.8.1. Lý do lựa chọn mô hình nghiên cứu định lượng cho luận án
• 1.8.2. Lựa chọn mô hình
• 1.8.3. Lựa chọn các biến số
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CHU KỲ KINH TẾ VÀ HOẠT ĐỘNG VẬN CHUYỂN HÀNG HÓA BẰNG ĐƯỜNG BIỂN Ở VIỆT NAM
• 2.1. Chu kỳ kinh tế của Việt Nam
• 2.2. Tổng quan nền kinh tế Việt Nam
• 2.3. Phân tích chu kỳ kinh tế của Việt Nam và các nhân tố ảnh hưởng
• 2.4. Thực trạng hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển ở Việt Nam
• 2.5. Đặc điểm hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển của Việt Nam qua các thời kỳ
• 2.6. Đánh giá các nhân tố tác động đến hoạt động vận chuyển bằng đường biển ở Việt Nam
• 2.7. Phân tích các chu kỳ vận tải biển của Việt Nam giai đoạn 1986 - 2016
• 3. CHƯƠNG 3: ẢNH HƯỞNG CỦA CHU KỲ KINH TẾ ĐẾN HOẠT ĐỘNG VẬN CHUYỂN HÀNG HOÁ BẰNG ĐƯỜNG BIỂN Ở VIỆT NAM
• 3.1. Xây dựng mô hình xác định ảnh hưởng của chu kỳ kinh tế đến kết quả hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển ở Việt Nam
• 3.2. Mối quan hệ giữa chu kỳ kinh tế và kết quả hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển
• 3.3. Xác định ảnh hưởng của GDP đối với sản lượng vận chuyển, luân chuyển vận tải biển
• 3.4. Phân tích tác động của các nhân tố vĩ mô đối với qui mô GDP
• 3.5. Phân tích tác động của các nhân tố cấu thành GDP đối với các chỉ tiêu phản ánh kết quả hoạt động vận chuyển đường biển
• 3.6. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào điều hành kinh tế vĩ mô và vi mô
• 3.6.1. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào công tác điều hành vĩ mô
• 3.6.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu trong công tác dự báo, lập kế hoạch và chiến lược kinh doanh tại các doanh nghiệp vận tải biển
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 2
• PHỤ LỤC 3
• PHỤ LỤC 4
• PHỤ LỤC 5
• PHỤ LỤC 6
• PHỤ LỤC 7

Tóm tắt

I. Chu kỳ kinh tế và mối quan hệ với vận chuyển hàng hóa đường biển

Chu kỳ kinh tế là một khái niệm quan trọng trong kinh tế học, mô tả sự biến động của nền kinh tế qua các giai đoạn tăng trưởng và suy thoái. Tại Việt Nam, chu kỳ kinh tế có ảnh hưởng sâu sắc đến các ngành kinh tế, đặc biệt là vận chuyển hàng hóa đường biển. Sự biến động của GDP và các chỉ số kinh tế vĩ mô khác tác động trực tiếp đến khối lượng hàng hóa được vận chuyển qua các cảng biển. Nghiên cứu này phân tích mối quan hệ giữa chu kỳ kinh tế và hoạt động vận tải biển, từ đó đưa ra các giải pháp nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực của các giai đoạn suy thoái.

1.1. Khái niệm và các giai đoạn của chu kỳ kinh tế

Chu kỳ kinh tế bao gồm bốn giai đoạn chính: tăng trưởng, đỉnh, suy thoái và đáy. Mỗi giai đoạn có đặc điểm riêng, ảnh hưởng đến các ngành kinh tế khác nhau. Trong ngành vận tải biển, giai đoạn tăng trưởng thường đi kèm với sự gia tăng khối lượng hàng hóa xuất nhập khẩu, trong khi giai đoạn suy thoái dẫn đến giảm sút đáng kể. Việc hiểu rõ các giai đoạn này giúp các nhà quản lý dự báo và điều chỉnh chiến lược kinh doanh phù hợp.

