MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Âm nhạc cổ điển phương Tây có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, gắn liền với tên tuổi của các nhà soạn nhạc lừng danh đã lưu vào sử sách cùng với các tác phẩm viết cho đàn phím, piano của họ. Thời kỳ Baroque (1600-1750) với các tác giả tiêu biểu Johann Sebastian Bach; François Couperin; George Frideric Handel; Henry Purcell v.v… Thời kỳ Cổ điển (1750-1820), đánh dấu sự ra đời của cây đàn piano, với các tác giả tiêu biểu Carl Philipp Emanuel, Johann Christian và Wilhelm Friedemann Bach, được tiếp nối bởi các bậc thầy vĩ đại như Ludwig van Beethoven, Franz Joseph Haydn và Wolfgang Amadeus Mozart. Đến thời kỳ Lãng mạn (1820-1910), cả lĩnh vực biểu diễn và sáng tác âm nhạc cho piano đều bước vào kỷ nguyên hoàng kim.
Trong suốt thế kỷ XIX, cây đàn piano trở thành tâm điểm chú ý trên sân khấu âm nhạc châu Âu bởi những kỹ thuật điêu luyện của nó qua các buổi biểu diễn độc tấu của các bậc thầy như Chopin, Liszt, Thalberg v.v… Đặc biệt, thời gian này tại Pháp xuất hiện nhiều trào lưu mới diễn ra trong các lĩnh vực nghệ thuật như văn học (với phong trào Tượmg trưng / Symbolism), trong hội họa và âm nhạc (với phong trào Ấn tượng / Impressionism) gắn liền cùng hai tượng đài âm nhạc Claude Debussy và Maurice Ravel. Trong các tác phẩm viết cho piano của mình, Debussy và Ravel đã kế thừa và phát huy nghệ thuật piano của Chopin và Liszt. Claude Debussy là nhà cách tân âm nhạc vĩ đại, ông được xem là một trong những nhà soạn nhạc độc đáo nhất thế kỷ XX. Trong lịch sử phát triển âm nhạc thế giới, âm nhạc Ấn tượng Pháp mà người đứng đầu là Debussy chiếm một vị trí quan trọng trong quá trình chuyển tiếp từ trường phái Lãng mạn cuối thế kỷ XIX sang trường phái Hiện đại thế kỷ XX.
Nếu như Debussy đã đưa âm nhạc thoát ra khỏi những khuôn mẫu, chuẩn mực truyền thống khô cằn, khai thác vô số khả năng tạo âm sắc tinh tế, âm thanh mới 2 trên cây đàn piano thì Ravel lại là nhà tiên phong trong việc đi tìm những giải pháp kỹ thuật piano toàn diện mang tính đột phá, mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử phát triển nghệ thuật biểu diễn piano và đóng góp đáng kể những tác phẩm tầm cỡ, qui mô lớn vào danh mục tác phẩm piano hiện đại. Âm nhạc Ấn tượng Pháp đã đưa nghệ thuật biểu diễn piano vươn lên tầm cao mới, truyền cảm hứng cho các nhà soạn nhạc đương thời cũng như những nhà soạn nhạc lừng danh các thế hệ sau trên thế giới. Cây đàn piano cùng văn hóa phương Tây cũng như âm nhạc Pháp du nhập và được truyền bá vào Việt Nam từ cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, thông qua thế hệ pianist đầu tiên có cơ hội tiếp xúc và học tập với các thầy dạy người Pháp. Tuy vậy, phải kể từ năm 1956 khi thành lập Trường Âm nhạc Việt Nam và Trường Quốc gia Âm Nhạc Sài Gòn, nghệ thuật piano Việt Nam mới bắt đầu được xây dựng và phát triển theo hướng chuyên nghiệp.
