Án Lệ Hình Sự Ở Việt Nam: Thực Trạng và Giải Pháp Nâng Cao Chất Lượng

Chuyên khảo phân tích Án lệ hình sự ở việt nam hiện nay, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo., phục vụ nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

• Tác giả: Nguyễn Thanh Mận
• Người hướng dẫn: PGS TS. Trần Văn Độ
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng hình sự
• Đề tài: Án Lệ Hình Sự Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU VỀ ÁN LỆ HÌNH SỰ
• 1.1. Tình hình nghiên cứu
• 1.2. Nhận xét về tình hình nghiên cứu
• 1.3. Giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu
• 2. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ÁN LỆ HÌNH SỰ, XÂY DỰNG VÀ ÁP DỤNG ÁN LỆ HÌNH SỰ
• 2.1. Khái niệm, bản chất, đặc điểm và vai trò của án lệ hình sự
• 2.2. Khái niệm, đặc điểm và những nguyên tắc xây dựng án lệ hình sự
• 2.3. Khái niệm, đặc điểm và các nguyên tắc áp dụng án lệ hình sự
• 3. THỰC TIỄN XÂY DỰNG VÀ ÁP DỤNG ÁN LỆ HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM
• 3.1. Thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự
• 3.2. Đánh giá thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ hình sự
• 4. YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG XÂY DỰNG VÀ ÁP DỤNG ÁN LỆ HÌNH SỰ Ở VIỆT NAM
• 4.1. Yêu cầu xây dựng, phát triển án lệ hình sự
• 4.2. Các giải pháp nâng cao chất lượng xây dựng, áp dụng án lệ hình sự
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Án Lệ Hình Sự Việt Nam Khái Niệm và Vai Trò

Án lệ hình sự chính thức được thừa nhận trong hệ thống pháp luật Việt Nam, đánh dấu bước ngoặt lớn trong cải cách tư pháp. Việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đòi hỏi pháp luật phải được áp dụng thống nhất. Nghị quyết số 48-NQ/TW nhấn mạnh xây dựng hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất, khả thi, công khai, minh bạch. Án lệ hình sự góp phần khắc phục khiếm khuyết của pháp luật, đảm bảo áp dụng thống nhất trong xét xử, tạo tính ổn định, minh bạch. Án lệ hình sự đã trở nên phổ biến và vượt ra khỏi biên giới của truyền thống thông luật, trở thành nguồn pháp luật của nhiều hệ thống pháp luật trên thế giới. Đó là kết quả tất yếu của quá trình toàn cầu hóa, hội nhập, hợp tác diễn ra mạnh mẽ trong đời sống kinh tế, chính trị và pháp luật của thế giới hiện đại.

1.1. Khái Niệm Án Lệ Hình Sự Định Nghĩa và Đặc Điểm

Án lệ hình sự là những quyết định, bản án đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án, chứa đựng những lập luận pháp lý sắc bén, được Hội đồng Thẩm phán TANDTC lựa chọn và công bố. Các lập luận này được sử dụng làm chuẩn mực để xét xử các vụ án tương tự sau này. Án lệ hình sự không chỉ đơn thuần là bản án, mà còn là sự giải thích pháp luật, hướng dẫn áp dụng pháp luật trong những tình huống cụ thể, góp phần làm rõ những quy định còn mơ hồ của luật hình sự.

1.2. Vai Trò Của Án Lệ Hình Sự Trong Hệ Thống Pháp Luật Việt Nam

Án lệ hình sự đóng vai trò quan trọng trong việc bổ sung và làm rõ các quy định của luật hình sự. Nó giúp giải quyết những vướng mắc trong quá trình xét xử, đảm bảo tính thống nhất trong áp dụng pháp luật. Án lệ hình sự cũng góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tăng cường tính minh bạch và công bằng của hệ thống pháp luật. Ngoài ra, án lệ hình sự còn có vai trò định hướng cho các hoạt động lập pháp, giúp hoàn thiện hệ thống pháp luật hình sự.

II. Thực Trạng Áp Dụng Án Lệ Hình Sự Vướng Mắc và Hạn Chế

Thực tiễn áp dụng pháp luật thành văn trong xét xử các vụ án hình sự ở Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu nhưng vẫn tồn tại những vướng mắc chưa được giải quyết. Kinh nghiệm của các quốc gia trên thế giới là thừa nhận án lệ, nhằm giải quyết những vướng mắc trong hoạt động xét xử mà luật thành văn chưa rõ ràng hoặc chưa có quy phạm điều chỉnh. Án lệ đã và đang trở nên phổ biến, góp phần khắc phục những lỗ hổng của luật thành văn. Chẳng hạn, đối với các nước theo hệ thống pháp luật Common law (Thông luật), đại diện là Anh và Mỹ. Án lệ ra đời từ thế kỷ thứ X, quốc gia đặt nền tảng cho sự ra đời của án lệ là Anh quốc.

2.1. Thiếu Tiêu Chí Rõ Ràng Trong Tuyển Chọn Án Lệ Hình Sự

Một trong những hạn chế lớn nhất hiện nay là thiếu các tiêu chí cụ thể và rõ ràng trong việc lựa chọn các bản án, quyết định để phát triển thành án lệ hình sự. Điều này dẫn đến việc các Tòa án gặp khó khăn trong việc xác định những bản án nào có giá trị pháp lý cao, có tính thuyết phục và có khả năng áp dụng rộng rãi. Việc thiếu tiêu chí cũng gây ra sự chủ quan trong quá trình lựa chọn, ảnh hưởng đến tính khách quan và công bằng của án lệ.

2.2. Quy Trình Xây Dựng Án Lệ Hình Sự Còn Nhiều Bất Cập

Quy trình xây dựng án lệ hình sự hiện nay còn nhiều bất cập, từ khâu phát hiện, đề xuất bản án tiềm năng đến khâu thẩm định, công bố án lệ. Quá trình này thường kéo dài, phức tạp và thiếu sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học pháp lý. Điều này làm giảm tính hiệu quả và chất lượng của án lệ, đồng thời gây khó khăn cho việc áp dụng án lệ trong thực tiễn xét xử.