1.2. Tác động của chu kỳ kinh tế đến vận tải biển

Chu kỳ kinh tế tác động đến vận tải biển thông qua các yếu tố như GDP, thương mại quốc tế, và xuất nhập khẩu. Khi nền kinh tế tăng trưởng, nhu cầu vận chuyển hàng hóa tăng, dẫn đến sự phát triển của các dịch vụ logistics và cảng biển. Ngược lại, trong giai đoạn suy thoái, khối lượng hàng hóa giảm, ảnh hưởng đến doanh thu và lợi nhuận của các doanh nghiệp vận tải. Nghiên cứu này sử dụng mô hình định lượng để đo lường mức độ ảnh hưởng của các yếu tố kinh tế vĩ mô đến hoạt động vận tải biển tại Việt Nam.

II. Thực trạng vận chuyển hàng hóa đường biển tại Việt Nam

Vận chuyển hàng hóa đường biển là một trong những ngành kinh tế quan trọng của Việt Nam, đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế và thương mại quốc tế. Tuy nhiên, ngành này cũng chịu ảnh hưởng lớn từ các biến động của chu kỳ kinh tế. Nghiên cứu này phân tích thực trạng hoạt động vận tải biển tại Việt Nam từ năm 1986 đến 2016, tập trung vào các chỉ tiêu như sản lượng vận chuyển, luân chuyển hàng hóa, và sự phát triển của hạ tầng giao thông.

2.1. Phát triển hạ tầng cảng biển

Cảng biển là yếu tố then chốt trong vận tải biển. Tại Việt Nam, hệ thống cảng biển đã có sự phát triển đáng kể trong những thập kỷ qua, đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của thương mại quốc tế. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đặt ra nhiều thách thức, bao gồm vấn đề quản lý, cạnh tranh, và ảnh hưởng của chu kỳ kinh tế. Nghiên cứu này đánh giá hiệu quả của các cảng biển Việt Nam trong bối cảnh biến động kinh tế toàn cầu.

2.2. Đội tàu biển và năng lực vận tải

Đội tàu biển của Việt Nam đã có sự gia tăng về số lượng và trọng tải, đáp ứng nhu cầu vận chuyển hàng hóa ngày càng lớn. Tuy nhiên, sự cạnh tranh quốc tế và ảnh hưởng của chu kỳ kinh tế đặt ra nhiều thách thức cho các doanh nghiệp vận tải. Nghiên cứu này phân tích năng lực vận tải của đội tàu biển Việt Nam, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động trong bối cảnh kinh tế biến động.

III. Ảnh hưởng của chu kỳ kinh tế đến vận chuyển hàng hóa đường biển

Nghiên cứu này sử dụng mô hình định lượng để phân tích ảnh hưởng của chu kỳ kinh tế đến hoạt động vận chuyển hàng hóa đường biển tại Việt Nam. Các yếu tố như GDP, xuất nhập khẩu, và thương mại quốc tế được đưa vào mô hình để đo lường mức độ tác động. Kết quả nghiên cứu cho thấy sự tồn tại của mối quan hệ chặt chẽ giữa chu kỳ kinh tế và kết quả hoạt động vận tải biển, từ đó đưa ra các khuyến nghị chính sách nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực.

3.1. Mô hình định lượng và kết quả nghiên cứu

Mô hình định lượng được sử dụng trong nghiên cứu bao gồm các biến số như GDP, sản lượng vận chuyển, và luân chuyển hàng hóa. Kết quả cho thấy chu kỳ kinh tế có ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động vận tải biển, đặc biệt trong các giai đoạn suy thoái. Nghiên cứu cũng chỉ ra sự tác động trễ của các yếu tố kinh tế vĩ mô đến kết quả hoạt động của ngành.