Đây là giai đoạn tiếp thu và kế thừa nguồn sách vở, giáo trình du nhập từ Pháp trong đó có các tác phẩm piano cổ điển của các tác giả nước ngoài và các tác giả Pháp. Từ đây các tác phẩm piano của Claude Debussy, Maurice Ravel thuộc trường phái âm nhạc Ấn tượng Pháp mới chính thức được biết đến và sử dụng trong giáo trình đào tạo của ngành piano cũng như biểu diễn trước công chúng. Trong thời kỳ đất nước hội nhập một cách mạnh mẽ, sâu rộng về tất cả các lĩnh vực kinh tế, văn hóa với thế giới hiện nay, chương trình đào tạo piano tại Việt Nam được biên soạn, cập nhật và tiếp cận với chương trình đào tạo của các nhạc viện, các cơ sở đào tạo âm nhạc tiên tiến trên thế giới. Ngoài các tác phẩm thuộc các trường phái Baroque, Cổ điển, Lãng mạn, thế kỷ XX, hiện đại còn có các tác phẩm piano của trường phái Ấn tượng Pháp như là xu thế tất yếu.
Nghệ thuật sáng tác trong các tác phẩm âm nhạc của trường phái Ấn tượng Pháp là sự đan xen tư tưởng, nguyên tắc sáng tạo của nhiều loại hình nghệ thuật, là sự kế thừa từ những di sản văn hoá, giá trị truyền thống thẩm mỹ phương Tây 3 kết hợp với việc khai thác các chất liệu âm nhạc, đề tài phong phú của các quốc gia khác. Trong đó, âm nhạc piano Ấn tượng Pháp chứa đựng tư duy sáng tạo mang tính cách tân dựa trên nền tảng kỹ thuật và truyền thống biểu diễn của trường phái piano Pháp. Để có thể giảng dạy âm nhạc piano Ấn tượng Pháp một cách chuyên nghiệp, các cơ sở đào tạo âm nhạc cần hội tụ đầy đủ các yếu tố và điều kiện để xây dựng, phát triển hệ thống chương trình giáo trình của từng cấp học; bồi dưỡng kiến thức và nâng cao năng lực sư phạm của đội ngũ giảng viên nhằm truyền đạt kinh nghiệm, sự hiểu biết về trường phái này cho học sinh sinh viên. Việc sử dụng, phối hợp, lựa chọn bài trong danh mục tác phẩm vô cùng phong phú đa dạng của Debussy và Ravel đáp ứng chương trình đào tạo của các cấp học, phù hợp với quá trình phát triển của từng học sinh sinh viên là yêu cầu về tri thức chuyên môn sâu mang tính đặc thù.
Để có thể biểu diễn thành công các tác phẩm piano Ấn tượng Pháp, học sinh sinh viên hay người nghệ sĩ piano không chỉ nắm vững nền tảng kỹ thuật diễn tấu, tính năng của cây đàn piano, nội dung âm nhạc của tác phẩm mà còn phải có cái nhìn sâu sắc về quan niệm thẩm mỹ, đặc điểm nghệ thuật biểu diễn của trường phái piano Pháp nói chung, âm nhạc piano Ấn tượng Pháp nói riêng. Mặt khác, người biểu diễn cần được trang bị các kiến thức xã hội, kiến thức liên ngành, thấu hiểu về mối tương quan trong sáng tạo nghệ thuật và sự giao thoa giữa các tác phẩm văn học, hội hoạ và âm nhạc v.v… qua đó mới có thể tiếp cận các phương thức xử lý kỹ thuật đặc trưng, kiến giải các yêu cầu nghệ thuật phù hợp với phong cách sáng tác, ngôn ngữ âm nhạc của tác giả cũng như thể hiện các chiều kích không gian, thời gian trong âm nhạc piano Ấn tượng Pháp. Tuy nhiên, vì nhiều lý do khách quan và chủ quan, những yêu cầu về kiến thức xã hội, kiến thức âm nhạc mở rộng, kiến thức chuyên ngành cũng như việc xử lý kỹ thuật và nội dung nghệ thuật theo thẩm mỹ của các nhạc sĩ trường phái Ấn tượng Pháp, theo nghệ thuật biểu diễn của trường phái piano Pháp trong đội ngũ nghệ sĩ biểu diễn, giảng viên, học sinh sinh viên piano chuyên nghiệp ở nước ta nhìn chung còn có những hạn chế nhất định. Mặt khác, tại Việt Nam từ trước 4 đến nay chưa có bất cứ một công trình khoa học nào nghiên cứu về các tác phẩm của 2 tác giả Debussy và Ravel ứng dụng vào đào tạo, biểu diễn piano.