2.3. Số Lượng Án Lệ Hình Sự Được Công Bố Còn Quá Ít

Số lượng án lệ hình sự được công bố hiện nay còn quá ít so với nhu cầu thực tế. Điều này khiến cho các Thẩm phán thiếu nguồn tài liệu tham khảo, hướng dẫn áp dụng pháp luật trong những vụ án phức tạp, có nhiều tình tiết mới. Việc thiếu án lệ cũng làm giảm tính dự đoán được của pháp luật, gây khó khăn cho các bên liên quan trong quá trình giải quyết tranh chấp.

III. Giải Pháp Nâng Cao Chất Lượng Xây Dựng Án Lệ Hình Sự

Hiện nay, việc lựa chọn, công bố và áp dụng theo Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP, Về quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ. Việc xây dựng và áp dụng án lệ hình sự cũng tuân theo quy trình nay. Với quy trình trên, TANDTC đã ban hành được 04 án lệ hình sự (sau đây gọi là ALHS), trong đó 01 ALHS đã có hiệu lực pháp luật, 03 ALHS sẽ có hiệu lực từ ngày 03/12/2018. Kết quả này đã khẳng định chủ trương đúng đắn của Đảng, Nhà nước và nỗ lực, quyết tâm cao của lãnh đạo hệ thống Tòa án. Tuy nhiên, số lượng án lệ hình sự hiện nay còn quá ít. Nguyên nhân chính là do quá trình xây dựng, quy trình tuyển chọn hiện chưa hợp lý, thiếu các tiêu chí riêng biệt, việc áp dụng cũng chưa quy định rõ ràng.

3.1. Xây Dựng Tiêu Chí Cụ Thể Để Lựa Chọn Án Lệ Hình Sự

Cần xây dựng bộ tiêu chí cụ thể, rõ ràng để lựa chọn các bản án, quyết định có giá trị pháp lý cao, có tính thuyết phục và có khả năng áp dụng rộng rãi làm án lệ hình sự. Các tiêu chí này cần dựa trên các nguyên tắc cơ bản của luật hình sự, đảm bảo tính khách quan, công bằng và minh bạch. Đồng thời, cần có sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học pháp lý trong quá trình xây dựng tiêu chí.

3.2. Hoàn Thiện Quy Trình Xây Dựng Án Lệ Hình Sự

Cần hoàn thiện quy trình xây dựng án lệ hình sự, từ khâu phát hiện, đề xuất bản án tiềm năng đến khâu thẩm định, công bố án lệ. Quy trình này cần được rút gọn, đơn giản hóa và tăng cường sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học pháp lý. Đồng thời, cần có cơ chế khuyến khích các Tòa án địa phương đề xuất các bản án có giá trị để phát triển thành án lệ.

3.3. Tăng Cường Đào Tạo Bồi Dưỡng Về Án Lệ Hình Sự

Cần tăng cường đào tạo, bồi dưỡng cho các Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư về án lệ hình sự, giúp họ hiểu rõ về khái niệm, vai trò, quy trình xây dựng và áp dụng án lệ. Đồng thời, cần xây dựng các tài liệu hướng dẫn, giải thích về án lệ hình sự để hỗ trợ cho việc áp dụng án lệ trong thực tiễn xét xử.

IV. Ứng Dụng Án Lệ Hình Sự Kinh Nghiệm Quốc Tế và Bài Học

Án lệ hình sự góp phần bổ sung, khắc phục những lỗ hổng của luật thành văn hoặc giải quyết những vụ án có hành vi, tình tiết chưa thống nhất, còn có nhiều cách hiểu khác nhau. Trong thực tiễn xét xử các vụ án hình sự ở Việt Nam hiện nay, nhiều vụ án có cùng hành vi, tình tiết tương tự nhau nhưng còn tồn tại cách hiểu khác nhau, dẫn đến việc áp dụng pháp luật chưa thống nhất, đưa đến hệ quả xét xử là khác nhau. Thực tiễn đó đặt ra nhu cầu áp dụng án lệ để giải quyết các vụ án hình sự là một yêu cầu tất yếu khách quan. Do đó, việc nghiên cứu án lệ hình sự và hiểu thấu đáo về cách thức, quy trình xây dựng và áp dụng án lệ hình sự là một công việc cần thiết và cấp bách trong giai đoạn hiện nay.

4.1. Kinh Nghiệm Xây Dựng và Áp Dụng Án Lệ Hình Sự ở Anh và Mỹ

Anh và Mỹ là những quốc gia có hệ thống pháp luật Common Law phát triển, với lịch sử lâu đời về xây dựng và áp dụng án lệ. Kinh nghiệm của hai quốc gia này cho thấy, việc xây dựng án lệ cần dựa trên các nguyên tắc cơ bản của pháp luật, đảm bảo tính khách quan, công bằng và minh bạch. Đồng thời, cần có sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học pháp lý trong quá trình xây dựng án lệ.

4.2. Bài Học Rút Ra Cho Việt Nam Từ Kinh Nghiệm Quốc Tế

Từ kinh nghiệm của các quốc gia trên thế giới, Việt Nam có thể rút ra nhiều bài học quý giá trong việc xây dựng và áp dụng án lệ hình sự. Cần xây dựng bộ tiêu chí cụ thể, rõ ràng để lựa chọn án lệ, hoàn thiện quy trình xây dựng án lệ, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng về án lệ và đảm bảo tính minh bạch, công khai trong quá trình áp dụng án lệ.

V. Đề Xuất Quy Trình Tuyển Chọn và Áp Dụng Án Lệ Hình Sự Mới

Để trả lời được tất cả những câu hỏi trên sẽ là cơ sở để xây dựng và áp dụng án lệ hình sự một cách hiệu quả hơn. Từ những lý do trên, nghiên cứu sinh chọn đề tài Án lệ hình sự ở Việt Nam hiện nay làm luận án tiến sĩ Luật học, chuyên ngành Luật hình sự. Trước yêu cầu cải cách tư pháp và thi hành Hiến pháp năm 2013, xây dựng và áp dụng án lệ nói chung, án lệ hình sự nói riêng trong xét xử đang là nhiệm vụ cấp thiết. Bởi, án lệ được kỳ vọng sẽ khắc phục những khoảng trống của luật thành văn. Song quyết định và bản án như thế nào thì trở thành án lệ hình sự, và án lệ hình sự thì áp dụng nó như thế nào lại là vấn đề không đơn giản.