3.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc hoạch định chính sách kinh tế vĩ mô và chiến lược kinh doanh của các doanh nghiệp vận tải biển. Các nhà quản lý có thể sử dụng mô hình này để dự báo xu hướng vận chuyển hàng hóa, từ đó điều chỉnh kế hoạch sản xuất và đầu tư phù hợp với các biến động của chu kỳ kinh tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận về chu kỳ kinh tế và hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển Chương 2: Thực trạng chu kỳ kinh tế và hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển ở Việt Nam Chương 3: Nghiên cứu ảnh hưởng của chu kỳ kinh tế đến kết quả hoạt động vận chuyển hàng hóa bằng đường biển ở Việt Nam và đề xuất một số giải pháp 5 TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU I. Kết quả nghiên cứu của nước ngoài I. Chu kỳ kinh tế thế giới và tác động của nó đến vận tải biển toàn cầu Economic cycles in maritime shipping and port [75] – The path to the crisis of 2008 – Gustaff de Monie, Jean-Paul Rodrigue, Theo Notteboom, 2010. Bài viết vận dụng lý thuyết về CKKT để giải thích sự hình thành của cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu 2008 và ảnh hưởng sâu sắc của nó đến hàng hải quốc tế.

Các số liệu thống kê từ những năm 1950 đến năm 2007 cho phép các nhà khoa học phân tích khá toàn diện mối quan hệ giữa khối lượng hàng hóa vận chuyển bằng đường biển toàn cầu với tổng giá trị kim ngạch xuất khẩu. Bên cạnh đó, bài viết cũng khẳng định đã có sự thay đổi đáng kể trong mối quan hệ giữa ngành công nghiệp tài chính với ngành VTB. Theo truyền thống, các công cụ tài chính nâng đỡ và là cơ sở cho sự phát triển nhanh chóng của VTB quốc tế. Tuy nhiên, trong một vài thập kỷ gần đây, chính VTB lại trở thành đòn bẩy cho các hoạt động tài chính.

Các tác giả cũng đã sử dụng phương pháp phân tích thống kê để chỉ ra sự sụt giảm đột biến, tới 94% so với 6 tháng trước đó, của chỉ số cước của Hiệp Hội VTB Baltic (BDI) vào thời điểm diễn ra cuộc khủng hoảng kinh tế, đầu năm 2009, đồng thời cũng cho thấy số lượng container qua một số cảng lớn (hub port) giảm mạnh vào tháng giêng năm 2009. Cuối cùng, bài viết cũng bình luận về phương pháp dự báo được sử dụng nhiều để xác định biến động của lượng container vận chuyển bằng đường biển. Tuy nhiên, các tác giả chỉ dừng lại ở việc nhận định có mối quan hệ giữa cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 2008 với VTB quốc tế mà chưa phân tích chi tiết cũng như định lượng được mối quan hệ đó. Crisis in shipping cycle [50]- George Logothetis – 2008 Bài báo có tính thời sự vì mô tả trung thực diễn biến của cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới 2008.

Tác giả cũng cho rằng chính sách tài khóa tiêu cực của các nước trong khối OECD nhằm đối phó với khủng hoảng nợ công là những nhân tố 6 chính gây ra thời kỳ suy thoái kéo dài trong ngành VTB toàn cầu. Bên cạnh đó, bằng phương pháp phân tích thống kê tác giả cũng chỉ ra mối quan hệ chặt chẽ giữa thương mại toàn cầu và VTB. Maritime economics 3rd edition [66]- Martin Stopford – 2009 Cuốn sách hơn 800 trang của Stopford là cuốn sách giáo khoa viết về kinh tế học ứng dụng trong ngành kinh doanh hàng hải với đầy đủ cơ sở lý thuyết và số liệu minh họa thực tiễn. Sáu phần chính của cuốn sách lần lượt là: giới thiệu về VTB, thị trường kinh doanh vận tải, công ty kinh doanh VTB, tuyến đường biển và hệ thống vận tải, đội tàu buôn và cung ứng VTB, dự báo và kế hoạch.

Phần trực tiếp liên quan đến luận án là về thị trường kinh doanh vận tải. Phần này gồm có 3 chương. Trong đó, chương đầu tiên mang tên chu kỳ thị trường VTB có đề cập tới các biến động mang tính chu kỳ của hoạt động vận tải. Tác giả đã đưa ra và phân biệt các khái niệm: chu kỳ ngắn hạn, chu kỳ dài hạn và chu kỳ mùa vụ trong VTB.

