đặt vấn đề giáo dục pháp luật. [29] 10 Thiết nghĩ, mỗi quan niệm có một góc nhìn riêng về giáo dục pháp luật, tuy nhiên đôi lúc lại mang tính phiến diện, mới thấy được một mặt của giáo dục pháp luật. Trong khoa học pháp lý, giáo dục pháp luật được hiểu trên cơ sở những nội dung sau: Giáo dục pháp luật là hoạt động nhằm hình thành tri thức, tình cảm pháp luật ở mỗi cá nhân, hình thành ở mỗi cá nhân thói quen sống theo pháp luật., khi đó, cá nhân sẽ tự giác tuân thủ pháp luật [30]. Như vậy, giáo dục pháp luật đã hình thành một môi trường thuận lợi, phù hợp để chủ thể định hướng được hành vi của mình theo chuẩn mà pháp luật quy định, điều đó góp phần quan trọng vào việc tăng cường hiệu quả, hiệu lực của pháp luật.
Giáo dục pháp luật là sự tác động của nhân tố chủ quan, do các chủ thể có năng lực làm công tác này tiến hành. Quá trình hình thành ý thức của con người là một quá trình lâu dài của sự tác động những điều kiện khách quan và chủ quan. Trong đó, các điều kiện khách quan có vai trò là những nhân tố ảnh hưởng, các điều kiện chủ quan đóng vai trò tác động. Nhân tố ảnh hưởng có thể là tự phát, theo hướng này hoặc hướng khác và mức độ khác nhau.
Giáo dục pháp luật không đồng nhất với khái niệm giáo dục ý thức pháp luật của cá nhân mà giữa chúng có mối quan hệ mật thiết với nhau. Ý thức pháp luật của cá nhân bị chi phối bởi các điều kiện khách quan như chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội, phong tục, tập quán truyền thống, thực tiễn pháp lý… Tuy nhiên, các điều kiện chủ quan cũng đóng vai trò hết sức quan trọng với việc hình thành ý thức pháp luật của cá nhân. Việc tăng cường nỗ lực chủ quan, bằng hoạt động có tổ chức, kế hoạch, bước đi phù hợp, có định hướng, có ý thức tự giác cao của chủ thể giáo dục pháp luật sẽ góp phần giúp hình thành tri thức, tình cảm, thái độ và nếp sống tuân theo pháp luật ở đối tượng được giáo dục. 11 Từ những phân tích trên, có thể rút ra khái niệm về giáo dục pháp luật như sau: giáo dục pháp luật là một hoạt động có định hướng, có tổ chức, có chủ đích của chủ thể giáo dục thông qua các hình thức, phương pháp khác nhau tác động lên đối tượng giáo dục một cách có hệ thống nhằm hình thành ở họ một cách bền vững tri thức pháp lý, ý thức pháp luật, tình cảm, niềm tin và hành vi phù hợp với pháp luật hiện hành, xây dựng lối sống theo pháp luật.
Mục đích của giáo dục pháp luật Công tác giáo dục pháp luật luôn có vị trí và vai trò vô cùng quan trọng trong quá trình xây dựng Nhà nước xã hội chủ nghĩa hiện nay, là một bộ phận của công tác giáo dục chính trị, tư tưởng, là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống chính trị, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam và sự điều phối, tổ chức thực hiện của các cơ quan nhà nước và các tổ chức, đoàn thể; là khâu then chốt, quan trọng để chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của nhà nước thực sự đi vào cuộc sống xã hội, đi vào ý thức, hành động của từng chủ thể trong xã hội. Giáo dục pháp luật là cầu nối, là một kênh quan trọng chuyển tải pháp luật vào cuộc sống. Trước hết, giáo dục pháp luật tác động lên đối tượng làm thay đổi và cung cấp thêm nhận thức về pháp luật cho đối tượng. Nếu không nhận thức đầy đủ vị trí quan trọng và không thực hiện tốt công tác giáo dục pháp luật thì dù công tác xây dựng pháp luật có làm tốt đến mấy cũng không đạt được hiệu quả thực thi pháp luật.
Pháp luật của Nhà nước không phải khi nào cũng được mọi người trong xã hội biết đến, tìm hiểu, đồng tình ủng hộ và thực hiện nghiêm chỉnh. Bản chất pháp luật của Nhà nước ta là tốt đẹp, nó phản ánh ý chí, nguyện vọng, mong muốn của đông đảo quần chúng nhân dân trong xã hội nhưng nếu không được nhân dân biết đến thì sẽ khó đạt được hiệu quả như mong muốn. Giáo dục pháp luật chính là phương tiện truyền tải những thông tin, những 12 yêu cầu, nội dung và các quy định pháp luật đến với người dân, giúp cho người dân hiểu biết, nắm bắt pháp luật kịp thời mà không mất quá nhiều thời gian, công sức cho việc tự tìm hiểu, tự học tập. Đó chính là phương tiện hỗ trợ tích cực để nâng cao hiểu biết pháp luật cho nhân dân.
Thứ hai giúp hình thành lòng tin vào pháp luật của đối tượng. Pháp luật chỉ có thể được mọi người thực hiện nghiêm chỉnh khi họ tin tưởng vào những quy định của pháp luật. Pháp luật được xây dựng là để bảo vệ quyền và lợi ích của nhân dân, đảm bảo lợi ích chung của cộng đồng, đảm bảo công bằng và dân chủ xã hội. Khi nào người dân nhận thức đầy đủ được như vậy thì pháp luật không cần một biện pháp cưỡng chế nào mà mọi người vẫn tự giác thực hiện.