5.1. Quy Trình Đề Xuất và Thẩm Định Bản Án Tiềm Năng

Quy trình mới cần quy định rõ về việc đề xuất bản án tiềm năng từ các Tòa án địa phương, các chuyên gia, nhà khoa học pháp lý. Đồng thời, cần thành lập hội đồng thẩm định độc lập, có chuyên môn cao để đánh giá tính pháp lý, tính thuyết phục và khả năng áp dụng rộng rãi của bản án.

5.2. Cơ Chế Công Bố và Phổ Biến Án Lệ Hình Sự

Cần xây dựng cơ chế công bố án lệ hình sự một cách rộng rãi, dễ dàng tiếp cận cho các Thẩm phán, Kiểm sát viên, Luật sư và người dân. Đồng thời, cần tổ chức các hội thảo, tọa đàm để phổ biến, giải thích về án lệ hình sự, giúp mọi người hiểu rõ về nội dung và ý nghĩa của án lệ.

5.3. Hướng Dẫn Áp Dụng Án Lệ Hình Sự Trong Xét Xử

Cần có hướng dẫn cụ thể về việc áp dụng án lệ hình sự trong xét xử, giúp các Thẩm phán xác định rõ phạm vi áp dụng, cách thức viện dẫn án lệ và giải quyết các tình huống pháp lý phát sinh. Đồng thời, cần có cơ chế giám sát, kiểm tra việc áp dụng án lệ để đảm bảo tính thống nhất và hiệu quả.

VI. Kết Luận Tương Lai Phát Triển Án Lệ Hình Sự Tại Việt Nam

Luận án khắc phục sự thiếu vắng những công trình khoa học nghiên cứu về án lệ hình sự ở Việt Nam hiện nay. Luận án là công trình đầu tiên và duy nhất tại thời điểm hiện nay nghiên cứu về án lệ hình sự ở Việt Nam, góp phần bổ sung lý luận về án lệ hình sự, lý luận về xây dựng và áp dụng án lệ hình sự ở Việt Nam. Luận án xây dựng và làm rõ một số vấn đề lý luận về án lệ hình sự như: Xây dựng khái niệm, phân tích nội hàm, bản chất, đặc điểm của án lệ hình sự. Đồng thời phân tích làm rõ khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc nguyên tắc xây dựng và áp dụng án lệ hình sự trong hoạt động xét xử.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Án Lệ Hình Sự Trong Cải Cách Tư Pháp

Án lệ hình sự đóng vai trò quan trọng trong quá trình cải cách tư pháp, góp phần nâng cao chất lượng xét xử, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân, tăng cường tính minh bạch và công bằng của hệ thống pháp luật. Việc phát triển án lệ hình sự là một yêu cầu tất yếu khách quan, phù hợp với xu thế hội nhập quốc tế.

6.2. Hướng Đi Mới Cho Nghiên Cứu và Ứng Dụng Án Lệ Hình Sự

Cần tiếp tục nghiên cứu, làm rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn về án lệ hình sự, xây dựng cơ sở khoa học cho việc xây dựng và áp dụng án lệ. Đồng thời, cần khuyến khích các Tòa án, các chuyên gia, nhà khoa học pháp lý tham gia vào quá trình xây dựng và phát triển án lệ hình sự, tạo động lực cho sự phát triển của án lệ trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Luận án tiến sĩ luật học "Án lệ hình sự ở Việt Nam hiện nay" (Mã số: 9.04, chuyên ngành Luật Hình sự và Tố tụng hình sự) do nghiên cứu sinh Nguyễn Thanh Mận thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Trần Văn Độ tại Học viện Khoa học Xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam (2019) là công trình chuyên khảo tiên phong giải quyết khoảng trống lý luận và thực tiễn về cơ chế áp dụng án lệ trong tư pháp hình sự. Trong bối cảnh cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 48-NQ/TW và Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị, việc thể chế hóa án lệ tại Điều 22 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 và Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao (TANDTC) đã đánh dấu bước ngoặt chuyển dịch mô hình nguồn luật tại Việt Nam.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được luận án định vị là sự thiếu vắng một hệ thống lý luận chuyên biệt và khung quy trình chuẩn mực dành riêng cho án lệ hình sự (ALHS). Dù hệ thống TAND đã công bố 16 án lệ (trong đó chỉ có 04 ALHS được ban hành tính đến cuối năm 2018, với 01 án lệ có hiệu lực và 03 án lệ có hiệu lực từ ngày 03/12/2018), việc áp dụng ALHS trên thực tế vẫn lâm vào tình trạng ngưng trệ, tiêu biểu là án lệ hình sự đầu tiên (ALHS số 01) hầu như chưa được các Tòa án cấp dưới viện dẫn trong các phán quyết thực tế.

Luận án xây dựng 02 giả thuyết nghiên cứu và 06 câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

• Giả thuyết H1: Việc TANDTC công bố các quyết định giám đốc thẩm từ năm 2004 đến nay là tiền đề hình thành án lệ, song sự thiếu hụt các tiêu chí tuyển chọn đặc thù khiến ALHS chưa phát huy được vai trò lấp đầy lỗ hổng của luật thành văn.
• Giả thuyết H2: Bản chất của ALHS tại Việt Nam mang tính bắt buộc có điều kiện (khác với tiền lệ pháp thuần túy của Common Law), đóng vai trò chuẩn hóa cách hiểu quy phạm mà không làm thay đổi hay tạo mới tội phạm.
• Hệ thống câu hỏi nghiên cứu:
  1. Lý luận cơ bản về xây dựng và áp dụng ALHS ở Việt Nam là gì?
  2. Nội hàm, bản chất và ranh giới phân định của khái niệm ALHS là gì?
  3. Thực trạng quy trình tuyển chọn và ban hành ALHS đang diễn ra như thế nào?
  4. Thực tiễn áp dụng ALHS trong xét xử tội danh, quyết định hình phạt và bồi thường dân sự đạt hiệu quả ra sao?
  5. Những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân cốt lõi trong thực tiễn ALHS tại Việt Nam giai đoạn 2005–2019 là gì?
  6. Những yêu cầu và hệ giải pháp đột phá nào cần được thực thi để nâng cao chất lượng phát triển ALHS?

Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ tiến trình cải cách tư pháp từ năm 2005 đến năm 2019, tập trung vào 04 ALHS đã công bố, cấu trúc thành 04 chương, 10 tiết với 152 tài liệu tham khảo uy tín trong và ngoài nước.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước phản ánh sự đa dạng về trường phái tiếp cận học thuyết án lệ (doctrine of precedent). Tại các quốc gia thuộc truyền thống Thông luật (Common Law), án lệ được Gerald J. Postema [1987] định danh là "mạch máu của hệ thống pháp luật" ("life blood of a legal system"). Khởi nguồn từ quan điểm của Edward Coke [1628] rằng "sự hợp lý là sự sống của pháp luật" ("reason is the life of the law"), án lệ vận hành thông qua nguyên tắc tôn trọng phán quyết trước (stare decisis). Trái lại, trường phái thực chứng pháp lý với Jeremy Bentham [1789] từng kịch liệt chỉ trích sự tản mạn của án lệ và đề cao luật thành văn, trong khi H.L.A. Hart [1961] dung hòa quan điểm khi khẳng định thẩm phán buộc phải sử dụng quyền tự do nhận định để giải quyết "vùng tối" (open texture) của quy phạm pháp luật.

Tại các quốc gia Dân luật (Civil Law), cuộc tranh biện về tư cách nguồn luật của án lệ diễn ra gay gắt:

• Tại Cộng hòa Liên bang Đức: Friedrich Carl von Savigny [1814] phát triển trường phái lịch sử pháp luật, khẳng định thẩm phán có quyền đại diện cho nhân dân kiến tạo "luật thực hành" (practical law), tạo nền tảng để Robert Alexy và Ralf Dreier [1997] phân tích tính ràng buộc phi chính thức của án lệ Tòa án Tối cao Liên bang.
• Tại Pháp: Eva Steiner [2002] chỉ ra sự căng thẳng giữa thuyết tam quyền phân lập và thực tiễn giải thích pháp luật, phân định án lệ thành "giải pháp cho vấn đề cụ thể" và "án lệ giải thích quy phạm".
• Tại Hàn Quốc và Nhật Bản: Yoonmin Rah [2015] chỉ ra cuộc tranh luận giữa Thuyết khẳng định (án lệ có chức năng bổ sung luật thành văn) và Thuyết phủ định (Điều 8 Luật Tổ chức Tòa án Hàn Quốc quy định phán quyết Tòa cấp trên chỉ ràng buộc đối với chính vụ án đó). Tại Nhật Bản, Nguyễn Văn Cường [2009] phân tích rằng dù không phải nguồn luật chính thức, án lệ TAND Tối cao Nhật Bản có hiệu lực hủy án đối với bản án cấp dưới vi phạm đường lối xét xử mẫu mực.

Tại Việt Nam, các công trình của Trương Hòa Bình [2012], Đặng Quang Phương [2016], Dương Bích Ngọc và Nguyễn Thị Thủy [2009], Đỗ Văn Đại [2011], và Nguyễn Văn Nam [2011] đã phác thảo khung diện mạo án lệ nói chung. Tuy nhiên, các tác giả chưa đi sâu phân hóa các tiêu chí đặc thù của lĩnh vực hình sự. Luận án của NCS Nguyễn Thanh Mận xác lập vị trí tiên phong khi giải quyết mâu thuẫn giữa nguyên tắc pháp định tội danh (nullum crimen sine lege) và nhu cầu giải thích linh hoạt hành vi phạm tội thông qua ALHS.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng trường phái thực chứng pháp lý và trường phái xã hội học pháp luật thông qua việc xây dựng định nghĩa khoa học chuẩn xác về ALHS tại Việt Nam:

"Án lệ hình sự ở Việt Nam là một loại án lệ, được hình thành bởi Tòa án, chứa đựng những lập luận trong bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhằm làm rõ, giải thích những quy định của pháp luật hình sự còn có cách hiểu khác nhau, được lựa chọn, công bố theo một trình tự, thủ tục nhất định, có giá trị để áp dụng thống nhất pháp luật hình sự đối với những vụ án tương tự về sau."

Nghiên cứu làm sáng tỏ 04 mệnh đề lý thuyết (propositions):

• Mệnh đề P1: Bản chất giai cấp và bản chất xã hội của ALHS phản ánh sự dung hòa giữa ý chí quản lý nhà nước và nhu cầu bảo vệ quyền con người, tiếp cận theo quan điểm xã hội học pháp luật của Võ Khánh Vinh [2008, 2011].
• Mệnh đề P2: Khác với án lệ dân sự vốn có thể lấp đầy khoảng trống khi thiếu điều luật (theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015), ALHS bị khống chế tuyệt đối bởi Điều 2 Bộ luật Hình sự (BLHS) 2015; ALHS không được phép tạo ra tội phạm mới mà chỉ giải thích các dấu hiệu định tội, định khung và tình tiết định lượng.
• Mệnh đề P3: Cấu trúc ALHS Việt Nam không phải là bản án gốc toàn văn như Thông luật, mà là sự chắt lọc phần lập luận pháp lý cốt lõi (ratio decidendi), loại bỏ các tình tiết phụ mang tính bình luận ngoài lề (obiter dictum).
• Mệnh đề P4: Tính ổn định và tính biến đổi của ALHS vận hành theo cơ chế biện chứng: ALHS sẽ triệt tiêu hiệu lực khi quy phạm luật thành văn mới được ban hành bao hàm nội dung án lệ, hoặc khi điều kiện kinh tế – xã hội thay đổi khiến nhận thức pháp lý chuyển dịch.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa tầng lý thuyết:

1. Lý thuyết Nguồn luật trong Luật so sánh (so sánh hệ thống Common Law – Civil Law theo Hồ Sỹ Sơn [2018]).
2. Lý thuyết Giải thích pháp luật và Lập luận tư pháp của Neil MacCormick và Robert S. Summers [1997], Alastair MacAdam và John Pyke [1998].
3. Lý thuyết Xã hội học tư pháp về hành vi áp dụng pháp luật của thẩm phán.

Khung phân tích xác lập điều kiện biên (boundary conditions): ALHS chỉ phát huy giá trị trong phạm vi giải thích cấu thành tội phạm và lượng hình, tuyệt đối không mở rộng bằng phương pháp tương tự luật mang tính bất lợi cho người bị buộc tội.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận hành trên nền tảng thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin, kết hợp lập trường Hiện thực hóa Pháp lý Phê phán (Critical Legal Realism). Thiết kế nghiên cứu áp dụng phương pháp hỗn hợp chuẩn mực trong khoa học luật học (Mixed Doctrinal-Empirical Legal Design), kết hợp phân tích quy phạm pháp lý (doctrinal legal research) với khảo cứu thực nghiệm xã hội học tư pháp.