Bên cạnh đó, bằng số liệu thống kê qua hơn hai thế kỷ, tác giả đã chứng minh nhận định về sự tồn tại của chu kỳ trong VTB. Đáng chú ý là chu kỳ thuyền buồm (sailing ship cycles) 1741 – 1869, chu kỳ thị trường tàu buôn (tramp ship cycles) 1869 - 1936, chu kỳ thị trường vận tải hàng rời (bulk shipping market cycles) 1945 -2008. Tuy nhiên, tác giả không đề cập tới mối liên hệ giữa CKKT thế giới và chu kỳ thị trường VTB toàn cầu. Cuối cùng, trước khi kết thúc chương, tác giả đã có một vài phân tích mang tính dự báo về chu kỳ thị trường vận tải.

Ở phần cuối cuốn sách (part 6: forecast and planning), Stopford đã khuyến nghị sử dụng công cụ định lượng để nghiên cứu các dữ liệu dãy số thời gian trong VTB nhằm dự báo và đưa ra các kịch bản cho tương lai. Tác giả đã chứng minh bằng việc sử dụng công cụ định lượng phổ biến là phương pháp bình phương nhỏ nhất (OLS) để ước lượng các hàm hồi qui đơn biến và và đa biến mô tả các mối quan hệ kinh tế trong VTB. Đây là một gợi ý quan trọng để NCS thiết lập mô hình định lượng cho đề tài luận án. 7 Trong một bài viết khác, với vai trò là giáo sư thỉnh giảng của Royal Institute of Naval Architects năm 2009, Stopford đã phân tích chi tiết quan hệ giữa toàn cầu hóa và CKVTB trong dài hạn (Globalization & the Long Shipping Cycle [65]).

Đáng chú ý là những nội dung trong mục 5 của bài giảng. Những số liệu cụ thể được Stopford đưa ra đã chứng minh mối quan hệ khá chặt giữa GDP toàn cầu và thương mại VTB. Trong hơn 50 năm, từ 1966 đến 2010, tác giả đã chỉ ra các mốc thời gian có ý nghĩa nhằm giúp độc giả nhận diện sự phụ thuộc lẫn nhau rất cơ bản giữa GDP và thương mại VTB. Ở các năm 1973 (khủng hoảng dầu mỏ lần thứ nhất), 1979 (khủng hoảng dầu mỏ lần thứ 2), 1991 (khủng hoảng tài chính thế giới), 1997 (khủng hoảng tài chính châu Á) và 2008 (khủng hoảng tín dụng Mỹ), sự sụt giảm tỷ lệ tăng trưởng GDP kéo giá trị thương mại VTB đi xuống rõ rệt.

Trong bài viết, Stopford đồng thời sử dụng các số liệu về chỉ số cước, về số tấn trọng tải tàu biển được đặt hàng đóng mới và khối lượng hàng hóa vận chuyển đường biển toàn thế giới kết hợp với qui mô GDP toàn cầu để chứng minh luận điểm về quan hệ giữa toàn cầu hóa và chu kỳ dài hạn của VTB thế giới. Tuy nhiên, cũng giống như nhiều bài viết khác, Stopford không chỉ ra bất kỳ một phương pháp cụ thể nào để định lượng mối quan hệ này. Shipping out of the economic crisis [58]– Jan Hoffman – 2009 Bài báo về VTB trong khủng hoảng của Jan Hoffman (2009), trưởng ban thuận lợi hóa thương mại của Liên hợp quốc, lại tiếp cận VTB ở một góc độ khác. Trong đó, tác giả chỉ ra quá trình điều chỉnh và thích nghi với hoàn cảnh của VTB thế giới trong khủng hoảng theo lý thuyết cung cầu.