Người thực hiện luận án có may mắn là sau khi tốt nghiệp Đại học tại Việt Nam dưới sự hướng dẫn của NGƯT. Trần Thanh Thảo, được tiếp tục học tập tại cái nôi của âm nhạc Ấn tượng Pháp với các bậc thầy sư phạm và biểu diễn piano Pháp Désiré N’Kaoua (giải nhất Concours International de Genève, học trò của nhà sư phạm, nghệ sĩ piano hàng đầu Pháp Marguerite Long), GS. Anne - Marie de Lavilléon (học trò của nhà sư phạm, nghệ sĩ piano uy tín Pháp Yvonne Loriod - vợ của nhà soạn nhạc Olivier Messiaen), GS. Muriel Blaisse (học trò của các bậc thầy Menahem Pressler và Gyorgy Sebok) và nghiên cứu đề tài luận án dưới sự hướng dẫn của GS.
Trần Thu Hà. Đồng thời, bản thân cũng đã trải nghiệm trong rèn luyện và biểu diễn các tác phẩm của các tác giả Debussy, Ravel và có thực tế giảng dạy piano tại Việt Nam nhiều năm qua. Xuất phát từ thực tế nêu trên, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài “Trường phái âm nhạc Ấn tượng Pháp trong đào tạo và biểu diễn piano chuyên nghiệp tại Việt Nam” cho luận án của mình. Lịch sử đề tài Hiện nay trên thế giới đã có nhiều công trình của các nhà âm nhạc học nghiên cứu về sự hình thành và phát triển của trường phái âm nhạc Ấn tượng Pháp, cũng như sách chuyên ngành của các nhà sư phạm piano, các bậc thầy biểu diễn viết về nghệ thuật piano của hai nhà soạn nhạc Claude Debussy và Maurice Ravel có liên quan đến đề tài của luận án.
Về các vấn đề trên, trong khuôn khổ phạm vi nhất định, chúng tôi đã sưu tầm, tổng hợp một số tư liệu để phục vụ mục đích nghiên cứu đề tài. Những nghiên cứu của các tác giả đi trước là nguồn tham khảo quan trọng và quý giá, giúp cho chúng tôi có được những kiến thức nền tảng cần thiết và hữu ích, gợi mở những cách tiếp cận phù hợp với mục tiêu nghiên cứu, trình bày luận án. Lịch sử nghiên cứu vấn đề trong luận án gồm những công trình 5 của các nhà nghiên cứu là người nước ngoài và công trình của các tác giả là người Việt Nam. Các công trình nghiên cứu, sách chuyên ngành của các học giả, nghệ sĩ biểu diễn, nhà sư phạm piano nổi tiếng là người nước ngoài (1) Long, Marguerite (1963), Au piano avec Claude Debussy (Trên đàn piano với Clause Debussy), Edition Gérard Billaudot.
Trong lịch sử nghệ thuật piano Pháp, nhà sư phạm lỗi lạc, nghệ sĩ biểu diễn hàng đầu Marguerite Long là người diễn tấu tác phẩm của Debussy mà ông đắc ý nhất. Chính Debussy đã chỉ dẫn cho bà Long những kỹ thuật cần thiết để diễn tấu âm nhạc của ông, và bà đã truyền những kỹ thuật này lại trong quyển sách Au piano avec Claude Debussy. Trong công trình này bà còn kể lại những giai thoại về một số người cùng thời với Debussy, đồng thời mô tả về cuộc đời cũng như cá tính của ông; Long, Marguerite (1971), Au piano avec Maurice Ravel (Trên đàn piano với Maurice Ravel), Édition Gérard. Tương tự trong công trình Au piano avec Maurice Ravel, bà Long cũng mô tả về nghệ thuật sáng tác, quan niệm biểu diễn các tác phẩm piano của Ravel qua các giai đoạn; (2) Schmitz, E.
Robert (1966), The Piano Works of Claude Debussy (Các tác phẩm piano của Claude Debussy), Dover Edition. Căn cứ vào những điều đã được học từ Debussy, Robert Schmitz diễn đạt lại ý đồ sáng tác, tư duy diễn tấu trong các tác phẩm piano của Debussy. Cuốn sách giúp cho người biểu diễn có cái nhìn theo chiều sâu về toàn bộ các tác phẩm độc tấu piano của Debussy.