Thiết kế đa tầng (multi-level design) được cấu trúc qua 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô: Phân tích thể chế, chính sách cải cách tư pháp (Nghị quyết 48-NQ/TW, 49-NQ/TW, Hiến pháp 2013).
• Cấp độ trung mô: Đánh giá hệ thống quy chuẩn lựa chọn, công bố án lệ của Hội đồng Thẩm phán TANDTC theo Nghị quyết số 03/2015/NQ-HĐTP.
• Cấp độ vi mô: Giải phẫu lập luận tư pháp trong từng bản án, quyết định giám đốc thẩm cụ thể.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu áp dụng kỹ thuật tam giác giác hóa (triangulation):

• Tam giác hóa dữ liệu: Đối chiếu số liệu xét xử từ các báo cáo tổng kết năm của TANDTC với 16 bản án lệ được công bố chính thức và các quyết định giám đốc thẩm hình sự từ năm 2004 đến 2018.
• Tam giác hóa phương pháp: Kết hợp phương pháp lịch sử – cụ thể (giai đoạn trước 2015 và giai đoạn 2015–2019), phương pháp luật học so sánh (đối chiếu 08 quốc gia: Anh, Mỹ, Pháp, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc, Nga, Trung Quốc), và phương pháp phân tích nội dung văn bản tư pháp.
• Độ tin cậy và tính hợp thức: Khảo sát sự chuẩn mực trong kỹ thuật lập luận bản án theo quy chuẩn mẫu văn bản tố tụng của TANDTC.

Data và phân tích

Nguồn dữ liệu thực nghiệm được tổng hợp toàn diện:

• Bộ mẫu dữ liệu khảo cứu: Toàn bộ 04 án lệ hình sự đã được Chánh án TANDTC công bố (trên tổng số 16 án lệ các lĩnh vực ban hành qua Quyết định 220/QĐ-CA và Quyết định 698/QĐ-CA năm 2016 cùng các quyết định năm 2018);
• Mẫu đối sánh: Các tập san án lệ thời kỳ Bắc Kỳ (1927), Trung Kỳ (1941) và các báo cáo tổng kết rút kinh nghiệm xét xử thường niên của các Tòa chuyên trách TANDTC từ năm 2004 đến năm 2018;
• Công cụ phân tích: Phân tích định tính nội dung (Qualitative Content Analysis) tập trung vào logic diễn dịch của Hội đồng xét xử, bóc tách cơ sở pháp lý và quy tắc ứng xử chuẩn mực được xác lập trong phán quyết.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

• Nghịch lý áp dụng án lệ số 01: Dù ALHS số 01 đã có hiệu lực pháp luật đầu tiên tại Việt Nam, kết quả khảo sát thực tiễn cho thấy các Tòa án địa phương gần như không viện dẫn trực tiếp án lệ này trong các bản án xét xử vụ việc tương tự. Nguyên nhân bắt nguồn từ cơ chế hướng dẫn tại Nghị quyết 03/2015/NQ-HĐTP mang tính "nghiên cứu, áp dụng" thay vì bắt buộc viện dẫn bắt buộc theo nguyên tắc stare decisis.
• Sự mất cân đối nghiêm trọng trong cấu trúc án lệ: Tỷ lệ ALHS chỉ chiếm 25% (04/16 án lệ) trong hệ thống án lệ Việt Nam giai đoạn đầu, phản ánh sự dè dặt của cơ quan tuyển chọn xuất phát từ tâm lý e ngại xung đột với nguyên tắc pháp định tội danh.
• Tính đặc thù của quy tắc giải thích quy phạm: Trái với định nghĩa tổng quát của Neil MacCormick và Robert S. Summers [1997] rằng "Án lệ là các quyết định trước được sử dụng làm khuôn mẫu cho các vụ việc tương tự về sau", ALHS tại Việt Nam đóng vai trò cụ thể hóa các tình tiết định tính trừu tượng trong BLHS (ví dụ: thế nào là hành vi "dùng vũ lực ngay tức khắc", "chuẩn bị phạm tội" hoặc phân định ranh giới giữa tội Giết người và tội Cố ý gây thương tích).
• Điểm nghẽn quy trình tuyển chọn từ dưới lên: Cơ chế đề xuất án lệ định kỳ 6 tháng/lần của Ủy ban Thẩm phán TAND cấp tỉnh và Tòa án Quân sự cấp quân khu (theo đề xuất của Trần Văn Tuân [2015]) chưa được thể chế hóa đồng bộ, dẫn đến nguồn đề xuất bị nghẽn ở cấp cơ sở.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Đặt nền móng cho phân ngành "Lý luận Án lệ chuyên sâu" trong khoa học luật hình sự Việt Nam, phân định rạch ròi giữa giải thích quy phạm hình sự và sáng tạo quy phạm mới.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp khung phương pháp bóc tách ratio decidendi dành cho Thẩm phán, Kiểm sát viên và Luật sư khi tiếp cận bản án giám đốc thẩm.
• Về mặt thực tiễn tư pháp:
  • Kiến nghị TANDTC ban hành Nghị quyết thay thế Nghị quyết 03/2015/NQ-HĐTP, quy định rõ quy trình tuyển chọn chuyên biệt cho ALHS.
  • Thiết lập nghĩa vụ giải trình bắt buộc: Nếu Thẩm phán không áp dụng ALHS trong vụ án có tình tiết tương tự thì phải lập luận rõ lý do phân biệt tình tiết (distinguishing) trong bản án.
  • Phân định thẩm quyền xem xét trách nhiệm dân sự trong vụ án hình sự để phát triển án lệ kép (hình sự – bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn học thuật khách quan:

• Giới hạn quy mô mẫu ALHS: Tại thời điểm hoàn thành nghiên cứu (2019), hệ thống Tòa án mới chỉ ban hành 04 ALHS, hạn chế khả năng kiểm định thực nghiệm định lượng về mức độ ảnh hưởng diện rộng của các phán quyết.
• Giới hạn truy cập bản án số hóa: Cơ sở dữ liệu công bố bản án trực tuyến của TANDTC thời kỳ này đang trong giai đoạn đầu vận hành, gây khó khăn cho việc thống kê triệt để các vụ án cấp huyện có viện dẫn ngầm án lệ.