Trong khủng hoảng, các hãng tàu thường có các động thái cơ bản như dừng các đơn đặt hàng đóng mới phương tiện, nhượng bán tàu cũ cho các hoạt động phá dỡ, giảm tốc độ chạy tàu để tiết kiệm chi phí nhiên liệu, thậm chí có thể tạm ngừng khai thác từng phần hoặc toàn bộ đội tàu để chờ đợi kinh tế phục hồi. Cung vận tải vì thế sẽ giảm dần tới khi các giao dịch thị trường có thể tiếp tục diễn ra ở trạng thái cân bằng mới. 8 Review of maritime transport 2012, 2013, 2014, 2015, 2016 [77] – Liên Hiệp Quốc Cuốn tạp chí thường niên của Liên Hiệp Quốc cung cấp một cách đầy đủ và toàn diện thực trạng ngành vận tải đường biển toàn cầu mỗi năm và so sánh với lịch sử VTB. Trong đó, nhiều số liệu thống kê đã chỉ ra một cách rõ ràng mối quan hệ hữu cơ giữa sự tăng trưởng kinh tế toàn cầu và hoạt động vận chuyển đường biển.

Các phân tích khách quan dựa trên cơ sở dữ liệu đã đồng thời giải thích lý do của mối quan hệ đó. Người đọc dễ dàng nhận ra biến động chu kỳ của VTB gắn liền với các giai đoạn khủng hoảng và gia tăng mạnh mẽ hoạt động kinh tế. Bằng việc dẫn chiếu số liệu thống kê về sản lượng hàng hóa vận chuyển, biến động chỉ số cước của các nhóm hàng hóa chủ yếu (hàng container, hàng rời, hàng lỏng và hàng bách hóa), qua đó chứng minh mối quan hệ giữa các biến động kinh tế ngắn hạn với hoạt động của ngành VTB. Mặc dù không cung cấp phương pháp và cách thức để xác định ảnh hưởng qua lại giữa biến động kinh tế ngắn hạn và hoạt động vận chuyển đường biển nhưng có thể coi đây là nguồn tài liệu tham khảo đáng tin cậy cho các nghiên cứu chuyên ngành.

• Các bài báo và cuốn sách để cập tới tác động của các biến động vĩ mô đến VTB nói chung và vận chuyển hàng hoá bằng đường biển nói riêng mà NCS đã được đọc có một số điểm chung sau đây: - Mang tính thời sự vì được viết vào thời kỳ 2008 – 2009, khi mà khủng hoảng kinh tế toàn cầu đang ở mức độ sâu sắc nhất. - Sử dụng một số lý thuyết của khoa học kinh tế như lý thuyết chu kỳ, lý thuyết cung cầu và công cụ phân tích thống kê để luận giải tác động của biến động vĩ mô nói chung, khủng hoảng kinh tế nói riêng đến ngành VTB thế giới. Điều đó gợi ý cho NCS hướng tới việc tìm cách trả lời cho câu hỏi: Trong phạm vi hẹp hơn, ở tầm quốc gia, có hay không ảnh hưởng của các biến động vĩ mô đến VTB nói chung và vận chuyển hàng hoá bằng đường biển nói riêng? Và 9 nếu có thì mức độ ảnh hưởng sẽ như thế nào? I. Về các nghiên cứu sử dụng mô hình Vector tự hồi qui VAR được sử dụng khá phổ biến trong nhiều nghiên cứu về kinh tế vĩ mô.

Tìm hiểu về VAR trong các nghiên cứu của nước ngoài, NCS nhận thấy có 2 loại tài liệu. Loại thứ nhất là các bài viết về nghiên cứu định lượng đi sâu phân tích VAR và các ứng dụng của nó. Điển hình là bài viết có tiêu đề ‘Structure Vector Autoregressive analysis in a data rich Environment’ của Helmut Lutkepohi năm 2014. Trong đó, tác giả tổng hợp kết quả điều tra về các nghiên cứu có sử dụng VAR, SVAR, BVAR và GVAR.

Theo tác giả, mỗi dạng của VAR có phạm vi áp dụng và thế mạnh riêng [53]. Tuy nhiên, nhà nghiên cứu có thể linh hoạt lựa chọn mô hình phù hợp để phân tích các phản ứng đẩy và dự báo các biến số vĩ mô nếu các kiểm định cho kết quả đáng tin cậy.