Tạo lập niềm tin vào pháp luật cho mỗi người và cả cộng đồng đòi hỏi sự kết hợp của nhiều yếu tố. Một trong các yếu tố đóng vai trò quan trọng là giáo dục pháp luật để mọi người hiểu biết về pháp luật, hiểu biết về quá trình thực hiện và áp dụng pháp luật. Pháp luật cũng như mọi hiện tượng khác trong xã hội bao giờ cũng có hai mặt, không phải lúc nào nó cũng thoả mãn hết, phản ánh được đầy đủ nguyện vọng, mong muốn của tất cả mọi người trong xã hội. Quá trình điều chỉnh pháp luật sẽ lấy lợi ích của đông đảo nhân dân trong xã hội làm tiêu chí, thước đo, do đó sẽ có một số ít không thoả mãn được.
Chính các yếu tố hạn chế của các quy định pháp luật càng tạo nên sự cần thiết của công tác giáo dục pháp luật để mọi người hiểu đúng pháp luật, đồng tình ủng hộ pháp luật. Có như vậy mới hình thành lòng tin vào pháp luật của đông đảo nhân dân trong xã hội. Thứ ba là nâng cao ý thức tự giác chấp hành pháp luật của đối tượng. Ý thức pháp luật của người dân được hình thành từ hai yếu tố đó là tri thức pháp luật và tình cảm pháp luật.
Tri thức pháp luật là sự hiểu biết pháp luật của các chủ thể có được qua việc học tập, tìm hiểu pháp luật, qua quá trình tích luỹ kiến thức của hoạt 13 động thực tiễn và công tác. Tình cảm pháp luật chính là trạng thái tâm lý của các chủ thể khi thực hiện và áp dụng pháp luật, họ có thể đồng tình ủng hộ với những hành vi thực hiện đúng pháp luật, lên án các hành vi vi phạm pháp luật. Ý thức tự giác chấp hành pháp luật của nhân dân chỉ có thể được nâng cao khi công tác giáo dục pháp luật cho nhân dân được tiến hành thường xuyên, kịp thời và có tính thuyết phục. Giáo dục pháp luật không đơn thuần là phổ biến các văn bản pháp luật đang có hiệu lực mà còn lên án các hành vi vi phạm pháp luật, đồng tình ủng hộ các hành vi thực hiện đúng pháp luật, hình thành dư luận và tâm lý đồng tình ủng hộ với hành vi hợp pháp, lên án các hành vi vi phạm pháp luật.
Giáo dục pháp luật nhằm hình thành, củng cố tình cảm tốt đẹp của con người với pháp luật, đồng thời ngày càng nâng cao sự hiểu biết của con người đối với các văn bản pháp luật và các hiện tượng pháp luật trong đời sống, từ đó nâng cao ý thức tự giác chấp hành pháp luật của nhân dân. Thứ tư , giáo dục pháp luật góp phần nâng cao hiệu lực và hiệu quả quản lý nhà nước, quản lý xã hội. Vai trò quan trọng này của công tác giáo dục pháp luật bắt nguồn từ chính vai trò và giá trị xã hội của pháp luật là phương tiện hàng đầu để quản lý nhà nước, quản lý xã hội. Giáo dục pháp luật giúp cho mọi người có tri thức pháp lý, tình cảm pháp luật đúng đắn và hành vi hợp pháp, tạo tiền đề cho việc sử dụng quyền lực nhà nước, tăng cường pháp chế, phát huy dân chủ và quyền tự do của mỗi người.
Giáo dục pháp luật đồng thời tạo ra khả năng đổi mới các quan hệ xã hội trong môi trường quản lý nhà nước bằng pháp luật, hình thành các điều kiện và nhân tố thuận lợi cho quá trình quản lý nhà nước, quản lý xã hội; tạo ra khả năng phát hiện và loại trừ những hiện tượng tiêu cực, chống đối pháp luật diễn ra trong quá trình quản lý. Nội dung, hình thức, phương pháp giáo dục pháp luật 1. Nội dung của giáo dục pháp luật Nội dung giáo dục pháp luật là yếu tố quan trọng của quá trình giáo dục pháp luật. Xác định đúng nội dung của giáo dục pháp luật là điều kiện cần thiết để công tác giáo dục pháp luật mang lại hiệu quả thiết thực.
Trước tiên, cần xác định phạm vi của nội dung giáo dục pháp luật là phải xuất phát từ mục đích, nhiệm vụ của giáo dục pháp luật. Đó là: trang bị tri thức pháp luật, bồi dưỡng tâm lý, tình cảm pháp luật và hướng dẫn hình thành thói quen xử sự tích cực theo pháp luật. Mỗi hoạt động giáo dục pháp luật đều phải hướng tới những mục đích này không cần theo thứ tự trước sau bởi trong thực tế cuộc sống, mỗi sự kiện pháp lý mà công dân tham gia hay chứng kiến đều có tác động đồng thời tới tri thức, tình cảm, hành động của họ trong mối quan hệ pháp luật. Vì vậy, mỗi hoạt động giáo dục pháp luật đều phải nhằm định hướng cho người được giáo dục về cả tri thức, tình cảm, hành vi.
Tuy vậy, tri thức pháp luật vẫn là yếu tố đầu tiên, có tính quyết định vào quá trình hình thành nhận thức đúng đắn và khả năng lựa chọn những hành vi hợp pháp. Do đó, nội dung giáo dục pháp luật bao gồm một phạm vi rộng nhưng lại mang đặc thù riêng đó là: - Các thông tin về pháp luật, bao gồm cả kiến thức pháp luật cơ bản và văn bản pháp luật thực định. - Các thông tin về việc thực hiện pháp luật, về tình hình vi phạm pháp luật và tội phạm, về việc điều tra, xử lý các vi phạm pháp luật cũng như về việc điều tra, xử lý những vi phạm đó.