Chương trình nghiên cứu tiếp nối (Future Research Agenda):

1. Nghiên cứu cơ chế áp dụng án lệ đối với các quy định mới của BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), đặc biệt là trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại (Điều 76).
2. Phát triển án lệ hình sự trong việc xác định các tình tiết định lượng thiệt hại phi vật chất và tội phạm phi truyền thống (tội phạm công nghệ cao).
3. Đánh giá tác động của án lệ hình sự đối với việc bảo đảm nguyên tắc tranh tụng trong xét xử theo tinh thần Hiến pháp 2013 và Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Khai mở hướng nghiên cứu chuyên sâu về nguồn luật bổ trợ trong khoa học pháp lý Việt Nam, dự báo tạo nguồn trích dẫn nền tảng cho các luận án tiến sĩ và công trình nghiên cứu về tố tụng hình sự và cải cách tư pháp.
• Chuyển đổi hoạt động tư pháp: Cung cấp luận cứ khoa học để Học viện Tòa án đổi mới giáo trình đào tạo nghiệp vụ Thẩm phán, Kiểm sát viên, bồi dưỡng kỹ năng lập luận bản án và phân tích án lệ chuẩn mực.
• Định hình chính sách lập pháp: Cung cấp dữ liệu thực tiễn và căn cứ pháp lý để Hội đồng Thẩm phán TANDTC hoàn thiện Nghị quyết số 04/2019/NQ-HĐTP (thay thế Nghị quyết 03/2015/NQ-HĐTP) về quy trình lựa chọn, công bố và áp dụng án lệ.
• Lợi ích xã hội và hội nhập quốc tế: Minh bạch hóa hoạt động xét xử, nâng cao tính tiên liệu của phán quyết tư pháp, củng cố niềm tin của nhân dân vào công lý và tạo môi trường pháp lý an toàn cho hội nhập kinh tế quốc tế.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận hệ thống khái niệm, cơ sở dữ liệu so sánh luật học và khung lý thuyết toàn diện về ALHS.
• Thẩm phán và Hội đồng xét xử: Sở hữu bộ tiêu chí và nguyên tắc hướng dẫn áp dụng ALHS nhằm tránh nguy cơ bị hủy án, sửa án do không tuân thủ đường lối xét xử thống nhất.
• Viện Kiểm sát và Cơ quan điều tra: Vận dụng lập luận của ALHS để đánh giá chứng cứ, xác định đúng tội danh và nâng cao chất lượng thực hành quyền công tố.
• Luật sư và Người tham gia tố tụng: Sử dụng ALHS như một công cụ tranh tụng hữu hiệu để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị cáo, đương sự.
• Cơ quan hoạch định chính sách: Hoàn thiện thể chế pháp lý về Tòa án và pháp luật hình sự trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Luận án đã xác lập luận điểm lý thuyết đột phá: ALHS tại Việt Nam là phương thức cụ thể hóa và giải thích tính chuẩn mực của quy phạm hình sự thành văn, vận hành theo cơ chế bổ trợ có điều kiện và chịu sự chi phối tuyệt đối của nguyên tắc pháp định tội danh (Điều 2 BLHS). Luận án kế thừa và phát triển học thuyết "luật thực hành" của Friedrich Carl von Savigny trong bối cảnh nhà nước pháp quyền XHCN.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các công trình đi trước? Khác với các nghiên cứu thuần túy diễn giải luật học của Đặng Quang Phương hay so sánh lý luận chung của Nguyễn Văn Nam [2011], luận án kết hợp phương pháp luật so sánh đa hệ thống (Common Law và Civil Law) với phương pháp phân tích nội dung văn bản tư pháp (ratio decidendi vs obiter dictum), đánh giá trực diện trên 04 bản ALHS thực tế tại Việt Nam.

3. Phát hiện gây bất ngờ nhất được chứng minh bằng dữ liệu là gì? Đó là sự ngưng trệ trong việc áp dụng ALHS số 01 trên thực tế xét xử cấp dưới. Dù là án lệ hình sự có hiệu lực pháp lý đầu tiên, các Thẩm phán cấp sơ thẩm và phúc thẩm vẫn né tránh việc trích dẫn trực tiếp trong bản án do thiếu vắng chế tài tư pháp và hướng dẫn bắt buộc viện dẫn cụ thể trong văn bản quy phạm.

4. Luận án có cung cấp quy trình nhân bản/kiểm chứng khoa học không? Có. Luận án cung cấp bộ tiêu chí 4 điểm kiểm định chất lượng bản án chuẩn mực: (i) Tính pháp lý và hiệu lực phán quyết; (ii) Tính điển hình về tình tiết và sự kiện pháp lý; (iii) Tính thuyết phục và sự đồng thuận xã hội; (iv) Kỹ thuật lập luận logic chuẩn mực theo Nghị quyết của Hội đồng Thẩm phán TANDTC.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào? Định hướng hoàn thiện hệ thống ALHS giai đoạn 2020–2030 tập trung vào 3 trụ cột: (1) Mở rộng phạm vi tuyển chọn ALHS sang các tội phạm kinh tế, chức vụ và công nghệ cao; (2) Pháp điển hóa nghĩa vụ viện dẫn và phân biệt án lệ trong Bộ luật Tố tụng hình sự; (3) Ứng dụng công nghệ thông tin xây dựng hệ thống trí tuệ nhân tạo tra cứu và gợi ý án lệ tự động cho hệ thống Tòa án Việt Nam.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa và hoàn thiện cơ sở lý luận chuyên sâu đầu tiên về Án lệ hình sự ở Việt Nam, xác định rõ bản chất, nội hàm, đặc điểm và vai trò của ALHS trong mối quan hệ với luật thành văn.
2. Xác lập ranh giới pháp lý bất khả xâm phạm giữa giải thích chuẩn hóa quy phạm pháp luật hình sự và việc cấm tạo ra tội phạm mới thông qua án lệ, bảo đảm tuyệt đối nguyên tắc pháp chế XHCN.
3. Đánh giá toàn diện bức tranh thực tiễn xây dựng và áp dụng ALHS giai đoạn 2005–2019, vạch rõ các điểm nghẽn thể chế và nguyên nhân dẫn đến sự hạn chế về số lượng và tần suất viện dẫn 04 ALHS đầu tiên.
4. Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính đột phá: Đổi mới nhận thức lý luận; Hoàn thiện khung quy chế tuyển chọn chuyên biệt cho ALHS; Nâng cao năng lực lập luận tư pháp của đội ngũ Thẩm phán; Xác lập cơ chế bắt buộc viện dẫn án lệ kèm thủ tục phân biệt tình tiết.
5. Mở ra các dòng nghiên cứu học thuật mới về án lệ trong từng chế định cụ thể của luật hình sự và bồi thường thiệt hại trong tố tụng hình sự, đóng góp thiết thực vào công cuộc cải cách tư pháp và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề, liệu rằng có giới hạn nào cho việc Thẩm phán làm luật. Lý luận của Eva Steiner về án lệ nhấn mạnh ở một số vấn đề nhƣ; Thứ nhất, vị trí của án lệ trong hệ thống pháp luật Pháp; Thứ hai, yếu tố tạo ra tính thuyết phục của án lệ, mối quan hệ giữa án lệ và luật thành văn; Thứ ba, tính hợp pháp của án lệ. Như vậy, theo học thuyết về phân chia quyền lực ở Pháp, xét về khía cạnh vị trí của án lệ trong pháp luật Pháp, Thẩm phán không có quyền ban hành pháp luật, nếu Thẩm phán thực hiện quyền này thì đã xâm phạm đến quyền lực của cơ quan lập pháp. Eva Steiner cho rằng có một số yếu tố tạo ra mức độ hiệu lực đối với án lệ nhƣ: Tính thứ bậc của Tòa án đã tuyên bản án; sự tách khỏi hƣớng xét xử các vụ việc trƣớc đó; sự tuyên bố của nguyên tắc chung áp dụng liên quan đến hàng loạt các án lệ trƣớc đó đƣợc viện dẫn bởi Tòa án đã đƣa ra quyết định đƣợc coi là án lệ.

Theo Eva Steiner, quan điểm chủ đạo về mối quan hệ giữa án lệ và luật do cơ 15 quan lập pháp ban hành thì luật do cơ quan lập pháp ban hành sẽ có hiệu lực cao hơn. Tuy nhiên, chúng ta nên có cái nhìn biện chứng về mối quan hệ này. Hai dạng nguồn luật này trong hệ thống pháp luật sẽ hỗ trợ nhau trong mỗi lĩnh vực pháp luật [97, p. Ngoài những quan điểm lý luận của Eva Steiner về án lệ, có một số công trình ở Pháp đã phân chia án lệ thành hai loại: Án lệ là giải pháp cho một vấn đề cụ thể và án lệ của việc giải thích pháp luật.

Nhóm công trình nghiên cứu về tiêu chí, đặc điểm, nguyên tắc xây dựng và áp dụng án lệ Bài viết “Chế độ liên quan đến án lệ của Hàn Quốc” của Yoonmin Rah đƣợc trình bày tại Hội thảo về án lệ đƣợc tổ chức tại Đà Nẵng năm 2015, khẳng định: Hàn Quốc là một quốc gia thuộc hệ thống luật Châu Âu lục địa. Về nguyên tắc, luật thành văn là nguồn luật nhƣng ngoài luật thành văn, án lệ có đƣợc coi là nguồn luật hay không. Điều này có nghĩa là vấn đề án lệ có hiệu lực pháp lý bắt buộc đối với những vụ án tƣơng tự sau này hay không đang đƣợc bàn luận theo hƣớng học thuật tại Hàn Quốc. Về vấn đề án lệ có phải là nguồn luật hay không thì theo bài viết, tại Hàn Quốc cũng có hai trƣờng phái khác nhau.

Thuyết khẳng định cho rằng, án lệ đƣợc đặt tƣơng đƣơng với thông luật nên có thể coi là nguồn luật. Nhƣng vẫn theo Thuyết này, có ý kiến lại cho rằng, án lệ tƣơng đƣơng với nguồn luật là do nó có chức năng hình thành nên luật, bổ sung những điểm còn thiếu sót của luật thành văn, có ý kiến cho rằng phán quyết của Tòa án cấp dƣới trái với án lệ thì khả năng bị hủy án sẽ rất cao do vậy án lệ có thể xem là nguồn luật vì có sức ảnh hƣởng mạnh mẽ đến Tòa án cấp dƣới về mặt thực tế. Thuyết phủ định có quan điểm trái ngƣợc, họ cho rằng án lệ không phải là nguồn luật là bởi vì, án lệ có hiệu lực bắt buộc trên thực tế đối với những vụ án tƣơng tự nhƣng nó cũng chỉ là kết quả của việc áp dụng luật đối với vụ án cụ thể và không thể coi án lệ là luật. Điều 8 Luật tổ chức Tòa án Hàn Quốc quy định “Nhận định trong xét xử của Tòa án cấp trên sẽ ràng buộc cấp dƣới đối với vụ án đó”.

Điều này có nghĩa án lệ 16 không có hiệu lực pháp lý bắt buộc đối với các vụ án tƣơng tự và đây cũng là căn cứ để phủ nhận tính chất nguồn luật của án lệ. Việc có công nhận tính chất nguồn luật của án lệ hay không là một vấn đề quan trọng. Song cả hai ý kiến đều không có sự khác biệt ở điểm cho rằng án lệ dù là hình thức nhƣ thế nào chăng nữa đều có hiệu lực bắt buộc. Ở Hàn Quốc rất khó để coi án lệ có hiệu lực pháp lý bắt buộc nhƣ luật thành văn.

Tuy nhiên trong thực tiễn án lệ, đặc biệt là án lệ của Tòa án tối cao có hiệu lực bắt buộc mạnh mẽ đối với Tòa án cấp dƣới. Do vậy ở Hàn Quốc, quan điểm chung của các nhà làm luật là, khi xét xử vụ án tƣơng tự với vụ việc của án lệ, trƣớc khi áp dụng theo kết luận của án lệ, Thẩm phán phải kiểm tra, xem xét một cách đầy đủ xem vụ án có cùng phạm trù với vụ việc của án lệ hay không, án lệ có phù hợp với thực trạng xã hội hiện tại hay không. Bên cạnh đó, công trình còn nhấn mạnh: Ở Hàn Quốc, phán quyết của tất cả các Tòa án cũng đƣợc gọi là án lệ. Bản thân phán quyết của vụ án đặc thù nào đó cũng đƣợc gọi là án lệ, các phán quyết đƣợc tập hợp về các vụ án tƣơng tự cũng đƣợc gọi là án lệ.

Đôi khi chỉ những ý kiến, lập luận mang tính luật pháp của Tòa án đƣợc đúc rút trong phán quyết cũng đƣợc gọi là án lệ. Thông thƣờng ở Hàn Quốc thuật ngữ án lệ mang ý nghĩa là những phán quyết của Tòa án tối cao (cơ quan xét xử cao nhất) của Tòa án Hàn Quốc. Cuốn sách “Interpreting Precedents - A comparative study” (Tạm dịch Giải thích các án lệ - nghiên cứu so sánh) của D.Neil Mac Cormick (1997) [94] đã xây dựng khung lý thuyết cơ bản về án lệ, phân tích thực tiễn xây dựng và áp dụng án lệ ở một số quốc gia lớn trên thế giới nhƣ: Đức, Phần Lan, Pháp, Italy, Na Uy, Hà Lan, Tây Ban Nha…Trong đó, đã chỉ ra những tiêu chí, nguyên tắc cơ bản xây dựng và áp dụng án lệ. Cuốn sách “Judicial Reasoning and The doctrine of Precedent in Autralia” (Lập luận tƣ pháp và nguyên tắc án lệ ở Úc) của tác giả Alastair MacAdam và John Pyke (1998) [86] đã phân tích đặc điểm xây dựng và áp dụng án lệ ở các nƣớc common law.

Trong đó, tập trung vào một số vấn đề nhƣ: Cách thức xác định và phân biệt giữa phần ratio decidendi (lý do ra quyết định) và phần obiter 17 dictum (lý lẽ nói thêm) trong bản án; Nguyên tắc stare decisis theo thứ bậc hệ thống Tòa án; Các trƣờng hợp không áp dụng án lệ. Luận án tiến sĩ Evaluation of the applicability of Common law approaches to precedent in VietNam (Tạm dịch: Đánh giá khả năng áp dụng án lệ ở hệ thống pháp luật Common law vào Việt Nam) của Đỗ Thị Mai Hạnh đƣợc hoàn thành tại Đại học Wollogong Australia (2011) đã phân tích đặc điểm của án lệ ở các nƣớc common law; Làm rõ các đặc trƣng trong hệ thống pháp luật và hệ thống Tòa án của Việt Nam. Từ đó, đƣa ra những đánh giá về khả năng áp dụng án lệ vào Việt Nam. Tổng quan tình hình nghiên cứu ở Việt Nam 1.

Nhóm công trình nghiên cứu về khái niệm, vị trí, vai trò, đặc điểm và lịch sử ra đời của án lệ Công trình nghiên cứu khoa học cấp bộ Triển khai án lệ vào công tác xét xử của Tòa án Việt Nam của Trƣơng Hòa Bình - Chánh án Tòa án nhân dân Tối cao (Chủ nhiệm, 2012) đã tập trung nghiên cứu lý luận về việc xây dựng và áp dụng án lệ, khái quát đặc điểm của án lệ. Công trình khái quát lịch sử ra đời và áp dụng án lệ của một số nƣớc trên thế giới nhƣ Pháp, Cộng hòa liên bang Đức, án lệ ở Úc, Anh, Nhật Bản; chỉ ra vai trò của án lệ trong hoạt động xét xử của Tòa án Nhân dân và thực trạng sử dụng “án lệ” trong công tác xét xử các vụ án dân sự và hình sự tại Tòa án Việt Nam. Về cách thức xây dựng và công bố án lệ, công trình đã khái quát ý nghĩa của việc xây dựng và công bố án lệ, chỉ ra thực trạng ban hành và công bố các quyết định giám đốc thẩm của Tòa án Nhân dân Tối cao ở Việt Nam trong thời gian qua. Theo đó, các quy định pháp luật tố tụng Việt Nam thì việc xét xử các vụ án hình sự, dân sự, kinh doanh thƣơng mại, lao động và hành chính ở Việt Nam đƣợc tiến hành một cách công khai trừ một số trƣờng hợp ngoại lệ nhất định.

Tuy nhiên, đối với các bản án, quyết định của Tòa án đã đƣợc xét xử thì pháp luật lại không quy định buộc phải công khai cho toàn bộ mọi ngƣời biết. 18 Công trình nhấn mạnh, ở các nƣớc có nền tƣ pháp phát triển nhƣ Canada, Pháp, Nhật Bản, Úc, Anh hay Mỹ, bản án, quyết định của Tòa án dù ở cấp xét xử nào cũng đƣợc đăng tải công khai, mọi ngƣời dân đều có quyền tra cứu, nghiên cứu và xem xét các phán quyết của Tòa án đã xử thì ở Việt Nam việc công bố công khai các bản án, quyết định xét xử của Tòa án còn hạn chế. Chỉ có các chủ thể có liên quan đến việc giải quyết và phán quyết của Tòa án mới đƣợc Tòa án gửi bản án. Công trình cho rằng, ở Việt Nam chƣa có án lệ nhƣng hình thái ban đầu của án lệ đã xuất hiện khá lâu, đó là trong các báo cáo tham luận của các Tòa chuyên trách thuộc Tòa án Nhân dân Tối cao, các báo cáo tổng kết và phƣơng hƣớng hoạt động của hệ thống Tòa án Nhân dân hàng năm.

Trong đó, đều chỉ ra trƣờng hợp sai sót, thiếu sót trong việc áp dụng pháp luật, định hƣớng cho các Thẩm phán và TAND cấp dƣới các ví dụ điển hình để thống nhất áp dụng khi xét xử. Để thống nhất áp dụng pháp luật, đề tài đã chỉ ra cần phải tổ chức các buổi tập huấn. Trong các buổi tập huấn này, nhiều vấn đề vƣớng mắc trong thực tiễn xét xử về cách hiểu và áp dụng pháp luật, về đánh giá chứng cứ, về sự giải thích pháp luật cũng đƣợc đƣa ra thảo luận, trao đổi nhằm tháo gỡ khó khăn và thống nhất áp dụng trong hoạt động xét xử trên phạm vi từng tỉnh và quốc gia. Về thực trạng áp dụng “án lệ” trong xét xử các vụ án hình sự ở Tòa án Việt Nam, công trình cũng khẳng định Việt Nam chƣa thừa nhận án lệ là một nguồn của pháp luật nên trong thực tiễn xét xử tại Tòa án còn gặp nhiều khó khăn, thiếu thống nhất trong việc vận dụng án lệ vào xét xử.